Części mowy, -ów, przepis, fakt i opinia, rzeczownik - Między nami 4

Wyraz to element języka, który służy ludziom do porozumiewania się. Z wyrazów budujemy zdania.

Wyrazy nazywają:

• ludzi, np. strażak,
• zwierzęta, np. bocian,
• rośliny, np. paproć,
• rzeczy, np. latarka,
• cechy, np. życzliwy,
• liczby, np. dwanaście,
• czynności, np. czesać.

Niektóre wyrazy pomagają określić miejsce albo czas, np. za (domem), wcześnie (wstał), przed (obiadem).

Każdy wyraz jest określoną częścią mowy. Części mowy dzielimy na dwie grupy: odmienne i nieodmienne.

Odmienne części mowy zmieniają formę w zdaniu. Nieodmienne części mowy mają zawsze tę samą formę.

Jak to sprawdzić krok po kroku:

• wstawiamy wyraz do kilku różnych zdań,
• patrzymy, czy trzeba zmienić jego formę,
• jeśli forma się zmienia, wyraz jest odmienny, a jeśli zostaje taka sama - nieodmienny.

Wyraz obok w każdym zdaniu wygląda tak samo: siedzę obok, stoisz obok. Jest więc nieodmienny.

Nie myl form jednego wyrazu z wyrazami pokrewnymi. Kubek, kubka, kubkiem to formy jednego wyrazu, a kubeczek to inny wyraz.

Wyrazy zakończone na -ów i -ówka piszemy przez ó. Często słyszymy wtedy f, ale zapisujemy w.

• -ów mają np. nazwy miejscowości (Tarnów, Chorzów) oraz wiele rzeczowników w liczbie mnogiej, które odpowiadają na pytania kogo? czego?, np. nie ma balonów, zegarów.
• -ówka mają np. lodówka, ciężarówka, grochówka.
• -ówna to zakończenie, które też piszemy przez ó. Dawniej dodawano je do nazwisk córek, np. Kołodziejówna to córka pana Kołodzieja. Dziś występuje bardzo rzadko.

Wyjątki łatwiej zapamiętać razem z ich znaczeniem. Skuwka to nasadka na długopis, wsuwka przytrzymuje włosy, a zasuwka zamyka drzwi.

Wyraz dźwiękonaśladowczy naśladuje albo nazywa dźwięki i odgłosy. Takie wyrazy dzielimy więc na dwie grupy.

• Wyrazy naśladujące brzmią podobnie jak sam dźwięk. Często są krótkie i powtarzane, np. kap, kap albo dzyń, dzyń.
• Wyrazy nazywające mówią, jak nazywa się dany odgłos, np. brzęczenie, rżenie, gwizd.

Jak rozpoznać grupę? Zadajemy pytanie: czy ten wyraz brzmi jak dźwięk, czy podaje jego nazwę?

Wyrazy naśladujące dźwięki często stoją w tekście z wykrzyknikiem. Czytamy je na głos tak, żeby przypominały prawdziwy dźwięk.

Przepis kulinarny to informacja o tym, z czego i w jaki sposób możemy przyrządzić potrawę. Ma stałe części, które pokazuje rysunek.

Ilość składników podajemy np. w gramach, dekagramach albo mililitrach. Czasem jednostką jest szklanka, łyżeczka lub szczypta, np. szczypta soli, łyżeczka cukru.

Polecenia w sposobie wykonania mogą mieć trzy formy:

• forma rozkazująca, np. ubij, posól,
• bezokolicznik, np. ubić, posolić,
• forma „my”, np. ubijamy, solimy.

Fakt to to, co się działo lub dzieje w rzeczywistości. Opinia to czyjś pogląd, ocena albo przekonanie o czymś.

Jak rozpoznać opinię? Szukamy też wyrażeń: sądzę, według mnie, jestem przekonany. Opinię zdradzają też słowa oceniające, np. wspaniały, okropny.

Rzeczownik to część mowy, która nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, przedmioty i zjawiska, np. listonosz, sarna, mlecz, nożyczki, mgła. Odpowiada na pytania kto? co? i inne pytania wynikające z odmiany.

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Przypadków jest siedem. Każdy ma swoje pytania i wyraz pomocniczy.

Mianownik odpowiada na pytania kto? co?, a biernik - na pytania kogo? co? Rozróżnić je pomaga wyraz pomocniczy: jest żyrafa, ale widzę żyrafę.

Rzeczownik w liczbie pojedynczej nazywa jedną osobę lub rzecz, np. kasztan. W liczbie mnogiej nazywa więcej osób lub rzeczy, np. kasztany.

Każdy rzeczownik ma swój rodzaj: męski (ten), żeński (ta) albo nijaki (to). Rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje, tylko po prostu ma pewien rodzaj.

Jak określić rodzaj krok po kroku:

• stawiamy rzeczownik w mianowniku liczby pojedynczej,
• sprawdzamy, czy pasuje do niego ten, ta czy to,
• odczytujemy rodzaj.

Np. z pudełkami - pudełko - to pudełko, czyli rodzaj nijaki.

Rodzaju nie zgadujemy po ostatniej literze. Wyraz kierowca kończy się na -a, ale mówimy ten kierowca, więc ma rodzaj męski. Wyraz noc kończy się spółgłoską, ale mówimy ta noc, więc ma rodzaj żeński.