Odwaga: publicystyka, zdania podrzędne, pieśń - Zamieńmy słowo 6

Tekst publicystyczny dotyczy aktualnych problemów, np. społecznych, politycznych, naukowych lub kulturalnych. Ukazuje się w prasie, w internecie, w radiu albo w telewizji.

Publicysta nie tylko informuje, ale też chce kształtować opinię odbiorców. Przedstawia fakty z wybranego punktu widzenia i dodaje własny komentarz. Dlatego taki tekst ma charakter subiektywny.

Artykuł to jedna z głównych form publicystycznych. Ma zwykle przejrzystą budowę i za pomocą argumentów potwierdza jakiś pogląd. Ważną rolę odgrywają w nim:

• tytuł - ciekawy, przyciąga uwagę;
• lid (z ang. lead) - wprowadzenie, które zachęca do lektury, często ze skrótem tematu;
• śródtytuły - nagłówki wewnątrz tekstu, które ułatwiają czytanie.

Czasopismo, czyli periodyk, to publikacja, która ukazuje się regularnie, w określonych odstępach czasu. Ma stały tytuł, a kolejne wydania są numerowane. Prasa to ogół gazet i czasopism.

Nazwa czasopisma mówi, jak często się ukazuje. Pochodzi od nazwy okresu: dzień, tydzień, miesiąc, kwartał, rok. Cząstka dwu- oznacza, że kolejny numer pojawia się co dwa takie okresy.

• dziennik - codziennie;
• tygodnik - co tydzień, dwutygodnik - co dwa tygodnie;
• miesięcznik - co miesiąc, dwumiesięcznik - co dwa miesiące;
• kwartalnik - raz na kwartał, czyli co trzy miesiące;
• rocznik - raz w roku.

Nie myl dwumiesięcznika z dwutygodnikiem. Dwumiesięcznik ukazuje się sześć razy w roku, a dwutygodnik około 26 razy w roku, czyli mniej więcej dwa razy w miesiącu.

Świat przedstawiony to wszystko, co autor pokazał w utworze: czas i miejsce wydarzeń, bohaterowie (postacie) oraz wydarzenia. Żeby go opisać, odpowiadamy na pytania: kiedy? gdzie? kto? co się dzieje? Nazwisko autora i dane o wydaniu książki do niego nie należą.

Drzewo decyzyjne to schemat, który pomaga podjąć decyzję. Można w nim rozważyć decyzję bohatera utworu albo własną. Drzewo wypełniamy od pnia w górę.

Przykład: w pniu wpisujemy prośbę kolegi, żebyś dał mu odpisać zadanie. Możliwe rozwiązania to zgoda albo odmowa. Zgoda zadowoli kolegę, ale on niczego się nie nauczy. Odmowa może go zezłościć, ale jest uczciwa. Na szczycie korony wpisujemy cele i wartości, np. uczciwość i przyjaźń.

W zdaniu złożonym podrzędnie jedno zdanie składowe określa drugie. Zdanie określane to zdanie nadrzędne, a określające - zdanie podrzędne. O podrzędne pytamy od nadrzędnego, bo uzupełnia ono jedną z jego części. Od tej części pochodzi nazwa typu.

Pytania zdania dopełnieniowego to: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?

Zdanie okolicznikowe uzupełnia okolicznik zdania nadrzędnego. Jego rodzaj poznajemy po pytaniu, na które odpowiada.

Wykres pokazuje, które zdanie określa które. Zdanie nadrzędne rysujemy wyżej, a podrzędne niżej. Strzałka biegnie od nadrzędnego do podrzędnego, a przy niej zapisujemy pytanie.

Zdanie podrzędne może stać za nadrzędnym, przed nim albo być w nie wtrącone. Wtrącone rozdziela nadrzędne na dwie części. Na wykresie obie części leżą u góry, a podrzędne pod nimi.

Przecinek stawiamy na granicy zdań. Gdy zdanie podrzędne zaczyna się od przyimka, przecinek stoi przed przyimkiem, np. Ławka, na której siedzieliśmy, była mokra.

Pieśń to utwór poetycki, który wywodzi się z literatury starożytnej. Początkowo pieśni śpiewano. Z czasem pieśń stała się samodzielnym dziełem, niezależnym od muzyki. O jej dawnym związku z muzyką mogą świadczyć:

• podział na strofy;
• refren, czyli powtarzany fragment;
• melodyjność i rytmiczność;
• rymy i wyrazy dźwiękonaśladowcze.

Piosenka to krótki utwór słowno-muzyczny, czyli złożony ze słów i muzyki. Jest przeznaczona do śpiewania. Ma zwrotki i powtarzany refren, rymy i wyraźny rytm, jest melodyjna.

Różnica: piosenkę tworzy się do śpiewania, a pieśń może być samodzielnym utworem do czytania. Piosenki patriotyczne podnosiły na duchu walczących i dodawały im odwagi.

Podmiot zbiorowy to podmiot liryczny, który mówi w imieniu jakiejś grupy, np. żołnierzy albo mieszkańców miasta. Rozpoznajemy go po formach 1. osoby liczby mnogiej: zaimkach (my, nasz, nam) i czasownikach (obronimy, śpiewamy).

Formy 3. osoby, np. oni, ich, poszli, nie wskazują na podmiot zbiorowy. Wtedy ktoś opowiada o grupie z zewnątrz.

Ożywienie to środek poetycki, który nadaje przedmiotom lub zjawiskom cechy istot żywych, np. zdolność ruchu. Tak jest w zdaniu: Mgła pełznie po łące.

Kontrast to zestawienie obok siebie przeciwieństw, np. ciszy i hałasu, radości i rozpaczy. Dzięki temu każdy z obrazów robi silniejsze wrażenie. Przykład: W ogrodzie kwitły róże, a za płotem szalał pożar.