Rolnictwo i przemysł Polski - To nasz świat. Geografia 7

1.Rolnictwo

Jeden z trzech sektorów gospodarki, obok przemysłu i usług. Polega na uprawie ziemi i roślin oraz hodowli zwierząt, a jego główną funkcją jest produkcja żywności. To najstarsza gałąź gospodarki.

2.Rewolucja agrarna

Wykształcenie przez ludzi umiejętności uprawy ziemi i prowadzenie takiej działalności na dużą skalę, ok. 10 000 lat temu. Był to przełom w historii cywilizacji: większość ludzi zmieniła tryb życia z koczowniczego na osiadły. Agrarny znaczy rolniczy, a koczowniczy tryb życia to okresowe zmienianie miejsca zamieszkania.

3.Warunki rozwoju rolnictwa

Warunki przyrodnicze to ukształtowanie terenu, gleby i klimat. Warunki pozaprzyrodnicze to wielkość i własność gospodarstw, mechanizacja, chemizacja, poziom wykształcenia rolników oraz czynniki polityczne.

4.Ukształtowanie terenu i gleby a rolnictwo

Rolnictwu sprzyjają obszary równinne lub nieznacznie pofałdowane, a w Polsce przede wszystkim pas nizin. Najbardziej niekorzystną rzeźbę i niesprzyjający klimat mają obszary górskie. Dobre warunki do upraw dają żyzne gleby, np. czarnoziemy, czarne ziemie, mady i gleby brunatne. Im większy poziom próchniczny, tym gleba żyźniejsza.

5.Klimat a rolnictwo

Kluczowe są temperatura powietrza i ilość opadów. Temperatura nie może być zbyt niska, bo okres wegetacyjny byłby krótki, ani zbyt wysoka, bo byłoby zbyt sucho. Opady dostarczają wody roślinom i glebie. Dłuższy okres wegetacyjny daje lepsze warunki do uprawy, np. w okolicach Wrocławia w porównaniu z okolicami Suwałk.

6.Wielkość i własność gospodarstw rolnych

Im większe gospodarstwo, tym wyższe zyski. W Polsce dominują jednak małe gospodarstwa, głównie w woj. małopolskim, lubelskim i podkarpackim; liczne duże są w woj. lubuskim, warmińsko-mazurskim i zachodniopomorskim. Gospodarstwa prywatne działają efektywniej niż państwowe, bo właściciel bardziej się angażuje i zna lokalne warunki. W Polsce gospodarstwa są prawie wyłącznie prywatne (ok. 99,5%).

7.Chemizacja rolnictwa

Stosowanie środków chemicznych, głównie przeciw owadom i chwastom niszczącym produkty rolne. Rozwinięte rolnictwo ma wysoką chemizację, a w Polsce jej stopień jest dość wysoki i wzrasta. Niektóre preparaty szkodzą środowisku i zmniejszają naturalność produktów, przez co są one często mniej zdrowe.

8.Mechanizacja rolnictwa

Wykorzystanie w rolnictwie specjalistycznych maszyn, m.in. traktorów, kombajnów, zraszaczy i opryskiwaczy. Im rolnictwo bardziej zmechanizowane, tym wydajniejsze. W Polsce poziom mechanizacji jest względnie wysoki i stale rośnie.

9.Poziom wykształcenia rolników

Im lepiej wykształceni rolnicy, tym wyższy poziom rozwoju rolnictwa, większa wydajność i mniejsza szkodliwość dla środowiska. W Polsce z każdym rokiem przybywa rolników z wykształceniem średnim i wyższym.

10.Czynniki polityczne w rolnictwie

Decyzje polityczne dotyczące np. dopłat, kredytów i ulg podatkowych dla rolników, pozwoleń i ograniczeń przy metodach upraw i chowu oraz sprowadzania produktów rolnych zza granicy. Takie sprowadzanie hamuje rozwój rolnictwa w kraju.

11.Unia Europejska a polskie rolnictwo

Rolnicy dostają z UE bardzo duże środki, m.in. na maszyny, środki chemiczne i nowoczesne metody. Liczne regulacje i przepisy zwiększają jakość produktów i zmniejszają szkody dla środowiska, ale podnoszą ceny. Przez to sprowadza się tańszą, często gorszą żywność z innych części świata.

12.Produkcja rolnicza

Pozyskiwanie produktów rolnych z upraw roślin (produkcja roślinna) oraz z chowu zwierząt. Z roślin pozyskuje się np. zboża, warzywa i owoce, a z chowu zwierząt m.in. mleko, mięso i jajka.

13.Obszary rolnicze w Polsce

Pokrywają ponad połowę powierzchni Polski (ok. 58%). Większość z nich to pola uprawne, na których przeważają zboża. Pozostałe to łąki, pastwiska i sady.

14.Wymagania glebowe i klimatyczne roślin

Od nich m.in. zależy położenie upraw w Polsce. Bardzo duże wymagania mają pszenica i buraki cukrowe, duże - jabłka, umiarkowane - ziemniaki, a małe - żyto.

15.Pszenica

Zboże o bardzo dużych wymaganiach: potrzebuje żyznej gleby, długiego okresu wegetacyjnego i odpowiedniej ilości wody. Główne obszary upraw to m.in. woj. dolnośląskie i opolskie.

16.Żyto

Zboże o małych wymaganiach: rośnie na słabych i piaszczystych glebach, jest odporne na niskie temperatury i suszę. Główne obszary upraw to m.in. woj. łódzkie, zachodniopomorskie i lubuskie. Polska jest jednym z największych na świecie producentów żyta.

17.Ziemniaki

Warzywa o umiarkowanych wymaganiach: rosną na mało żyznych glebach, potrzebują średniej ilości opadów i są odporne na niskie temperatury. Główne obszary upraw to m.in. woj. łódzkie, małopolskie i pomorskie.

18.Sady i jabłka

Sady mają duże wymagania, zależne od potrzeb danej odmiany. Największe są m.in. w woj. mazowieckim i świętokrzyskim. Jabłka to najczęściej uprawiane owoce w Polsce, a nasz kraj jest ich znaczącym producentem w skali świata. Ok. 40% polskich jabłek pochodzi z sadów w okolicy Grójca na Nizinie Mazowieckiej.

19.Buraki cukrowe

Rośliny o bardzo dużych wymaganiach: potrzebują żyznych gleb, długiego okresu wegetacyjnego i odpowiedniego nawodnienia. Główne obszary upraw to woj. kujawsko-pomorskie, wielkopolskie i lubelskie. Polska jest ich znaczącym producentem w skali świata.

20.Pogłowie

Liczebność zwierząt jednego rodzaju, gatunku lub rasy, żyjących na określonym obszarze w danym czasie. W Polsce największe pogłowie mają drób, trzoda chlewna i bydło.

21.Drób

Ptactwo domowe: kury, kaczki, gęsi i indyki. Pogłowie to ponad 200 mln sztuk (2024 r.). Daje głównie mięso, jajka, pierze i puch oraz kolagen. Główne obszary chowu to okolice dużych miast.

22.Bydło

Krowy. Pogłowie to ponad 6 mln sztuk (2024 r.). Dają głównie mięso, mleko i skóry. Największy chów jest w północno-wschodniej i środkowej Polsce.

23.Trzoda chlewna

Świnie. Pogłowie to ponad 9 mln sztuk (2024 r.). Dają głównie mięso, tłuszcz, żelatynę i kolagen oraz skóry. Największy chów jest w woj. wielkopolskim, kujawsko-pomorskim i pomorskim.

24.Owce, konie i kozy

Owce: ponad 270 tys. sztuk (2024 r.), dają głównie wełnę, mleko, mięso i skóry; najczęściej spotyka się je na obszarach górskich, gdzie ich chów to lokalna tradycja. Konie: ok. 158 tys. (2024 r.), głównie do celów transportowych i rolniczych; najwięcej we wschodniej i środkowej Polsce. Kozy: ok. 120 tys. (2024 r.), w pojedynczych lokalizacjach; dają głównie mleko, skóry i włókna.

25.Stawy hodowlane

W Polsce jest ich ponad 1000, a rocznie odławia się z nich kilkadziesiąt tysięcy ton ryb. Dominuje karp, są też m.in. szczupaki i karasie. Polska jest największym producentem karpia w Unii Europejskiej. Największy kompleks stawów leży koło Milicza w woj. dolnośląskim.

26.Przemysł

Drugi, po rolnictwie, sektor gospodarki. Obejmuje wydobycie surowców naturalnych i ich przetwarzanie, produkcję energii oraz wytwarzanie produktów na masową skalę. Jego gałęzie to m.in. hutnictwo, produkcja samochodów i budowa statków.

27.Okręg przemysłowy

Obszar będący skupiskiem wielu zakładów przemysłowych, np. Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP).

28.Przemysł ciężki

Przemysł obejmujący górnictwo, hutnictwo, przemysł maszynowy, paliwowo-energetyczny, zbrojeniowy, metalurgiczny itp.

29.Gospodarka centralnie planowana

Gospodarka w okresie komunizmu (od 1945 r. do połowy 1989 r.), w której o inwestycjach, produkcji i sprzedaży dóbr decydowała agencja rządowa. Firmy miały tego samego właściciela, więc nie konkurowały ze sobą i nie miały motywacji do podnoszenia jakości. Działalność prywatna była bardzo ograniczona i podlegała ścisłej kontroli państwa.

30.Polski przemysł przed 1989 r.

Stanowił podstawę gospodarki i zatrudniał bardzo wiele osób. Zarządzało nim państwo, do którego należały zakłady. Dominował przemysł ciężki, a głównymi gałęziami były np. górnictwo, hutnictwo i przemysł stoczniowy. Był mniej nowoczesny niż w najwyżej rozwiniętych państwach świata.

31.Ukryte bezrobocie

Przerost zatrudnienia w gospodarce centralnie planowanej. Zakładano, że wszyscy będą mieli pracę, więc nie zwalniano nawet osób źle wypełniających obowiązki lub na niepotrzebnych stanowiskach. Samo bezrobocie to brak pracy zarobkowej dla osób czynnie poszukujących pracy.

32.Gospodarka wolnorynkowa

Gospodarka, która nastała w Polsce po 1989 r. Cechuje ją duża liczba prywatnych firm, które mogą ze sobą konkurować, i mała ingerencja państwa w ich działalność. Konkurencja na rynku skutkuje wyższą jakością produktów i usług.

33.Restrukturyzacja przemysłu

Przemiany w organizacji działalności firm przemysłowych. W Polsce po 1989 r. zwiększyły wydajność produkcji i poprawiły jakość wyrobów, ale znacznie obniżyły zatrudnienie. Zmalało znaczenie przemysłu ciężkiego, a wzrosło - przemysłu hi-tech.

34.Polski przemysł po 1989 r.

Odgrywa mniejszą rolę w gospodarce, zatrudnia mniej ludzi, a państwo słabiej w niego ingeruje. Wiele zakładów ma prywatnych właścicieli, nierzadko z zagranicy. Spadło znaczenie przemysłu ciężkiego. Wiele zakładów zamknięto, a liczne obiekty przekształcono, np. w obiekty usługowe lub muzea. Pojawiły się nowoczesne gałęzie, w tym hi-tech.

35.Przemysł hi-tech

Przemysł zaawansowanych technologii. Do czołowych polskich firm tej gałęzi należy WB Electronics. Prowadzi prace badawcze i rozwojowe oraz produkuje specjalistyczny sprzęt elektroniczny, głównie wojskowy, np. drony i środki łączności.

36.Konurbacja górnośląska

Zespół miast w obrębie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), m.in. Katowice, Chorzów, Zabrze, Gliwice, Tychy, Dąbrowa Górnicza i Będzin. Zwana też katowicką. W okresie komunizmu rozwijał się tam przemysł ciężki, oparty głównie na górnictwie węgla kamiennego i hutnictwie. Po restrukturyzacji liczne zakłady zamknięto, spadło zatrudnienie w przemyśle, a wzrosło w usługach. W dawnej kopalni w Katowicach utworzono Muzeum Śląskie.

37.Aglomeracja łódzka

Łódź i okoliczne miejscowości, w przeszłości bardzo ważny ośrodek przemysłu włókienniczego (wytwarzanie włókien, tkanin, dzianin). Po 1989 r. produkty z łódzkich fabryk przestały być konkurencyjne wobec artykułów z innych części świata. Liczne zakłady zamknięto, zatrudnienie w przemyśle spadło, a w usługach zaczęło rosnąć. W dawnym zakładzie włókienniczym utworzono centrum handlowe Manufaktura.

38.Orlen i państwowe firmy energetyczne

Orlen to najbogatsza firma polskiego przemysłu, o największym znaczeniu międzynarodowym. To państwowe przedsiębiorstwo działa w wielu branżach, przede wszystkim w paliwowo-energetycznej. Do najważniejszych firm należą też państwowe firmy sektora energetycznego: PGE Polska Grupa Energetyczna, Tauron Polska Energia, Energa i Enea.

39.KGHM Polska Miedź

Państwowa firma o jednych z największych przychodów finansowych i dużym znaczeniu międzynarodowym. Jest jednym z głównych światowych producentów miedzi i srebra.

40.Grupa Azoty

Państwowa firma, największa w polskim sektorze chemicznym. Zajmuje się głównie produkcją nawozów rolniczych.