Polski
Opowiadanie detektywistyczne, strona, orzeczenie - Zamieńmy słowo 6
Sprawdzony zestawZestaw uczy cech i planu opowiadania detektywistycznego oraz słownictwa śledztwa. Powtórzysz stronę czynną i bierną, dopełnienie bliższe, czasowniki przechodnie i nieprzechodnie, orzeczenie czasownikowe i imienne, a także środki poetyckie, neologizm, cechy piosenki i pytanie retoryczne.
Zestaw do podręcznika
Rozdział II, cz. 2. Dociekliwość: opowiadanie detektywistyczne, strona czasownika, orzeczenie, piosenka
Zamieńmy słowo 6. Podręcznik (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
37 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Opowiadanie detektywistyczne
Etap 1 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 2: Strona czynna i bierna
Etap 2 · 5 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Orzeczenie czasownikowe i imienne
Etap 3 · 3 fiszki · 9 pytań
Etap 4: Środki poetyckie i piosenka
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Opowiadanie detektywistyczne
Odmiana opowiadania, w której fabuła koncentruje się wokół śledztwa prowadzącego do rozwiązania zagadki, np. schwytania złodzieja albo odkrycia, kto popełnił przestępstwo.
2.Cechy opowiadania detektywistycznego
Temat to zagadka kryminalna i odkrycie sprawcy, a głównym bohaterem jest detektyw amator lub prywatny detektyw. Są w nim zwroty akcji i fałszywe tropy, wskazówki ukryte w fabule, opis metod śledztwa (np. dedukcji), tajemniczy nastrój i akcja trzymająca w napięciu.
3.Plan opowiadania detektywistycznego
Intrygujący tytuł. Wstęp: przedstawienie bohaterów i miejsca. Zawiązanie akcji: pojawia się tajemnica. Rozwinięcie: śledztwo, komplikacje i rosnące napięcie. Zakończenie: ciekawe i logiczne rozwiązanie zagadki.
4.Alibi
Dowód, że podejrzany nie mógł popełnić przestępstwa, bo np. był wtedy w innym miejscu. Alibi może być mocne i wiarygodne albo fałszywe.
5.Strona czynna czasownika
Podmiot wykonuje czynność, o której mówi czasownik, np. „Kot złapał mysz”. Ważniejszy jest wykonawca czynności. Orzeczenie w stronie czynnej tworzy czasownik w formie osobowej, forma na -no, -to (np. zrobiono) albo wyraz trzeba, należy, warto.
6.Strona bierna czasownika
Podmiot podlega czynności, ale jej nie wykonuje, np. „Mysz została złapana przez kota”. Ważniejszy jest przedmiot czynności. Orzeczenie w stronie biernej zawsze tworzą forma osobowa czasownika być lub zostać oraz forma zakończona na -ny, -na, -ne, -ty, -ta, -te.
7.Dopełnienie bliższe
Dopełnienie, które po przekształceniu zdania ze strony czynnej w bierną staje się podmiotem, np. „Pies zgubił piłkę” → „Piłka została zgubiona przez psa”. Dawny podmiot staje się wtedy dopełnieniem z przyimkiem przez.
8.Kiedy warto użyć strony biernej?
W polskim szyk jest swobodny, więc miejsce wyrazu w zdaniu nie decyduje o jego funkcji. Gdy podmiot i dopełnienie mają tę samą formę (M. = B.) i zdanie jest dwuznaczne, warto użyć strony biernej, np. „Kaczki są przeganiane przez mewy”.
9.Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie
Czasowniki przechodnie występują w stronie czynnej i biernej, np. chwalić - być chwalonym, malować - być malowanym. Czasowniki nieprzechodnie nie mają strony biernej, np. spać, siedzieć, chorować.
10.Orzeczenie czasownikowe
Orzeczenie to najważniejsza część zdania. Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone czasownikiem w formie osobowej, np. „Michał gra w piłkę”, „Zuzia będzie rysowała”.
11.Orzeczenie imienne
Odpowiada na pytania: kim / czym jest podmiot?, jakie ma cechy?, w jakim jest stanie? Składa się z łącznika (być, stać się, zostać w formie osobowej) i orzecznika, wyrażonego m.in. rzeczownikiem (został lekarzem), przymiotnikiem (jest wesoła), liczebnikiem (była druga) lub przysłówkiem (było zimno).
12.Być, zostać, stać się w orzeczeniu czasownikowym
Te wyrazy tworzą orzeczenie czasownikowe, gdy oznaczają miejsce pobytu albo to, co się wydarzyło, np. „Babcia jest w ogrodzie”, „Na lekcji stało się coś zabawnego”. Czasownik być tworzy też czas przyszły złożony, np. będę czytać.
13.Epitet
Wyraz, najczęściej przymiotnik, który określa rzeczownik i podkreśla jego cechę, np. mroczny las, srebrny księżyc.
14.Przenośnia (metafora)
Połączenie wyrazów, które razem znaczą coś innego niż dosłownie, np. „dywan z liści”, „morze łez”. Rodzajami przenośni są uosobienie i ożywienie.
15.Uosobienie (personifikacja)
Nadanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom lub zjawiskom cech i zachowań ludzkich, np. „Wiatr opowiadał drzewom bajki”.
16.Ożywienie (animizacja)
Nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych, ale nie ludzkich, np. ruchu albo oddechu: „Mgła pełzła po łące”.
17.Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy)
Wyraz, który naśladuje dźwięk, np. szum, plusk, chlup, bzyczeć, kukać.
18.Neologizm
Wyraz lub grupa wyrazów stworzone do nazwania nowych przedmiotów, miejsc albo istot, także fikcyjnych. Pisarze wymyślają neologizmy jako środki artystyczne, a małe dzieci tworzą je nieświadomie, gdy uczą się mówić.
19.Piosenka
Krótki utwór przeznaczony do śpiewania, złożony ze strof przeplatanych refrenem. Cechą piosenki jest rytmiczność, czyli powtarzalność elementów budowy, np. jednakowa liczba sylab w wersach, rymy, powtórzenia.
20.Pytanie retoryczne
Pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi. Zwraca uwagę na problem i pobudza do refleksji, a także ożywia wypowiedź i buduje jej nastrój.
Notatka
Cechy opowiadania detektywistycznego
Opowiadanie detektywistyczne to odmiana opowiadania. W centrum jego fabuły jest śledztwo, a celem bohatera jest wyjaśnienie zagadki. Najważniejsze cechy:
- temat: zagadka kryminalna i odkrycie sprawcy,
- główny bohater: detektyw amator lub prywatny detektyw,
- zwroty akcji, komplikacje i tropy prowadzące w ślepą uliczkę,
- wskazówki ukryte w fabule,
- opis metod śledztwa, np. dedukcji, czyli wyciągania wniosków z zebranych faktów,
- tajemniczy, często mroczny nastrój i akcja trzymająca w napięciu.
W takim tekście przydaje się słownictwo śledztwa: prowadzić śledztwo, podążać tropem, łączyć fakty, zabezpieczać ślady, poszlaki, świadkowie, sprawca. Alibi to dowód, że podejrzany nie mógł popełnić przestępstwa. Alibi bywa mocne i wiarygodne albo fałszywe.
Plan opowiadania detektywistycznego
Opowiadanie detektywistyczne piszemy według planu. Każda część ma w nim własne zadanie.
Podczas pisania warto pamiętać o kilku zasadach:
- buduj napięcie, np. niepokojącymi odgłosami albo nagłymi zdarzeniami;
- wprowadź fałszywy trop, np. osobę, która tylko wydaje się podejrzana;
- rozmieść w tekście drobne wskazówki;
- w zakończeniu pokaż, jak bohater połączył fakty.
Ważne
Rozwiązanie zagadki powinno wynikać ze wskazówek, które pojawiły się wcześniej w tekście. Dzięki temu zakończenie jest logiczne.
Strona czynna i bierna, czasowniki przechodnie
Stronę czasownika wybieramy zależnie od tego, co chcemy podkreślić: wykonawcę czynności czy to, co jej podlega.
| Cecha | Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|---|
| podmiot | wykonuje czynność | podlega czynności |
| ważniejszy jest | wykonawca czynności | przedmiot czynności |
| przykład | Pszczoły zbierają nektar. | Nektar jest zbierany przez pszczoły. |
Ważne
W stronie biernej zawsze występuje forma osobowa czasownika „być” lub „zostać” oraz forma zakończona na -ny, -na, -ne, -ty, -ta, -te, np. zostali zaproszeni.
Stronę bierną mają tylko czasowniki przechodnie, np. czesać - być czesanym, zaprosić - zostać zaproszonym. Zwykle łączą się one z dopełnieniem w bierniku (kogo? co?). Czasowniki nieprzechodnie występują tylko w stronie czynnej, np. kaszleć, przychodzić. Zdania z takim czasownikiem nie da się przekształcić na stronę bierną.
Przekształcanie zdań i dopełnienie bliższe
Przy zmianie strony czynnej na bierną wyrazy zmieniają funkcje w zdaniu. Dopełnienie bliższe staje się podmiotem. Dawny podmiot staje się dopełnieniem z przyimkiem „przez”. Czas zdania się nie zmienia, np. rozwiał → został rozwiany.
W polszczyźnie szyk jest swobodny. O funkcji wyrazu decyduje jego forma, a nie miejsce w zdaniu. Kłopot powstaje, gdy rzeczowniki w zdaniu brzmią tak samo w mianowniku i w bierniku (M. = B.). Zdanie „Konie wyprzedzają auta” można zrozumieć na dwa sposoby. Strona bierna usuwa tę dwuznaczność: „Auta są wyprzedzane przez konie”.
Orzeczenie czasownikowe i imienne
Orzeczenie to najważniejsza część zdania. Najczęściej jest to orzeczenie czasownikowe, czyli czasownik w formie osobowej, np. „Bartek nurkuje”, „Goście przyjadą jutro”.
Orzeczenie imienne składa się z dwóch części. Łącznik to wyraz być, stać się albo zostać w formie osobowej. Orzecznik to inna część mowy. Takie orzeczenie odpowiada na pytania: kim lub czym jest podmiot?, jakie ma cechy?, w jakim jest stanie?
Orzecznik może być wyrażony m.in.:
- rzeczownikiem: „Ciocia została weterynarzem”,
- przymiotnikiem: „Niebo stało się szare”,
- liczebnikiem: „Marek był siódmy w wyścigu”,
- przysłówkiem: „W bibliotece było cicho”.
Być, stać się, zostać - trzy różne role
Wyrazy być, stać się i zostać nie zawsze są łącznikiem. Ich rolę rozpoznajemy po znaczeniu.
| Rola | Co oznacza | Przykład |
|---|---|---|
| łącznik w orzeczeniu imiennym | kim lub jaki jest podmiot | Brat jest ratownikiem. |
| orzeczenie czasownikowe | miejsce pobytu | Kot jest pod łóżkiem. |
| orzeczenie czasownikowe | coś, co się wydarzyło | Wczoraj stało się coś dziwnego. |
| część czasu przyszłego złożonego | czynność w przyszłości | Będziemy jeść obiad. |
Gdy wyraz mówi, gdzie ktoś przebywa (pytanie gdzie?), albo że coś się wydarzyło, tworzy orzeczenie czasownikowe, np. „Goście zostali u nas na noc”. Gdy po nim pasuje pytanie kim? czym? jaki?, jest łącznikiem, np. „Goście zostali naszymi przyjaciółmi”.
Środki poetyckie i neologizm
Poeci używają środków poetyckich, żeby tekst był obrazowy i budował nastrój.
- Epitet określa rzeczownik i podkreśla jego cechę, np. chłodny wieczór, cichy szept.
- Przenośnia (metafora) łączy wyrazy tak, że razem znaczą coś innego niż dosłownie, np. deszcz pytań.
- Uosobienie nadaje zwierzętom, roślinom, przedmiotom lub zjawiskom cechy ludzkie, np. „Słońce uśmiechało się do dzieci”.
- Ożywienie nadaje przedmiotom lub zjawiskom cechy istot żywych, ale nie ludzkie, np. „Dom oddychał w ciemności”.
- Onomatopeja naśladuje dźwięk, np. tykać, szeleścić, kap.
Neologizm to nowy wyraz, stworzony np. dla nowej rzeczy albo fikcyjnej istoty. Pisarze tworzą neologizmy celowo. Małe dzieci tworzą je nieświadomie, gdy uczą się mówić.
Piosenka i pytanie retoryczne
Piosenka to krótki utwór przeznaczony do śpiewania. Składa się ze strof przeplatanych refrenem, czyli powtarzanym fragmentem. Jej ważną cechą jest rytmiczność. To powtarzalność elementów budowy, np.:
- jednakowa liczba sylab w wersach,
- rymy,
- powtórzenia wersów i słów.
Pytanie retoryczne to pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi. Mówiący zadaje je, żeby:
- zwrócić uwagę na problem,
- pobudzić do refleksji, tak by odbiorca nie był tylko biernym słuchaczem lub czytelnikiem,
- ożywić wypowiedź i zbudować jej nastrój.
Przykład
„Kto z nas nie marzył o podróży dookoła świata?” to pytanie retoryczne. „O której odjeżdża autobus?” to zwykłe pytanie o informację.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 7
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasickiuczy się 2
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - losy bohaterek16 fiszek
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Średniowieczna wizja świata i symbolika śmierci Rolanda20 fiszek
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek uczy się 7