Dociekliwość: czasownik, mowa i pismo - Zamieńmy słowo 6

Dociekliwość pomaga poznawać świat. Osoba dociekliwa pyta „jak?” i „dlaczego?”, aż zrozumie dane zjawisko. Ta cecha przydaje się np. naukowcowi, lekarzowi i detektywowi.

Wiedzę naukową przybliża tekst popularnonaukowy. Pisze go zwykle specjalista dla czytelników, którzy nie znają się na danej dziedzinie. Autor upraszcza trudne treści, żeby były jasne:

• używa niewielu terminów naukowych, a nowe pojęcia objaśnia,
• podaje przykłady i porównania do rzeczy znanych z codzienności,
• pisze prostym, zrozumiałym językiem,
• dba o obrazowość: zadaje pytania, używa wykrzyknień i słów nacechowanych emocjonalnie.

Informacja podaje fakt. Można ją sprawdzić, np. w encyklopedii, na mapie albo przez pomiar. Opinia wyraża ocenę lub pogląd autora. Inna osoba może mieć odmienne zdanie.

Jak odróżnić opinię od informacji:

• szukaj słów oceniających, np. „najlepszy”, „wspaniały”, „nudny”;
• szukaj zwrotów „moim zdaniem”, „uważam”, „wydaje mi się”;
• zapytaj, czy da się to sprawdzić i czy każdy otrzyma ten sam wynik.

W tekście popularnonaukowym obok informacji mogą się pojawić opinie autora. Uważny czytelnik je rozróżnia.

Aspekt to cecha czasownika. Informuje, czy czynność została lub zostanie zakończona.

• Czasowniki dokonane mówią o czynności zakończonej albo takiej, która na pewno się zakończy. Mają tylko czas przeszły i przyszły, np. upiekła, upiecze.
• Czasowniki niedokonane mówią o czynności, która trwa, zaczęła się lub dopiero się zacznie. Nie wiadomo jednak, czy się zakończy. Mają wszystkie trzy czasy, np. piekła, piecze, będzie piekła.

Porównaj dwa zdania. „Ania upiekła ciasto” znaczy, że ciasto jest gotowe. „Ania piekła ciasto” nie mówi, czy skończyła.

Budowa czasu przyszłego zależy od aspektu.

• Czasownik dokonany tworzy czas przyszły prosty. To jeden wyraz, np. zbuduję, umyjemy.
• Czasownik niedokonany tworzy czas przyszły złożony. Łączymy formę „będę, będziesz…” z bezokolicznikiem albo z formą na -ł, np. będę budować, będziemy budowali.

Para aspektowa to dwa czasowniki o tej samej czynności: dokonany i niedokonany. Pary powstają na kilka sposobów:

• przez dodanie przedrostka: piec - upiec, budować - zbudować;
• przez zmianę zakończenia: rzucać - rzucić, zamykać - zamknąć;
• z dwóch różnych wyrazów: brać - wziąć.

Przedrostek może też zmienić znaczenie, np. brać - wybrać. Wtedy nie powstaje para aspektowa, bo czynności są różne.

Autor może pokazać uczucia bohatera na dwa sposoby. Emocję nazwaną wprost zdradza wyraz, który ją nazywa, np. „Kuba zmartwił się wynikiem meczu”. Emocję zasugerowaną czytelnik odgaduje sam. Wskazówką są zachowanie, mimika, gesty i sposób mówienia bohatera. Zdanie „Kuba przygryzł wargę i długo milczał” można odczytać jako zmartwienie.

Żeby lepiej poznać drugiego człowieka, warto zadawać pytania.

• Pytanie otwarte zaczyna się od wyrazów: kto?, kiedy?, jak?, dlaczego?, po co? itp. Rozmówca odpowiada pełniej, np. „Jak wygląda twój zwykły dzień?”.
• Pytanie zamknięte zaczyna się od słowa „czy”. Wystarczy na nie odpowiedź „tak” lub „nie”, np. „Czy masz rodzeństwo?”.

Pytanie retoryczne nie wymaga odpowiedzi. Zadajemy je, żeby zwrócić uwagę na problem, np. „Kto nie lubi wakacji?”.

Ze względu na sposób porozumiewania się dzielimy język na mówiony i pisany.

Język mówiony najczęściej dotyczy spraw codziennych. Tekst pisany może mieć różne tematy i formy, także literacką. Można go przeczytać w dowolnym miejscu i czasie.

W wierszu mówi podmiot liryczny. To osoba, która wyraża swoje myśli i uczucia. Adresat to ten, do kogo podmiot liryczny się zwraca, np. przyjaciel albo czytelnik.

Twórcy często szukają tematu we własnym życiu i wyglądzie. Pomagają to opisać dwa pojęcia. Oba zaczynają się od cząstki auto-, czyli „sam, samego siebie”.

• Autoportret - artysta przedstawia samego siebie, np. na obrazie, w rzeźbie lub na zdjęciu.
• Autobiografia - twórca dzieła literackiego lub filmowego ukazuje wydarzenia z własnego życia.

Selfie można uznać za współczesną formę autoportretu.

O wydarzeniach w utworze opowiada narrator.

Porównaj: „Przebiegłem przez most i zgubiłem czapkę” to narracja pierwszoosobowa. „Marek przebiegł przez most i zgubił czapkę” to narracja trzecioosobowa.

Powieść kryminalna, czyli detektywistyczna, skupia się na zagadce przestępstwa i na śledztwie. Bohater szuka prawdy krok po kroku. Ważna jest w niej dociekliwość.