Baśnie, wyrazy pokrewne, życzenia i pisownia ż - Między nami 4

„Trzy małe świnki” to angielska baśń ludowa. Jej bohaterowie to trzy prosiaczki i zły wilk. Baśń uczy, że cierpliwa i solidna praca się opłaca, a lenistwo i pośpiech prowadzą do kłopotów.

„Księżniczka na ziarnku grochu” to baśń duńskiego pisarza z XIX wieku, Hansa Christiana Andersena. Królowa ukrywa w niej ziarnko grochu pod materacami i pierzynami, żeby sprawdzić, czy dziewczyna jest prawdziwą księżniczką. Andersen napisał też m.in. „Brzydkie kaczątko”.

Przeróbka baśni to nowy utwór, który nawiązuje do znanej baśni. Ma podobnych bohaterów i zdarzenia, ale coś zmienia, np. czas, miejsce albo zakończenie. Często jest zabawna.

Opowiadanie to krótki utwór, w którym narrator opowiada o zdarzeniach. Zdarzenia skupiają się zazwyczaj wokół jednego bohatera.

Narrator może nie uczestniczyć w zdarzeniach. Nie jest wtedy bohaterem, tylko przedstawia wydarzenia. Narrator nie jest też autorem utworu. Zna myśli i uczucia bohaterów i wyjaśnia, dlaczego tak postępują. Dzięki temu czytelnik może sobie wyobrazić opisany świat. Taki narrator może np. powiedzieć: Ola długo nie mogła zasnąć, bo bała się jutrzejszego występu.

Jak napisać opowiadanie? Kolejne kroki pokazuje rysunek.

Humor to umiejętność dostrzegania tego, co zabawne, oraz rozśmieszania innych. Śmieszną sytuację w opowiadaniu bohater może zaplanować, np. przebiera się za ducha, żeby nastraszyć brata. Może też zdarzyć się ona przypadkiem, np. tata sypie do herbaty sól zamiast cukru.

Rym to jednakowe lub podobne brzmienie zakończeń wyrazów. Wyrazy, które się rymują, stoją zwykle na końcu wersów wiersza.

• jednakowe zakończenia, np. szafa - żyrafa,
• podobne zakończenia, np. piłka - wilka.

Przykład dwóch wersów z rymem: Na łące stała stara szafa, / a obok niej zdziwiona żyrafa.

Jak sprawdzić, czy wyrazy się rymują? Porównujemy ich zakończenia, a nie początki. Podobny początek wyrazów, np. lampa i lalka, nie wystarczy, żeby powstał rym.

Życzenia to wypowiedź, w której wyrażamy to, czego komuś życzymy. Składamy je z różnych okazji, np. urodzin, imienin, świąt czy ślubu. Możemy je złożyć ustnie lub pisemnie.

Życzenia powinny mieć zawsze pozytywny przekaz. Nie wypominamy w nich wad i nie robimy przykrych żartów.

Charakter życzeń zależy od sytuacji i od relacji z adresatem.

W życzeniach dla bliskich warto napisać coś od siebie, zamiast przepisywać gotowy tekst.

Pisemne życzenia mają cztery części. Ich kolejność pokazuje rysunek.

Data w życzeniach to data wydarzenia, np. urodzin, a nie data pisania. W życzeniach oficjalnych miejsce i datę wydarzenia można umieścić pod podpisem.

Zwroty grzecznościowe do adresata piszemy wielką literą, np. Cię, Twoja, Was, Wasze.

Po nagłówku stawiamy wykrzyknik, kropkę lub przecinek:

• po wykrzykniku i kropce treść zaczynamy wielką literą,
• po przecinku treść zaczynamy małą literą.

Przykłady: „Droga Ciociu! Niech Twój ogród zawsze pięknie kwitnie.” albo „Szanowni Państwo, z okazji jubileuszu szkoły składamy najlepsze życzenia.”

Wyrazy pokrewne mają tę samą cząstkę znaczeniową. Może nią być cały wyraz albo jego część. Wiele wyrazów pokrewnych powstaje przez dodanie cząstki na końcu albo na początku i na końcu wyrazu. Od wyrazu dzwon powstały np. dzwonek (dodana cząstka -ek), dzwonnik (-nik) i zadzwonić (za- i -ić).

Wyrazy pokrewne łączy też znaczenie. Lis, lisek i lisica są pokrewne. List nie jest z nimi pokrewny: tylko podobnie brzmi i nie mówi o lisie.

W tej samej cząstce wyrazów pokrewnych piszemy tę samą literę, np. chmura - pochmurny. Czasem pojawia się głoska, która się wymienia, np. wierzyć - wiara (rz wymienia się na r). Dlatego wyraz pokrewny pomaga sprawdzić pisownię.

Bratanica jest córką brata. Bratanek jest synem brata. Obie nazwy są pokrewne z wyrazem brat. Przykład: pan Marek ma siostrę Ewę, a córka pana Marka, Lena, jest bratanicą Ewy.

Nie myl tych nazw z nazwami siostrzenica i siostrzeniec, czyli córką i synem siostry.

Wyrazy książę i królowa mają trudną odmianę:

Wyrazy, które zaczynają się od cząstki ża-, żo-, żu- lub ży-, piszemy przez ż, np. żakiet, żałować, żołądź, żuć, żywopłot.

Ż zostaje, gdy przed taką cząstką dodamy inną, np. po + żałować = pożałować, prze + żuć = przeżuć.

Jak sprawdzić pisownię?

• Jeśli na początku wyrazu jest dodana cząstka, np. po-, oddzielamy ją od reszty wyrazu.
• Sprawdzamy, czy reszta wyrazu zaczyna się od ża-, żo-, żu- albo ży-.
• Upewniamy się, że wyraz nie jest jednym z wyjątków.