Prawo autorskie, licencje i ochrona danych osobowych

1.Utwór (w rozumieniu prawa autorskiego)

Każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Utworem może być np. tekst, zdjęcie, utwór muzyczny, program komputerowy, gra albo strona internetowa.

2.Czego nie chroni prawo autorskie?

Ochrona obejmuje tylko sposób wyrażenia, a nie odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania ani koncepcje matematyczne. Nie są też utworami m.in. akty normatywne (np. ustawy), dokumenty urzędowe i proste informacje prasowe.

3.Kiedy utwór zaczyna być chroniony?

Z chwilą ustalenia, czyli wyrażenia w postaci, którą inni mogą poznać (np. zapisania, nagrania, narysowania), nawet gdy utwór nie jest ukończony. Nie trzeba go nigdzie rejestrować ani oznaczać znakiem ©.

4.Autorskie prawa osobiste

Prawa chroniące więź twórcy z utworem, m.in. do autorstwa, do oznaczenia utworu nazwiskiem, pseudonimem albo anonimowo, do nienaruszalności treści i formy oraz do decydowania o pierwszym udostępnieniu. Są niezbywalne, nie można się ich zrzec i nie wygasają.

5.Autorskie prawa majątkowe

Wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim i pobierania wynagrodzenia za jego używanie. Można je przenieść na inną osobę umową (np. sprzedać wydawcy), udzielić licencji, a po śmierci twórcy przechodzą na spadkobierców.

6.Jak długo trwają autorskie prawa majątkowe?

Co do zasady przez całe życie twórcy i 70 lat po jego śmierci, licząc od końca roku, w którym twórca zmarł. Potem utwór przechodzi do domeny publicznej.

7.Dozwolony użytek

Korzystanie z już rozpowszechnionego utworu bez zgody twórcy i bez płacenia mu, w granicach określonych w ustawie. Nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani słusznych interesów twórcy. Jego rodzaje to m.in. użytek osobisty i edukacyjny.

8.Dozwolony użytek osobisty

Bezpłatne korzystanie z rozpowszechnionego utworu na własny użytek oraz w kręgu osób w stosunku osobistym, czyli rodziny i przyjaciół, np. pożyczenie książki koledze albo obejrzenie filmu z rodziną. Nie obejmuje programów komputerowych.

9.Dozwolony użytek edukacyjny

Szkoły, uczelnie i inne instytucje oświatowe mogą bez zgody twórcy korzystać z rozpowszechnionych utworów i ich fragmentów w celu zilustrowania treści przekazywanych na zajęciach, np. pokazać na lekcji fragment filmu albo rozdać kopie wiersza.

10.Prawo cytatu

Wolno przytoczyć we własnym utworze fragment cudzego rozpowszechnionego utworu, a drobny utwór (np. krótki wiersz) w całości, jeśli uzasadnia to cel cytatu, np. wyjaśnianie, analiza krytyczna albo nauczanie. Trzeba podać autora i źródło, a cytat musi być wyraźnie oddzielony od własnego tekstu.

11.Plagiat

Przywłaszczenie autorstwa cudzego utworu albo jego fragmentu, czyli podanie go jako własnego, np. oddanie cudzego wypracowania pod swoim nazwiskiem albo wklejenie tekstu z internetu bez oznaczenia cytatu i źródła. Jest przestępstwem.

12.Ochrona wizerunku

Rozpowszechnianie wizerunku, np. publikacja zdjęcia w internecie, wymaga zgody osoby, która jest na nim przedstawiona. Zgoda nie jest potrzebna m.in. przy wizerunku osoby powszechnie znanej, wykonanym w związku z pełnieniem funkcji publicznych, i przy osobie, która jest tylko szczegółem całości, np. zgromadzenia albo krajobrazu.

13.Program komputerowy w prawie autorskim

Program jest chroniony jak utwór literacki: chroniony jest jego kod i forma, a nie sam pomysł ani zasada działania. Majątkowe prawa do programu napisanego przez pracownika w ramach obowiązków służbowych przysługują pracodawcy.

14.Licencja

Umowa, w której właściciel autorskich praw majątkowych pozwala innym korzystać z utworu, np. programu, na określonych warunkach: w jakim zakresie, przez jaki czas, na ilu urządzeniach. Użytkownik dostaje prawo do używania, ale nie staje się właścicielem praw do programu.

15.Licencja komercyjna

Płatna licencja na korzystanie z programu na warunkach producenta, np. na określoną liczbę stanowisk albo na określony czas. Zwykle zabrania kopiowania i modyfikowania programu, a kod źródłowy nie jest udostępniany.

16.Freeware

Licencja pozwalająca używać programu bezpłatnie i bez ograniczenia czasu. Zwykle nie pozwala go modyfikować ani sprzedawać, a kod źródłowy pozostaje zamknięty.

17.Shareware

Licencja, która pozwala bezpłatnie wypróbować program przez określony czas albo w wersji z ograniczonymi funkcjami. Aby dalej korzystać z pełnej wersji, trzeba zapłacić autorowi.

18.Oprogramowanie open source

Oprogramowanie z otwartym kodem źródłowym: na warunkach licencji wolno go uruchamiać, analizować, modyfikować i rozpowszechniać. Zwykle jest bezpłatne, np. system Linux, przeglądarka Firefox, pakiet LibreOffice.

19.Licencja GNU GPL

Najbardziej znana licencja wolnego oprogramowania. Pozwala uruchamiać, analizować, zmieniać i rozpowszechniać program, ale zmienioną wersję wolno rozpowszechniać tylko na tej samej licencji i razem z kodem źródłowym (zasada copyleft).

20.Piractwo komputerowe

Kopiowanie, rozpowszechnianie albo używanie programów, gier, filmów czy muzyki z naruszeniem praw autorskich, np. instalowanie programu bez licencji albo udostępnianie go w sieci.

21.Skutki piractwa komputerowego

Dla sprawcy: odpowiedzialność cywilna (naprawienie szkody) i karna, ryzyko złośliwego oprogramowania w nielegalnych kopiach, brak aktualizacji i pomocy technicznej. Dla twórców: utracone wynagrodzenie i mniejsze środki na rozwój nowych programów.

22.Domena publiczna

Utwory, z których każdy może korzystać bez zgody i bez opłat, bo autorskie prawa majątkowe wygasły (np. utwory Adama Mickiewicza) albo nigdy ich nie było (np. ustawy). Prawa osobiste trwają nadal, więc trzeba podawać autora.

23.Licencje Creative Commons (CC)

Zestaw gotowych, bezpłatnych licencji, którymi twórca z góry określa, co wolno robić z jego utworem bez pytania go o zgodę. Każda licencja CC wymaga podania autora, a twórca może dodać kolejne warunki: SA, NC albo ND.

24.Warunek BY w licencji Creative Commons

Uznanie autorstwa: korzystając z utworu, trzeba podać jego twórcę (i zwykle tytuł, źródło oraz rodzaj licencji). Ten warunek jest w każdej licencji CC.

25.Warunek SA w licencji Creative Commons

Na tych samych warunkach: utwór zależny, np. przeróbkę zdjęcia albo tłumaczenie, wolno rozpowszechniać tylko na takiej samej licencji jak oryginał.

26.Warunek NC w licencji Creative Commons

Użycie niekomercyjne: utworu nie wolno wykorzystywać w celach zarobkowych, np. w płatnej reklamie albo w sprzedawanym produkcie, bez osobnej zgody twórcy.

27.Warunek ND w licencji Creative Commons

Bez utworów zależnych: utwór wolno rozpowszechniać tylko w niezmienionej postaci, bez przeróbek, tłumaczeń i remiksów. Dlatego warunku ND nie łączy się z SA, np. licencja CC BY-NC-ND pozwala tylko kopiować niezmieniony utwór z podaniem autora i bez zarobku.

28.RODO

Ogólne rozporządzenie o ochronie danych, czyli rozporządzenie Unii Europejskiej 2016/679 o ochronie osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych. Stosuje się je od 25 maja 2018 r. bezpośrednio we wszystkich państwach Unii.

29.Dane osobowe

Wszelkie informacje o zidentyfikowanej albo możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej, np. imię i nazwisko, numer PESEL, adres, e-mail, numer telefonu, wizerunek, dane o lokalizacji czy identyfikator internetowy.

30.Szczególne kategorie danych osobowych (dane wrażliwe)

Dane, które podlegają szczególnej ochronie i co do zasady nie wolno ich przetwarzać: pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych, dane genetyczne, biometryczne, dane o zdrowiu, seksualności i orientacji seksualnej.

31.Zgoda na przetwarzanie danych osobowych

Dobrowolne, konkretne, świadome i jednoznaczne okazanie woli przez osobę, której dane dotyczą, np. zaznaczenie pustego pola wyboru. Zgodę można w każdej chwili wycofać, a wycofanie musi być tak samo łatwe jak jej wyrażenie.

32.Prawo dostępu do danych

Prawo osoby, której dane dotyczą, do uzyskania od administratora informacji, czy przetwarza jej dane, a jeśli tak, to jakie, w jakim celu, komu je udostępnia i jak długo je przechowa, oraz do otrzymania kopii tych danych.

33.Prawo do bycia zapomnianym

Prawo do żądania usunięcia swoich danych osobowych, np. gdy nie są już potrzebne do celu, w jakim je zebrano, albo gdy wycofano zgodę. Nie jest bezwzględne: administrator może zachować dane, jeśli przepisy każą mu je przechowywać.

34.Urząd Ochrony Danych Osobowych (UODO)

Polski organ nadzorczy w sprawie ochrony danych osobowych, kierowany przez Prezesa UODO. Kontroluje przestrzeganie RODO, rozpatruje skargi osób, których dane przetwarzano niezgodnie z prawem, i może nakładać kary.

35.Bezpieczne hasło

Hasło długie, trudne do odgadnięcia, łączące małe i wielkie litery, cyfry i znaki specjalne, bez danych osobowych i słów ze słownika. Do każdego serwisu używa się innego hasła, nikomu się go nie podaje, a wiele haseł można przechowywać w menedżerze haseł.

36.Uwierzytelnianie dwuskładnikowe (2FA)

Logowanie, które wymaga potwierdzenia tożsamości dwoma różnymi rodzajami składników: coś, co wiesz (hasło, PIN), coś, co masz (telefon z kodem, klucz sprzętowy), albo coś, czym jesteś (odcisk palca). Samo wykradzione hasło nie wystarcza wtedy do włamania.

37.Phishing

Oszustwo, w którym przestępca podszywa się pod zaufaną instytucję albo osobę, np. bank, kuriera lub serwis społecznościowy, żeby wyłudzić dane logowania, numer karty albo pieniądze. Zwykle przychodzi jako e-mail lub SMS z pilnym wezwaniem i linkiem do fałszywej strony.