Fantazja: świat przedstawiony i wieloznaczność - Zamieńmy słowo 6

Tekst kultury to dzieło, które człowiek wytworzył celowo. Twórca chce w nim coś przekazać odbiorcy. To, co przekazuje, nazywamy komunikatem.

Tekstem kultury nie jest więc tylko książka. Może nim być także coś, co oglądamy, czego słuchamy albo w co gramy, np.:

• komiks, wiersz, powieść,
• spektakl teatralny, serial, piosenka,
• mural na ścianie bloku, fotografia, pomnik.

Nie jest tekstem kultury to, co powstało bez udziału człowieka, np. zachód słońca nad jeziorem. Może on być piękny, ale nikt go nie stworzył z zamiarem przekazania komunikatu.

Rzeczownik fantazja w liczbie pojedynczej ma w trzech przypadkach końcówkę -ji: w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku. W pozostałych przypadkach tej końcówki nie ma.

Tak samo odmieniają się rzeczowniki zakończone na -cja, -sja, -zja, np. stacja - stacji, misja - misji, telewizja - telewizji.

W wierszu ktoś do nas mówi. Tę osobę nazywamy podmiotem lirycznym. Nie utożsamiamy jej z autorem. Autor to prawdziwy człowiek, który napisał utwór, a podmiot liryczny istnieje tylko w wierszu.

Podmiot liryczny może kierować słowa do kogoś. Ten ktoś to adresat. Rozpoznamy go po zwrotach do drugiej osoby, np. „ty”, „posłuchaj”, „spójrz”.

Obraz poetycki to scena albo widok, który czytelnik widzi w wyobraźni dzięki słowom wiersza. Poeta buduje go często za pomocą środków stylistycznych.

Wiersz biały to wiersz bez rymów. Ma wersy, ale ich zakończenia nie brzmią podobnie. Aby to sprawdzić, porównaj ostatnie wyrazy kolejnych wersów. Rymem byłaby para wyrazów o podobnym brzmieniu końcówek, np. kotek - płotek.

Środki stylistyczne to sposoby używania słów, które czynią tekst barwniejszym. Dzięki nim czytelnik łatwiej wyobraża sobie opisany świat.

Wyraz dźwiękonaśladowczy inaczej nazywamy onomatopeją. Może to być krótki okrzyk, np. miau, albo czasownik, np. szumieć.

Przenośnia, czyli metafora, to połączenie wyrazów, które razem znaczą coś innego niż dosłownie. Na przykład „las rąk” oznacza wiele podniesionych rąk, a „złote serce” oznacza dobroć.

Rodzajami przenośni są uosobienie i ożywienie, które łatwo pomylić:

• uosobienie (personifikacja) - rzecz, roślina, zwierzę lub zjawisko otrzymuje cechy człowieka: myśli, uczucia, mowę, ludzkie czynności, np. szafa się obraziła, kalendarz się zamyślił;
• ożywienie (animizacja) - przedmiot lub zjawisko otrzymuje cechy istoty żywej, np. zwierzęcia: telefon zaćwierkał, stary zegar umarł.

Jak je odróżnić? Zapytaj, czy tak może zrobić tylko człowiek. Jeśli tak, to uosobienie. Jeśli to zachowanie zwierzęcia albo cecha każdej żywej istoty, to ożywienie.

Wyrazy wieloznaczne to słowa, które mają więcej niż jedno znaczenie. Te znaczenia są ze sobą związane, np. podobnym kształtem albo działaniem.

Które znaczenie jest w zdaniu, poznajemy z kontekstu. Kontekst to inne wyrazy w zdaniu i sytuacja, w której ktoś mówi. W zdaniu „Król założył koronę na uroczystość” chodzi o ozdobę. W zdaniu „Wiewiórka skacze po koronie dębu” chodzi o część drzewa.

Nie myl wyrazów wieloznacznych z synonimami. Wyraz wieloznaczny to jedno słowo o kilku znaczeniach. Synonimy to różne słowa o podobnym znaczeniu, np. fantazja i wyobraźnia.

Niezrozumienie wyrazu wieloznacznego może prowadzić do zabawnych nieporozumień. Wtedy rozmówcy myślą o dwóch różnych znaczeniach tego samego słowa.

Realność to świat istniejący naprawdę. Fikcja to świat stworzony przez autora utworu, czyli zmyślenie. W fikcji są dwa rodzaje elementów.

Element realistyczny też jest zmyślony, ale mógłby się zdarzyć. Element fantastyczny nie mógłby się zdarzyć w rzeczywistości.

Literatura fantastyczna to utwory, w których świat przedstawiony zawiera elementy fantastyczne. Należą do niej fantasy i science fiction.

Wiele obcych imion i nazwisk odmieniamy jak polskie, np. Jack - Jacka, Peter - Petera. Trudność sprawiają imiona i nazwiska męskie zakończone na -y i na nieme -e. O pisowni decyduje wymowa.

Imiona na -y po spółgłosce mają apostrof w dopełniaczu, celowniku i bierniku. W narzędniku i miejscowniku apostrofu nie ma, np. o Johnnym.