Energetyka, usługi i struktura zatrudnienia - To nasz świat. Geografia 7

1.Źródła energii nieodnawialne i odnawialne

Nieodnawialne (wyczerpywalne): węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny i uran. Odnawialne (OZE, niewyczerpywalne): woda, wiatr, słońce, ciepło wnętrza Ziemi i biomasa.

2.Struktura produkcji energii (miks energetyczny)

Procentowy udział poszczególnych źródeł w produkcji energii w kraju. W Polsce w 2024 r. największy udział miał węgiel kamienny (ok. 35%), potem węgiel brunatny (ok. 21%), wiatr (ok. 15%), gaz ziemny (ok. 12%) i słońce (ok. 9%). Niewielki udział miały biomasa i biogaz oraz woda.

3.Transformacja energetyczna

Zastępowanie źródeł szkodliwych dla środowiska i klimatu źródłami odnawialnymi. W Polsce maleje udział węgla kamiennego i brunatnego, rośnie udział OZE (w latach 2020-2024 najbardziej słońca, potem wiatru), a powstanie też pierwsza elektrownia atomowa.

4.Warunki rozwoju energetyki

Przyrodnicze: wiatr, słońce, zasoby surowców mineralnych, rzeźba terenu i cechy rzek, ciepło z wnętrza Ziemi. Pozaprzyrodnicze: polityka ochrony środowiska i klimatu (Polska jako członek Unii Europejskiej odchodzi od węgla), nakłady finansowe (budowa elektrowni jest kosztowna), czynnik społeczny, sytuacja na świecie i relacje międzynarodowe (import surowców, współpraca przy rozwoju OZE i energetyki atomowej).

5.Energetyka wiatrowa

Wiatr to główne odnawialne źródło energii w Polsce. Najlepsze warunki są na nadmorskich terenach na północy kraju i w równoleżnikowym pasie w środkowej Polsce, od granicy z Niemcami do Warszawy. W górach jest bardzo wietrznie, ale rzeźba terenu nie sprzyja budowie elektrowni.

6.Energetyka słoneczna

Dynamicznie się rozwija, choć nasłonecznienie jest mniejsze niż np. w południowej Europie. Panele fotowoltaiczne przetwarzają światło słoneczne na energię elektryczną. Tworzą elektrownie słoneczne, a umieszcza się je też np. na dachach budynków. W energetyce słonecznej wytwarza się też energię cieplną.

7.Elektrownie cieplne w Polsce

Spalające węgiel kamienny stoją w całej Polsce, najwięcej w woj. śląskim, gdzie jest wiele kopalni. Opalane węglem brunatnym stoją tylko przy kopalniach (Bełchatów, Pątnów k. Konina, Bogatynia), bo daje on mniej energii i jest kruchy, więc jego przewóz na dużą odległość byłby nieopłacalny.

8.Energetyka wodna

Jest słabo rozwinięta, bo przeważa równinna rzeźba terenu, a polskie rzeki okresowo niosą zbyt mało wody. Dużych elektrowni wodnych jest niewiele (np. w Solinie na Sanie), a ok. 100 małych produkuje energię w skali lokalnej.

9.Energetyka geotermalna

Korzysta z wody rozgrzanej od gorących skał we wnętrzu Ziemi, wydobywanej z dużych głębokości. Woda ta jest zbyt chłodna, by produkować prąd, więc służy do ogrzewania domów i w basenach termalnych. Działa w pojedynczych miejscach, np. w Uniejowie, Poddębicach i Chochołowie.

10.Czynnik społeczny w energetyce

Część mieszkańców protestuje przeciw elektrowniom atomowym, bo obawia się awarii (w rzeczywistości bardzo mało prawdopodobnej) i skażenia. Protestuje też przeciw elektrowniom wiatrowym, bo ograniczają zabudowę, pogarszają krajobraz i zagrażają ptakom. Pracownicy energetyki węglowej obawiają się utraty pracy.

11.Import surowców energetycznych

Gdy w Polsce brakuje dużych złóż surowca albo jego wydobycie jest nieopłacalne, sprowadza się go z zagranicy. Umowy warto zawierać z różnymi krajami (gdy jeden dostawca zawiedzie, zostaną inni), przede wszystkim z tymi, z którymi łączą nas dobre i stabilne relacje. Wśród zagranicznych dostawców w 2025 r. najwięcej gazu ziemnego dostarczała Norwegia, a węgla kamiennego - Kazachstan.

12.Energetyka w województwie łódzkim

Wiatrowa: większa część województwa jest dość wietrzna i równinna, więc wiatr nie napotyka przeszkód. Geotermalna: wody termalne w Uniejowie i Poddębicach. Cieplna: duże złoża węgla brunatnego w okolicy Bełchatowa.

13.Bełchatów

W jego okolicy są duże złoża węgla brunatnego. Działają tam największa w Polsce kopalnia odkrywkowa i największa w kraju elektrownia cieplna, z której prądu korzysta ok. 20% mieszkańców Polski. W przyszłej dekadzie zostaną zamknięte wskutek transformacji energetycznej, a wyrobisko wypełni woda i powstanie sztuczne jezioro.

14.Energetyka w województwie pomorskim

Wiatrowa: w pobliżu morza wiatr wieje z dużymi prędkościami. Cieplna: nie ma tu kopalni węgla, więc surowiec trzeba sprowadzać, często drogą morską. Jądrowa: w gminie Choczewo powstanie pierwsza polska elektrownia atomowa. Wodna: elektrownia szczytowo-pompowa w Żarnowcu.

15.Pierwsza polska elektrownia atomowa

Powstanie w gminie Choczewo, niedaleko Łeby (woj. pomorskie), i będzie produkować energię z uranu. Stanie nad morzem, bo reaktory potrzebują dużo wody do chłodzenia, a uran będzie sprowadzany z zagranicy drogą morską. Wzmocni bezpieczeństwo energetyczne kraju.

16.Elektrownia szczytowo-pompowa

Ma dwa zbiorniki wodne na różnych wysokościach. Magazynuje energię, gdy pompuje wodę z dolnego zbiornika do górnego, a wytwarza prąd, gdy woda spływa w dół i porusza turbiny. Działa w Żarnowcu (woj. pomorskie).

17.Usługi

Jeden z trzech głównych sektorów gospodarki. To działalności służące ludziom, inne niż rolnictwo i przemysł, np. handel, edukacja, opieka zdrowotna (szpitale, przychodnie, kliniki), transport, łączność, turystyka i gastronomia. Kluczową rolę odgrywają w krajach wysoko rozwiniętych, w tym w Polsce.

18.Handel

Sprzedaż, czyli wymiana dóbr i usług na pieniądze lub na inne towary czy usługi. Przebiega lokalnie (np. w sklepach osiedlowych), w skali kraju (handel wewnętrzny) i na poziomie międzynarodowym.

19.Import

Kupowanie za granicą towarów i usług i sprowadzanie ich do swojego kraju.

20.Eksport

Sprzedawanie za granicę towarów i usług wytworzonych w swoim kraju.

21.Główni partnerzy handlowi Polski

W 2024 r. najwięcej eksportowaliśmy do Niemiec, Czech i Francji, a importowaliśmy z Niemiec, Chin i USA. Głównym partnerem są Niemcy: do tego kraju sprzedajemy najwięcej towarów i stamtąd najwięcej kupujemy.

22.Edukacja

Działalność, która ma na celu przekazywanie wiedzy i naukę określonych umiejętności. Należą do niej szkoły, a także np. kursy, szkolenia i korepetycje. Szkolnictwo publiczne jest organizowane przez państwo i w dużej mierze bezpłatne, a prywatne jest prowadzone przez prywatne przedsiębiorstwa i płatne. Nauka jest obowiązkowa od „zerówki” do 18. roku życia, a przedszkole i studia są nieobowiązkowe.

23.Łączność

Komunikacja i przekazywanie informacji na odległość, m.in. telefonia, internet, radio, telewizja, prasa i sieci komputerowe. Znaczenie telewizji, telefonii stacjonarnej, radia i prasy od lat maleje, a telefonii komórkowej i internetu rośnie.

24.Transport

Usługi polegające na przewożeniu ładunków i pasażerów. Rodzaje: samochodowy, kolejowy (szynowy: pociągi, metro, tramwaje), wodny, lotniczy i przesyłowy. Sprawny transport wpływa na inne dziedziny życia, np. handel i turystykę.

25.Transport samochodowy

Najbardziej powszechny w przewożeniu pasażerów i ładunków, zwłaszcza na krótkich odcinkach. Jego dużą zaletą jest mobilność, czyli transport od drzwi do drzwi. Rozwój zależy m.in. od gęstości sieci dróg i od tego, czy są autostrady i drogi ekspresowe. Główne autostrady to A1, A2 i A4.

26.Transport wodny (morski i śródlądowy)

Morski odbywa się po morzach i oceanach, a śródlądowy po rzekach i jeziorach (główną drogą wodną jest Odra). Jest powolny, ale pozwala stosunkowo tanio przewozić ogromne ilości towarów na bardzo długich dystansach. Największe porty morskie są w Gdańsku, Gdyni, Świnoujściu i Szczecinie.

27.Transport lotniczy

Odbywa się samolotami i śmigłowcami. Jest kosztowny, ale pozwala pokonywać bardzo duże odległości w krótkim czasie. Najwięcej pasażerów obsługuje Lotnisko Chopina w Warszawie. W ramach Portu Polska w Baranowie, między Warszawą a Łodzią, ma powstać znacznie większe lotnisko.

28.Transport przesyłowy

Przesyłanie energii elektrycznej liniami energetycznymi oraz różnych substancji rurociągami: gazu ziemnego gazociągiem, ropy naftowej ropociągiem, wody wodociągiem. Gazociągiem Baltic Pipe trafia do Polski z Norwegii duża część sprowadzanego gazu ziemnego.

29.Trójmiasto

Gdańsk, Gdynia i Sopot, czyli trzy miasta nad Zatoką Gdańską, powiązane siecią dróg i kolei. W Gdańsku i Gdyni są porty morskie, jedne z największych w Polsce i w basenie Bałtyku. Dzięki nim rozwinął się transport morski, a w konsekwencji przemysł i usługi.

30.Przemysł w Trójmieście

Stocznie w Gdańsku i Gdyni budują i naprawiają statki oraz jachty. Rafineria w Gdańsku przetwarza ropę naftową na paliwa, smary i oleje napędowe. Zakłady „Fosfory” w Gdańsku produkują nawozy sztuczne. Ropa i surowce do nawozów docierają drogą morską.

31.Logistyka i spedycja

Logistyka to planowanie i organizowanie jakiegoś przedsięwzięcia. Spedycja to przewóz i dostawa towarów, wykonane przez firmę przewozową. W Trójmieście firmy logistyczne i spedycyjne przewożą towary do portów i z portów.

32.Turystyka i transport pasażerów w Trójmieście

Porty w Gdańsku i Gdyni obsługują też statki pasażerskie. Turyści przybywają m.in. drogą morską, korzystają z hoteli i gastronomii, odwiedzają atrakcje i kupują pamiątki, a wydane przez nich pieniądze zasilają lokalną gospodarkę.

33.Sektory gospodarki

Gospodarka ma trzy sektory. Rolnictwo to uprawa roślin i chów zwierząt. Przemysł to głównie produkcja energii, wydobycie surowców naturalnych i ich przetwarzanie oraz wytwarzanie produktów na masową skalę. Usługi to działalności inne niż rolnictwo i przemysł, zaspokajające potrzeby ludzi.

34.Struktura zatrudnienia ludności

Udział osób zatrudnionych w poszczególnych sektorach gospodarki: rolnictwie, przemyśle i usługach. Często wskazuje na stopień rozwoju gospodarczego państwa: im jest on wyższy, tym większy odsetek zatrudnionych w usługach.

35.Kraje wysoko rozwinięte

Cechuje je zatrudnienie większości ludności w usługach, a w rolnictwie i przemyśle pracuje znacznie mniej osób. Należy do nich Polska. W 2023 r. w usługach pracowało we Francji 78% zatrudnionych, w Niemczech 75%, a w Polsce ok. 63%.

36.Kraje słabo rozwinięte

Najwięcej lub bardzo dużo osób pracuje w nich w rolnictwie. Przykładem jest Mołdawia, jedno z najsłabiej rozwiniętych państw Europy: w 2023 r. w rolnictwie pracowało tam 55% zatrudnionych.

37.Kraje przechodzące na wyższy poziom rozwoju

Przechodzą ze słabego poziomu rozwoju do wyższego i często mają duże zatrudnienie w przemyśle. W Rumunii znaczący udział mają rolnictwo i przemysł, a usługi tylko niecałe 50%. W Albanii oraz Bośni i Hercegowinie najwięcej osób pracuje w usługach, do czego przyczynia się turystyka.

38.Zmiany struktury zatrudnienia w Polsce

Do II wojny światowej najwięcej osób pracowało w rolnictwie. W czasach komunizmu (1945-1989) intensywnie rozwijano przemysł, więc zatrudnienie w nim było bardzo duże. Po upadku komunizmu gospodarka stała się wolnorynkowa, znaczenie rolnictwa i przemysłu maleje, a usług szybko rośnie. W 2023 r. w usługach pracowało ok. 63% zatrudnionych, w przemyśle ok. 30%, a w rolnictwie ok. 8%.

39.Spadek zatrudnienia w rolnictwie

Przyczynia się do niego coraz większa mechanizacja, czyli wykonywanie różnych czynności przez maszyny. W gospodarstwach rolnych potrzeba wtedy mniej ludzi do pracy.

40.Spadek zatrudnienia w przemyśle

Powoduje go utrata znaczenia wielu gałęzi przemysłu wskutek rozwoju technologicznego, transformacja energetyczna (odchodzenie od węgla i wygaszanie górnictwa) oraz rosnąca automatyzacja, czyli zastępowanie człowieka przez maszyny.