Zdania współrzędne, Mickiewicz, okoliczniki - Zamieńmy słowo 6

Kultura to cały dorobek społeczności żyjącej w określonym czasie i na określonym terenie. Dzielimy ją na dwie części.

Do kultury materialnej należą wytwory, które mają postać rzeczy, np. zamek, sztućce, pług. Do kultury duchowej (niematerialnej) należy to, w co ludzie wierzą, co cenią, co wiedzą i jak się porozumiewają, np. legenda albo zasady prawa.

Uwaga na sztukę: obrazy i rzeźby to kultura materialna, a muzyka i literatura - duchowa.

Z pisanką wiążą się obie części kultury. Pisanka jest przedmiotem, więc należy do kultury materialnej. Zwyczaj malowania pisanek na Wielkanoc to tradycja, czyli kultura duchowa.

Zdanie złożone współrzędnie składa się z dwóch zdań pojedynczych. Są one równorzędne: żadne nie określa drugiego. Każde ma własne orzeczenie.

Najpewniejszy sprawdzian to próba zadania pytania. Jeśli z jednego zdania nie da się zapytać o drugie, zdania są współrzędne. Na przykład w zdaniu „Babcia piecze ciasto, dziadek nakrywa do stołu” żadne zdanie nie odpowiada na pytanie zadane z drugiego.

Inaczej jest w zdaniu „Mama powiedziała, że wróci późno”. Tu pytamy: co powiedziała? Drugie zdanie określa pierwsze, więc to nie jest zdanie współrzędne.

Zdania współrzędne łączy zwykle spójnik. Mogą też być połączone samym przecinkiem - to połączenie bezspójnikowe. Nie każdy spójnik łączy zdania współrzędnie, np. spójnik „aby” wprowadza zdanie, które określa drugie.

Typ zdania zależy od tego, jak łączą się treści zdań składowych. Każdy typ ma swoje spójniki.

Przykłady:

• łączne: „Dziadek czyta gazetę oraz słucha radia”;
• rozłączne: „Jutro posprzątam pokój bądź umyję okna”;
• wynikowe: „Zepsuł mi się rower, dlatego poszłam pieszo”;
• przeciwstawne: „Mama lubi góry, podczas gdy tata woli morze”.

Adam Mickiewicz to wybitny polski poeta epoki romantyzmu. Napisał m.in. ballady, „Dziady” i „Pana Tadeusza”.

Podczas studiów w Wilnie poeta z przyjaciółmi założył tajne Towarzystwo Filomatów. Za to został zesłany w głąb Rosji. Potem wyjechał na Zachód i nigdy nie wrócił na ziemie polskie. Do końca życia nie pogodził się z niewolą Polski.

„Pan Tadeusz” jest napisany wierszem. Powstał po upadku powstania listopadowego. Przedstawia świat polskiej szlachty, który odchodzi w przeszłość. Utwór jest kopalnią wiedzy o dawnej kulturze: zwyczajach, gościnności, patriotyzmie i szacunku dla starszych.

Fragment „Polowanie na niedźwiedzia” opisuje szlacheckie polowanie. O zdarzeniach opowiada narrator.

Opis jest dynamiczny, gdy zdarzenia toczą się szybko i budzą napięcie. Pomagają w tym:

• wyrazy typu: wtem, nagle, potem, aż, nareszcie, zaraz;
• liczne czasowniki, zwłaszcza oznaczające ruch;
• krótkie zdania i równoważniki zdań;
• kontrast, czyli zestawienie przeciwieństw, np. ciszy i hałasu;
• wykrzyknienia.

Wykrzyknienie to wyraz, zwrot albo wypowiedzenie wykrzyknikowe wtrącone w wypowiedź. Wyraża emocje nadawcy, np. ulgę, strach, gniew albo zachwyt. Na jego końcu stawiamy wykrzyknik, np. „Uff, zdążyliśmy!”, „Fuj, co za zapach!”.

Środki stylistyczne sprawiają, że tekst jest bardziej obrazowy.

• Porównanie zestawia dwie podobne rzeczy za pomocą wyrazów: jak, niby, jakby, jak gdyby, na kształt, np. „zimny jak lód”.
• Przenośnia (metafora) to połączenie wyrazów, które razem znaczą coś innego niż każdy z nich osobno, np. „złote serce” (dobroć), „burza oklasków” (głośne, długie brawa).
• Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) naśladuje dźwięk, np. plusk, kukać, chlupać. Dzięki niemu czytelnik niemal słyszy zdarzenia.

Archaizm to wyraz albo forma gramatyczna, które wyszły z użycia lub dziś mają inną postać, np. niewiasta (kobieta), azali (czy), dawna forma „dwadzieście” zamiast „dwadzieścia”. Znaczenie archaizmów sprawdzamy w przypisach i w słownikach.

Okolicznik to część zdania, która określa czasownik. Opisuje okoliczności czynności: gdzie, kiedy, jak, dlaczego lub po co ona zachodzi. Niekiedy okolicznik określa przymiotnik albo przysłówek, np. „zupełnie nowy rower”, „jechał nieco wolniej”.

Jak znaleźć okolicznik:

• odszukaj w zdaniu czasownik;
• zadawaj od niego pytania o okoliczności;
• wyraz albo wyrażenie, które odpowiada, to okolicznik, a pytanie wskazuje jego rodzaj.

Okolicznik bywa jednym wyrazem albo kilkoma wyrazami. W jednym zdaniu może być kilka okoliczników. W zdaniu „Wczoraj nad jeziorem długo łowiliśmy ryby” są trzy: wczoraj (kiedy? - czasu), nad jeziorem (gdzie? - miejsca) i długo (jak długo? - czasu).

Rodzaj okolicznika poznajemy po pytaniu, na które odpowiada.