Polski
Fakty i opinie, opowiadanie, rzeczownik - Zamieńmy słowo 6
Sprawdzony zestawZestaw uczy odróżniać fakty od opinii i kulturalnie wyrażać swoje zdanie. Poznasz cechy literatury fantasy i science fiction, pisownię nazw istot fantastycznych i obiektów kosmicznych, słownictwo neutralne i wartościujące, zdrobnienia i zgrubienia, typy narracji, opowiadanie fantastyczne oraz rzeczowniki o nietypowej odmianie.
Zestaw do podręcznika
Rozdział I, cz. 2. Fantazja: fakty i opinie, ocenianie, opowiadanie, rzeczownik
Zamieńmy słowo 6. Podręcznik (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Fakty i opinie
Etap 1 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 2: Fantasy, science fiction i pisownia
Etap 2 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Słownictwo neutralne i wartościujące
Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Narracja, opowiadanie i rzeczownik
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Fakt
Zdarzenie lub stan, które miały miejsce w rzeczywistości. Fakt można sprawdzić (zweryfikować), np. przez obserwację, badania, dokumenty, statystyki czy obliczenia. Przykład: Wisła jest najdłuższą rzeką w Polsce.
2.Opinia
Czyjeś zdanie na dany temat: własny pogląd i osobiste odczucie, którego nie można sprawdzić. Wyraża uczucia, myśli, przekonania i punkt widzenia, np. Wisła to najpiękniejsza rzeka.
3.Jak wyrażać opinię?
Poglądy wyrażamy w kulturalny sposób i nie obrażamy nikogo, kto ma inne zdanie. Opinię wprowadzają zwroty: uważam, że; sądzę, że; moim zdaniem; według mnie; wydaje mi się, że.
4.Literatura fantasy
Utwory, w których świat przedstawiony zawiera elementy nadnaturalne, cudowne: czarodziejskie istoty (np. magowie, smoki, elfy) i magiczne przedmioty (np. różdżki, eliksiry). Akcja zwykle toczy się w nieokreślonej przeszłości, podobnej do średniowiecza. Częste motywy to walka dobra ze złem, poświęcenie i przyjaźń.
5.Utwory fantastycznonaukowe (science fiction, SF)
Utwory należące do fantastyki, których akcja toczy się w przyszłości lub w rzeczywistości alternatywnej. Fabuła mówi o możliwym rozwoju nauki i techniki oraz jego wpływie na ludzi: są w niej podróże w kosmos i wynalazki, których jeszcze nie ma. Bohaterami mogą być też roboty, kosmici, cyborgi.
6.Pisownia nazw istot fantastycznych
Nazwy gatunkowe istot ze świata fantazji piszemy małą literą, np. wróżka, troll, centaur, gnom. Imiona własne takich istot piszemy wielką literą, np. Aslan, Gollum.
7.Kosmos - co piszemy wielką literą?
Nazwy mieszkańców planet, np. Ziemianin. Nazwy gwiazd, gwiazdozbiorów, planet, księżyców i galaktyk, np. Jowisz, Orion, Droga Mleczna. Ziemię, Słońce i Księżyc jako nazwy astronomiczne. Nazwy pojazdów kosmicznych i jednostkowych wydarzeń kosmicznych oraz skrót UFO.
8.Kosmos - co piszemy małą literą?
Potoczne i ogólne nazwy mieszkańców planet (np. kosmita), ogólne określenia obiektów (np. planeta, gwiazda, galaktyka) oraz ziemię, słońce i księżyc jako wyrazy pospolite, np. kopać w ziemi. Wyrazy kosmos i wszechświat można pisać małą lub wielką literą.
9.Słownictwo neutralne
Słowa, które bez emocji i oceny nazywają przedmioty, czynności, cechy lub zjawiska, np. Pies śpi na dywanie.
10.Słownictwo wartościujące (ekspresywne)
Słowa nacechowane emocjonalnie: pozytywnie (pieszczotliwe, żartobliwe) lub negatywnie (lekceważące, pogardliwe, obelżywe, np. wulgaryzmy). Wyrażają emocje nadawcy, jego stosunek do kogoś lub czegoś albo ocenę, np. Ten zwierzak to prawdziwy skarb!
11.Zdrobnienia
Wyrazy nacechowane emocjonalnie, które określają coś małego i wyrażają pozytywny stosunek do kogoś lub czegoś; tworzą spieszczenia, np. Kasia, domek, piesek.
12.Zgrubienia
Wyrazy nacechowane emocjonalnie, które wyolbrzymiają coś i wyrażają lekceważący, ironiczny, poufały lub pogardliwy stosunek do kogoś lub czegoś, np. psisko, domisko, chłopisko.
13.Słowa obraźliwe i dyskryminujące
Używanie wyrazów pogardliwych, wulgarnych i obelżywych jest bardzo niegrzeczne. Niektóre słowa osoby nimi nazywane uważają za dyskryminujące, dlatego mówimy: osoba z niepełnosprawnością, a nie: osoba niepełnosprawna.
14.Narracja pierwszoosobowa i trzecioosobowa
W narracji pierwszoosobowej narrator jest bohaterem i mówi o sobie (ja, my), więc pokazuje swój punkt widzenia i uczucia. W narracji trzecioosobowej narrator opowiada o bohaterach z zewnątrz (on, ona, oni).
15.Opowiadanie fantastyczne
Forma wypowiedzi, która zawiera elementy nieprawdopodobne: stworzenia fantastyczne, bohaterów z nadprzyrodzonymi mocami, niezwykłe przedmioty, krainy z odległej przeszłości lub miejsca w przyszłości, nowoczesne maszyny.
16.Jak napisać opowiadanie fantastyczne?
Tworzymy spójny tekst, a wydarzenia opowiadamy chronologicznie, czyli tak, jak następowały po sobie. Dzielimy tekst na akapity i na koniec sprawdzamy poprawność pisowni.
17.Rzeczowniki o osobliwej odmianie
Odmieniają się nietypowo. Ucho i oko w liczbie mnogiej mają różne formy zależnie od znaczenia: uszy, uszu (narząd) i ucha, uch (uchwyt); oczy, oczu (narząd) i oka, ok (oczko w sieci, w rosole). Niektóre mają w liczbie mnogiej inną formę, np. człowiek - ludzie.
18.Rzeczowniki tylko w liczbie pojedynczej lub tylko mnogiej
Niektórych rzeczowników używa się tylko w liczbie pojedynczej, np. odwaga, rtęć, ludzkość. Inne mają tylko liczbę mnogą, np. okulary, sanki, imieniny, Tatry.
19.Odmiana rzeczowników typu muzeum
Rzeczowniki takie jak muzeum, akwarium mają taką samą formę we wszystkich przypadkach liczby pojedynczej, a odmieniają się tylko w liczbie mnogiej: muzea, muzeów; akwaria, akwariów.
20.Rzeczowniki nieodmienne
Rzeczowniki, które mają taką samą formę we wszystkich przypadkach. Są wśród nich głównie wyrazy pochodzenia obcego, np. zoo, kiwi, jury.
21.Rzeczowniki zakończone na -anin
W liczbie mnogiej mają krótszą formę, bez cząstki -in: Rzymianin, Rzymianina, ale Rzymianie, Rzymian; mieszczanin - mieszczanie, mieszczan.
Notatka
Fakt i opinia
Fakt opisuje to, co wydarzyło się albo istnieje naprawdę. Opinia to czyjeś zdanie, czyli ocena albo odczucie.
| Cecha | Fakt | Opinia |
|---|---|---|
| czy można sprawdzić | tak | nie |
| na czym się opiera | obserwacja, badania, dokumenty, obliczenia | uczucia, myśli, przekonania |
| przykład | Gdańsk leży nad Bałtykiem. | Gdańsk ma najpiękniejszą plażę. |
Fakt jest obiektywny, czyli taki sam dla wszystkich. Opinia jest subiektywna, bo zależy od osoby. Wyrazy obiektywny i subiektywny mają przeciwne znaczenie, więc są antonimami.
Jak rozpoznać opinię? Szukaj słów oceniających (najlepszy, nudny, wspaniały) albo zwrotów: uważam, że, sądzę, że, moim zdaniem, według mnie.
Ważne
Swoje zdanie wyrażaj kulturalnie i nie obrażaj nikogo, kto myśli inaczej, np. Rozumiem cię, ale sądzę, że ten wiersz jest za długi.
Fantasy i science fiction
Fantasy i science fiction (czytaj: sajens fikszn, skrót SF) należą do literatury fantastycznej. W obu są elementy nieprawdopodobne. Różni je czas akcji i źródło niezwykłości.
| Cecha | Fantasy | Science fiction |
|---|---|---|
| czas akcji | zwykle nieokreślona przeszłość, jak w średniowieczu | przyszłość lub rzeczywistość alternatywna |
| źródło niezwykłości | magia, legendy, baśnie, mity | rozwój nauki i techniki |
| postacie | czarodziejskie istoty, np. krasnoludy, trolle, hobbity | ludzie oraz np. roboty, kosmici, cyborgi |
| przedmioty | magiczne, np. miotły, zaklęte miecze | wynalazki, których jeszcze nie ma |
| częste motywy | walka dobra ze złem, poświęcenie, przyjaźń | podróże w kosmos, wpływ nauki na ludzi |
Po polsku utwory science fiction nazywamy utworami fantastycznonaukowymi. Gdy w utworze pojawia się czar, zwykle jest to fantasy. Gdy pojawia się statek kosmiczny lub nowa maszyna, zwykle jest to science fiction.
Wielka czy mała litera: istoty fantastyczne i kosmos
Nazwy gatunkowe piszemy małą literą, a nazwy własne wielką.
| Wielką literą | Małą literą |
|---|---|
| imię istoty fantastycznej: smok Gromisław | nazwa gatunku: skrzat, chochlik, gryf |
| mieszkaniec planety: Ziemianka | nazwa potoczna i ogólna: ufoludek |
| gwiazda, gwiazdozbiór, planeta, galaktyka: Wenus, Wielka Niedźwiedzica, Andromeda | określenie ogólne: gwiazdozbiór, planeta |
| Ziemia, Słońce, Księżyc jako nazwy astronomiczne: Słońce jest gwiazdą. | ziemia, słońce, księżyc jako wyrazy pospolite: Upadł na ziemię. |
| pojazd kosmiczny: Voyager; jednostkowe wydarzenie: Wielki Wybuch; skrót UFO |
Zapamiętaj
Wyrazy kosmos i wszechświat można pisać małą albo wielką literą: kosmos lub Kosmos, wszechświat lub Wszechświat.
Słownictwo neutralne i wartościujące
Słownictwo neutralne nazywa rzeczy bez emocji i oceny, np. Na parkingu stoi stary samochód. Słownictwo wartościujące (ekspresywne) pokazuje uczucia nadawcy i jego ocenę, np. Na parkingu stoi stary gruchot.
Emocje może nieść samo znaczenie wyrazu, np. rupieć, prymus. Może je też nieść forma wyrazu:
- zdrobnienia - wskazują coś małego i wyrażają sympatię, np. Basia, stolik, rączka;
- zgrubienia - wyolbrzymiają coś i wyrażają lekceważenie, ironię, poufałość albo pogardę, np. łapsko, nosisko.
Wyrazy pogardliwe, wulgarne i obelżywe są bardzo niegrzeczne. Niektóre słowa osoby nimi nazywane uważają za dyskryminujące. Dlatego mówimy: osoba z niepełnosprawnością, a nie: osoba niepełnosprawna.
Narracja pierwszoosobowa i trzecioosobowa
Narrator to ten, kto opowiada o wydarzeniach w utworze. Typ narracji poznajemy po formach czasowników i zaimków.
| Narracja | Kim jest narrator | Formy | Przykład |
|---|---|---|---|
| pierwszoosobowa | bohater, który mówi o sobie | ja, my | Otworzyłam drzwi i zamarłam. |
| trzecioosobowa | ktoś, kto opowiada z zewnątrz | on, ona, oni | Otworzyła drzwi i zamarła. |
Narracja pierwszoosobowa pokazuje punkt widzenia bohatera, jego myśli i uczucia. Czytelnik poznaje świat tak, jak widzi go bohater.
Opowiadanie fantastyczne krok po kroku
Opowiadanie fantastyczne to forma wypowiedzi z elementami nieprawdopodobnymi. Mogą to być:
- stworzenia fantastyczne,
- bohaterowie z nadprzyrodzonymi mocami,
- niezwykłe przedmioty,
- krainy z odległej przeszłości lub miejsca w przyszłości,
- nowoczesne maszyny.
Akcja w odległej przeszłości jest typowa dla fantasy, a akcja w przyszłości - dla science fiction.
Pisanie zacznij od planu. Wymyśl bohatera: jego wygląd, moce, cechy charakteru i cele. Potem ułóż wydarzenia chronologicznie, czyli w kolejności, w jakiej się dzieją. Tekst ma być spójny: każde zdanie łączy się z poprzednim.
Ważne
Każdą nową część opowieści zaczynaj od nowego akapitu, a na końcu sprawdź pisownię.
Rzeczowniki o osobliwej odmianie
Rzeczowniki osobliwe odmieniają się nietypowo. Wyrazy ucho i oko mają po kilka znaczeń. W liczbie pojedynczej oba znaczenia mają te same formy, ale w liczbie mnogiej forma zależy od znaczenia.
| Wyraz i znaczenie | Mianownik lm | Dopełniacz lm |
|---|---|---|
| ucho - narząd słuchu | uszy | uszu |
| ucho - uchwyt naczynia | ucha | uch |
| oko - narząd wzroku | oczy | oczu |
| oko - oczko w sieci, w rosole | oka | ok |
Niektóre rzeczowniki mają w liczbie mnogiej nietypową formę, np. rok - lata, brat - bracia.
Inne mają tylko jedną liczbę:
- tylko liczbę pojedynczą, np. tlen, cierpliwość, młodzież;
- tylko liczbę mnogą, np. nożyczki, grabie, Karpaty.
Rzeczowniki typu muzeum, nieodmienne i na -anin
Niektóre rzeczowniki zakończone na -um, np. liceum, terrarium, centrum, mają w liczbie pojedynczej jedną formę we wszystkich przypadkach: to liceum, do liceum, o liceum. Odmieniają się dopiero w liczbie mnogiej, np. licea, liceów, terraria, terrariów.
Rzeczowniki nieodmienne mają tę samą formę we wszystkich przypadkach. Są to głównie wyrazy pochodzenia obcego, np. emu, sushi, tiramisu, alibi.
Przykład
W ogrodzie zoologicznym widziałem emu. Przyglądałem się emu. Opowiadałem o emu.
Rzeczowniki zakończone na -anin w liczbie mnogiej tracą cząstkę -in. Dlatego forma jest krótsza: parafianin, parafianina, ale parafianie, parafian; Słowianin, ale Słowianie, Słowian.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 7
uczy się 2
16 fiszek
14 fiszek uczy się 1
20 fiszek
40 fiszek uczy się 7
