Budowa dramatu - akt, scena, didaskalia, komedia i tragedia

1.Dramat (rodzaj literacki)

Rodzaj literacki przeznaczony do wystawienia na scenie. Wydarzenia poznajemy z wypowiedzi postaci i ze wskazówek autora, bez narratora.

2.Brak narratora w dramacie

W dramacie nikt nie opowiada wydarzeń: dzieją się one na oczach widza, a poznajemy je z rozmów postaci i z didaskaliów.

3.Akt

Największa część utworu dramatycznego, zamykająca pewien etap akcji. W teatrze akty oddziela zwykle przerwa albo opuszczenie kurtyny. Akt dzieli się na sceny.

4.Scena (część aktu)

Mniejsza część aktu. Nowa zaczyna się zwykle wtedy, gdy któraś postać wchodzi albo wychodzi, czyli zmienia się skład osób biorących udział w rozmowie.

5.Odsłona

Część utworu dramatycznego wyodrębniona zmianą dekoracji, czyli zmianą miejsca akcji.

6.Z czego składa się tekst dramatu?

Z tekstu głównego (wypowiedzi postaci: dialogi, monologi, kwestie na stronie) i tekstu pobocznego, czyli didaskaliów (spis osób, miejsce i czas akcji, opis zachowania postaci).

7.Tekst główny

Wszystkie wypowiedzi postaci, czyli dialogi i monologi, które aktorzy wypowiadają na scenie.

8.Didaskalia (tekst poboczny)

Wskazówki autora dla reżysera i aktorów, zapisane zwykle w nawiasie lub kursywą: spis osób, opis miejsca i czasu akcji, wyglądu i zachowania postaci, sposobu mówienia. Nie wypowiada się ich na scenie.

9.Dialog

Rozmowa co najmniej dwóch postaci. W dramacie to główny sposób przedstawiania wydarzeń, charakterów postaci i konfliktu.

10.Monolog

Dłuższa wypowiedź jednej postaci, która mówi do siebie, do nieobecnych albo do widzów i odsłania swoje myśli, uczucia lub zamiary.

11.Na stronie

Krótka kwestia, którą postać mówi do siebie lub do widzów. Inne osoby na scenie - zgodnie z umową teatralną - jej nie słyszą. Autor zaznacza ją w didaskaliach.

12.Akcja dramatu

Ciąg wydarzeń przedstawionych na scenie, które dzieją się na oczach widza. Napędzają ją konflikt i działania postaci.

13.Konflikt dramatyczny

Starcie dążeń, racji albo interesów postaci lub grup postaci, które napędza akcję dramatu, np. spór Cześnika z Rejentem o mur graniczny w Zemście.

14.Przebieg akcji w dramacie

Akcja ma cztery kolejne etapy: zawiązanie akcji (początek konfliktu), rozwój akcji (narastanie napięcia), punkt kulminacyjny (szczyt napięcia) i rozwiązanie akcji (zakończenie konfliktu).

15.Zawiązanie akcji

Wydarzenie, które rozpoczyna konflikt i uruchamia dalsze wydarzenia, np. w Antygonie decyzja bohaterki, że pochowa brata wbrew zakazowi Kreona.

16.Punkt kulminacyjny

Moment największego napięcia, w którym konflikt osiąga szczyt i rozstrzyga się dalszy los bohaterów.

17.Rozwiązanie akcji

Zakończenie konfliktu. W komedii zwykle szczęśliwe (np. zgoda i ślub), w tragedii - klęska albo śmierć bohatera.

18.Komedia

Gatunek dramatu o pogodnej, zabawnej treści, który ośmiesza ludzkie wady i przywary. Kończy się szczęśliwie.

19.Rodzaje komizmu

Komizm sytuacyjny (śmieszne zdarzenia), komizm słowny (śmieszne wypowiedzi) i komizm postaci (śmieszne cechy charakteru, wyglądu lub zachowania).

20.Komizm sytuacyjny

Śmieszność wynikająca z przebiegu zdarzeń, pomyłek, nieporozumień i zaskakujących zbiegów okoliczności, np. Cześnik dyktuje Dyndalskiemu list do Rejenta i nie może się z nim porozumieć.

21.Komizm słowny

Śmieszność wynikająca z wypowiedzi postaci: powiedzonek, przejęzyczeń, gry słów, niezręcznych zwrotów, np. powiedzonko Cześnika „Mocium panie”.

22.Komizm postaci

Śmieszność wynikająca z cech charakteru, wyglądu lub zachowania bohatera, np. Papkin w Zemście to tchórz, który przechwala się swoją odwagą.

23.Zemsta jako komedia

Komedia Aleksandra Fredry pisana wierszem, w czterech aktach. Ośmiesza kłótliwość i pieniactwo szlachty na przykładzie sporu Cześnika Raptusiewicza z Rejentem Milczkiem o mur graniczny. Kończy się zgodą i ślubem Wacława z Klarą.

24.Tragedia

Gatunek dramatu o poważnym, podniosłym tonie, w którym bohater uwikłany w konflikt tragiczny ponosi klęskę, najczęściej ginie.

25.Konflikt tragiczny

Starcie dwóch równorzędnych racji, z których każda ma swoje uzasadnienie. Bohater musi wybrać, a każdy wybór prowadzi do klęski.

26.Tragizm

Położenie bohatera, który nie ma dobrego wyjścia: cokolwiek wybierze, poniesie klęskę albo zgubi kogoś bliskiego.

27.Fatum

Nieodwracalny los, przeznaczenie, przed którym człowiek nie może uciec. W tragedii greckiej często ciąży nad całym rodem, np. nad rodem Labdakidów, z którego pochodzi Antygona.

28.Antygona Sofoklesa

Grecka tragedia Sofoklesa. Antygona grzebie brata Polinejkesa wbrew zakazowi króla Kreona, bo słucha praw boskich. Zostaje skazana na zamknięcie żywcem w skalnym grobowcu i odbiera sobie życie; potem giną też jej narzeczony Hajmon, syn Kreona, i jego matka Eurydyka.

29.Konflikt tragiczny w Antygonie

Racja Kreona: prawo państwa i dobro miasta - zdrajca, który napadł na Teby, nie zasługuje na pochówek. Racja Antygony: prawo boskie i miłość do brata nakazują go pochować.

30.Zasada trzech jedności

Zasada dramatu klasycznego: jedność czasu (akcja trwa najwyżej dobę), jedność miejsca (jedno miejsce akcji) i jedność akcji (jeden wątek).

31.Dramat romantyczny

Dramat, który łamie zasady klasyczne, m.in. zasadę trzech jedności: łączy świat realny z fantastycznym, sceny poważne z komicznymi, ma często luźną budowę i elementy liryki oraz epiki.

32.Dziady cz. II jako dramat romantyczny

Utwór Adama Mickiewicza przedstawiający ludowy obrzęd wywoływania duchów zmarłych, który prowadzi Guślarz. Łączy świat ludzi i duchów, ludowe wierzenia i prawdy moralne, które głoszą przybywające duchy.

33.Duchy w Dziadach cz. II

Duchy lekkie (Józio i Rózia) - nie zaznały goryczy; duch ciężki (Widmo złego pana) - był okrutny dla ludzi; duch pośredni (pasterka Zosia) - nie zaznała miłości.

34.Reżyser

Osoba, która kieruje przygotowaniem przedstawienia: odczytuje tekst dramatu, prowadzi pracę aktorów i całego zespołu i decyduje o ostatecznym kształcie spektaklu.

35.Scenograf

Artysta, który projektuje dekoracje i wygląd sceny, a często także kostiumy postaci.

36.Aktor

Osoba, która odgrywa rolę postaci: wypowiada jej kwestie i oddaje jej charakter głosem, mimiką, gestem i ruchem.

37.Inscenizacja

Przygotowanie i wystawienie przedstawienia na podstawie tekstu dramatu. Ten sam dramat może mieć wiele różnych takich opracowań.

38.Adaptacja

Przeniesienie utworu literackiego do innej dziedziny sztuki, np. do teatru, filmu albo komiksu, często z przeróbkami, np. film Andrzeja Wajdy na podstawie Zemsty.

39.Spektakl

Przedstawienie teatralne pokazywane widzom. Tworzą je wspólnie aktorzy, reżyser, scenograf, a także muzyka, światło i dekoracje.

40.Rekwizyt

Przedmiot, którego aktor używa na scenie podczas przedstawienia, np. szabla, list, kielich albo gitara.