Legenda, ż niewymienne i wielka litera - Między nami 4

1.Legenda (podanie)

Opowieść, w której są elementy rzeczywiste i fantastyczne (niezwykłe, cudowne). Często jest związana z historycznymi postaciami, miejscami lub zdarzeniami. Legendy początkowo przekazywano ustnie, z pokolenia na pokolenie, dlatego nazywa się je też podaniami.

2.Elementy rzeczywiste, prawdopodobne i fantastyczne

Rzeczywiste istniały lub istnieją naprawdę, np. miasto Kraków, rzeka Wisła. Prawdopodobne mogłyby się zdarzyć, np. kłótnia przekupek na targu. Fantastyczne nie mogłyby się zdarzyć naprawdę, np. smok, czary, mówiące zwierzęta.

3.Przykłady legend polskich

Legenda o smoku wawelskim (Kraków), o syrence warszawskiej (Warszawa), o świętej Kindze i soli (Wieliczka i Bochnia), o mikołajku nadmorskim (Kaszuby), o piernikach toruńskich (Toruń) i o strażniku Bramy Wyżynnej (Gdańsk).

4.Legenda o świętej Kindze

Wyjaśnia, skąd się wzięła sól w Wieliczce i Bochni. Bohaterka to Kinga, węgierska królewna, która zamiast złota poprosiła ojca o kopalnię soli dla przyszłych poddanych w Polsce. Złoże soli cudownie przeniosło się pod ziemią z Węgier do Polski.

5.Legenda o mikołajku nadmorskim

Wyjaśnia, skąd na nadmorskich wydmach wzięła się roślina mikołajek. Bohater to Mikołajek, psotnik z Kaszub, który niszczył przyrodę i ukradł koronę Pannie Wodnej. Król Bałtyku zamienił go w roślinę, która umacnia wydmy. Legenda uczy, że nie wolno brać cudzych rzeczy ani krzywdzić słabszych.

6.Legenda o piernikach toruńskich

Wyjaśnia, skąd się wzięły słynne toruńskie pierniki z miodem. Bohater to Bogumił, ubogi czeladnik cukiernika, który uratował tonącą pszczołę. W nagrodę Królowa pszczół zdradziła mu sekret pierników z miodem. Legenda uczy, że dobro zostaje nagrodzone.

7.Ż niewymienne

Ż, które w żadnej formie wyrazu ani w wyrazie pokrewnym nie wymienia się na g, z, s, ź (zi), dz ani h, np. żagiel, plaża, garaż. Pisownię takich wyrazów trzeba zapamiętać albo sprawdzić w słowniku ortograficznym.

8.Jak sprawdzić, czy ż jest niewymienne?

Szukamy innej formy wyrazu lub wyrazu pokrewnego. Jeśli ż wymienia się na g, z, s, ź (zi), dz lub h (może - mogę), jest wymienne. Jeśli nie (plaża - plażowy - plażowicz), ż jest niewymienne i zostaje w całej rodzinie wyrazów.

9.Wielka litera: mieszkańcy państw i regionów, gwiazdy i planety

Nazwy mieszkańców kontynentów, państw i regionów piszemy wielką literą, np. Afrykanin, Europejczyk, Francuz, Kaszub. Wielką literą piszemy też nazwy gwiazd i planet, np. Syriusz, Jowisz, Wenus.

10.Nazwy geograficzne

Nazwy części świata, krajów, regionów, mórz, rzek, jezior i gór piszemy wielką literą, np. Afryka, Norwegia, Mazowsze, Odra, Karpaty. W nazwach takich jak Morze Śródziemne, Jezioro Genewskie czy Góry Świętokrzyskie oba wyrazy piszemy wielką literą.

11.Nazwy mieszkańców miast, dzielnic i wsi

Od 2026 roku piszemy je wielką literą, tak jak nazwy samych miejscowości, np. Warszawianin, Krakowianka, Gdańszczanin, Mokotowianin (mieszkaniec Mokotowa). W starszych książkach można spotkać zapis małą literą, np. warszawianin.

12.Nazwy obiektów, urzędów i instytucji

Wszystkie wyrazy nazwy obiektu piszemy wielką literą, także pierwszy, np. Plac Zamkowy, Park Śląski, Most Gdański, Kopiec Kościuszki. Wielką literą piszemy też nazwy urzędów, instytucji i organizacji, np. Ministerstwo Zdrowia, Uniwersytet Warszawski, Polski Czerwony Krzyż.

13.Pisownia wyrazu ulica

Wyraz ulica i jego skrót ul. piszemy zawsze małą literą, np. ulica Polna, ul. Lipowa. Inne wyrazy na początku nazwy, np. Aleja, Plac, Park, piszemy wielką literą: Aleja Lipowa, Plac Wolności.

14.Konkretny obiekt czy jeden z wielu?

Nazwę jednego, konkretnego miejsca lub zabytku piszemy wielkimi literami we wszystkich wyrazach, np. Zwiedziłem Zamek Królewski w Warszawie. Gdy mówimy o jednym z wielu takich obiektów, piszemy małą literą, np. Lubię zwiedzać stare zamki.

15.Imiona, pseudonimy, programy komputerowe i święta

Wielką literą piszemy imiona, nazwiska, przezwiska i pseudonimy (Zosia, Nowak, Kędzior, Bolesław Prus), nazwy programów komputerowych (Paint, Scratch) i nazwy świąt (Boże Narodzenie, Dzień Matki).

16.Nazwy zwyczajów, obrzędów i zabaw

Piszemy je małą literą, np. dożynki, śmigus-dyngus, prima aprilis. Nie myl ich z nazwami świąt, które piszemy wielką literą, np. Wielkanoc, Dzień Dziecka.

17.Utwór przeznaczony do wystawienia na scenie

Tekst, który aktorzy grają w przedstawieniu. Zwykle składa się z wypowiedzi bohaterów i wskazówek dla twórców przedstawienia. Bywa podzielony na akty i sceny, a przed każdą wypowiedzią stoi nazwa postaci, która mówi.

18.Wskazówki dla twórców przedstawienia

Informacje o miejscu i czasie zdarzeń, sposobie mówienia, gestach oraz wyglądzie postaci lub sceny, np. Ogród. Wieczór. albo (szeptem). Zapisuje się je pochyłą czcionką, często w nawiasie. Pomagają aktorom i innym twórcom przedstawienia.

19.Czytanie z podziałem na role

Każdy czyta wypowiedzi jednej postaci. Sposób mówienia dopasowujemy do roli: głośność (cicho, szeptem, krzykliwie), tempo (wolno, szybko) i barwę głosu, która wyraża emocje, np. złość albo zaskoczenie. Pamiętamy o poprawnej dykcji.

20.Dykcja

Sposób wymawiania wyrazów i zdań. Nienaganna dykcja oznacza, że mówimy wyraźnie i poprawnie.

21.Próba generalna

Ostatnia próba przed występem. Jest sprawdzianem dla wszystkich twórców przedstawienia.

22.Jak pracuję na sukces w teście?

Najpierw czytam tekst i wszystkie zadania. Trudne zadanie zostawiam na później, ale nie zostawiam żadnego bez odpowiedzi. Pilnuję czasu. W zadaniu wyboru najpierw odrzucam odpowiedzi, które na pewno są błędne.