Urbanizacja, miasta i rozwój aglomeracji - To nasz świat. Geografia 7

1.Sieć osadnicza

Wszystkie miejscowości, czyli miasta i wsie, połączone ze sobą siecią komunikacyjną, np. drogami i liniami kolejowymi.

2.Prawa miejskie

Dzięki nim miejscowość staje się miastem. W Polsce przyznaje je rząd, a jednolitych kryteriów ich przyznawania nie ma. Każdego roku uzyskuje je kilka lub kilkanaście miejscowości.

3.Miasto

Miejscowość z prawami miejskimi, zazwyczaj z większą liczbą ludności niż wieś. Ludzie pracują tu głównie w usługach i przemyśle, a zatrudnienie w rolnictwie jest znikome. Zabudowa jest zwarta, często wielopiętrowa.

4.Wieś

Miejscowość bez praw miejskich, zazwyczaj z mniejszą liczbą ludności niż miasto. Zatrudnienie w rolnictwie jest duże. Zabudowa jest luźna, raczej niska.

5.Urbanizacja

Proces powstawania nowych miast i rozwijania się tych już istniejących. Objawia się głównie wzrostem liczby ludzi mieszkających w miastach, zajmowaniem przez miasta coraz większej powierzchni i wzrostem odsetka osób pracujących poza rolnictwem.

6.Jak powiększają się istniejące miasta?

Obszary zabudowane wokół nich się rozrastają i zostają włączone w ich granice. Przykładem jest Rzeszów: w latach 2005-2021 jego powierzchnia wzrosła z 54 do 129 km², a liczba mieszkańców ze 159 do 198 tys.

7.Wskaźnik urbanizacji

Odsetek (procent) mieszkańców danego obszaru, np. państwa lub województwa, którzy mieszkają w miastach. Obliczamy go tak: liczba mieszkańców miast : liczba wszystkich mieszkańców · 100%.

8.Zmiany wskaźnika urbanizacji po II wojnie światowej

Tuż po II wojnie światowej miasta skupiały ok. 1/3 mieszkańców Polski. Potem wskaźnik szybko rósł, bo w miastach powstawały liczne miejsca pracy i napływało do nich bardzo wielu ludzi. Powszechnie budowano wtedy bloki z tzw. wielkiej płyty. Maksimum, ok. 62%, osiągnął w latach 90. XX w. Od tamtej pory powoli maleje (obecnie ok. 60%), bo coraz więcej ludzi wybiera strefy podmiejskie.

9.Najwyższy i najniższy wskaźnik urbanizacji w Polsce

Najwyższy spośród województw ma woj. śląskie, a najniższy woj. podkarpackie.

10.Wskaźnik urbanizacji w krajach Europy

W większości krajów, szczególnie w zachodniej części kontynentu, jest wyższy niż w Polsce, a w wielu państwach przekracza 80%. W Belgii, Holandii i Luksemburgu w miastach mieszka ponad 90% ludności, a np. w Mołdawii połowa lub mniej. Wskaźnik Polski jest jednym z najniższych w Europie.

11.Liczba miast w Polsce

Ponad tysiąc (w 2024 r. było ich 1013). Każdego roku przybywa kilka lub kilkanaście kolejnych. Żyje w nich ok. 60% ludności kraju.

12.Rozmieszczenie miast w Polsce

Jest nierównomierne: na zachodzie i południu miast jest więcej niż na wschodzie i północy. Najwięcej ma ich woj. wielkopolskie, a najmniej woj. opolskie. Szczególnie gęsto leżą w dwóch największych zespołach miejskich: aglomeracji górnośląskiej i warszawskiej.

13.Liczba mieszkańców Warszawy

Prawie 1,9 mln (2024 r.), najwięcej w Polsce. To jedyne polskie miasto z populacją liczoną w milionach. Oficjalne dane są często niższe niż w rzeczywistości, bo wiele osób mieszka w mieście, ale jest zameldowanych gdzie indziej. Szacuje się, że faktycznie mieszka tu ponad 2 mln ludzi.

14.Największe miasta Polski

Pod względem liczby mieszkańców to kolejno: Warszawa (ok. 1,9 mln), Kraków (ok. 800 tys.), Wrocław (ok. 680 tys.), Łódź (ok. 650 tys.) i Poznań (ok. 550 tys.), a dalej Gdańsk i Szczecin.

15.Liczba dużych i małych miast w Polsce

Powyżej 250 tys. mieszkańców liczy 11 miast i mieszka w nich prawie 20% obywateli Polski. Mniej niż 10 tys. mieszkańców liczy ponad 600 miast, w których żyje łącznie ok. 2,5 mln ludzi.

16.Największe miasto pod względem powierzchni

Gdańsk, a Warszawa jest druga. Pierwsze miejsce Gdańska wynika z włączenia do granic miasta części Zatoki Gdańskiej. Kryterium powierzchni często nie obrazuje więc prawdziwej sytuacji: w rzeczywistości obszar miejski Warszawy zajmuje więcej przestrzeni.

17.Dlaczego Świnoujście i Zielona Góra mają dużą powierzchnię?

Do powierzchni pierwszego z tych miast zalicza się fragmenty Zalewu Szczecińskiego i Zatoki Pomorskiej, a do drugiego - rozległe tereny zielone o niewielkiej gęstości zaludnienia. Oba należą do największych powierzchniowo miast Polski, choć nie ma ich wśród najludniejszych.

18.Aglomeracja

Zespół miast położonych bardzo blisko siebie. Łączą je powiązania przestrzenne (miasta graniczą ze sobą), komunikacyjne (np. drogi, linie autobusowe i tramwajowe) i ludnościowe (mieszkańcy jednego miasta jeżdżą na co dzień do innego, np. do szkoły lub pracy).

19.Aglomeracja monocentryczna

Zespół miast, w którym dominuje jedno miasto otoczone mniejszymi. Pierwszy człon nazwy znaczy „jeden”. W Polsce to np. warszawska, łódzka, krakowska, wrocławska i poznańska.

20.Aglomeracja warszawska

Ma jedno główne miasto, w którym mieszka najwięcej ludzi i jest najwięcej miejsc pracy, szkół, urzędów i instytucji kultury. Wokół leży kilkadziesiąt miejscowości, a największa z nich, Pruszków, jest prawie 30-krotnie mniejsza od stolicy.

21.Aglomeracja policentryczna (konurbacja)

Zespół kilku miast o podobnej wielkości, w którym żadne nie dominuje nad innymi, a funkcje są podzielone między kilka miast. Pierwszy człon nazwy znaczy „wiele”. W Polsce są dwie takie: górnośląska i trójmiejska.

22.Aglomeracja górnośląska

Największym miastem są Katowice (294 tys. mieszkańców), a drugim Sosnowiec (201 tys.). Ponadto jest tu jeszcze 7 miast mających ponad 100 tys. mieszkańców.

23.Obszar metropolitalny

Aglomeracja wraz ze znacznie zurbanizowanymi obszarami, z którymi jest związana ekonomicznie, transportowo, ludnościowo itp. Zaliczają się do niego też strefy podmiejskie.

24.Gdzie dawniej zakładano miasta?

W miejscach dających możliwość rozwoju gospodarczego i spełniających funkcje obronne. Były to tereny nad rzekami (źródło wody i ryb, bariera dla wrogów, transport) i na wzgórzach, trudno dostępnych dla przeciwnika. Miasta powstawały też przy szlakach handlowych i w pobliżu miejsc wydobycia surowców. Np. Kraków rozwinął się wokół wzgórza Wawel i nad Wisłą.

25.Czynniki rozwoju miast

Dogodne połączenia transportowe ułatwiają przepływ ludzi i towarów. Szlaki handlowe przyciągają kupców i inwestycje. Złoża surowców mineralnych rozwijają przemysł i zatrudnienie. Siedziby władz administracyjnych przyciągają inwestorów i kupców. Ośrodki nauki i kultury zachęcają do przyjazdu m.in. studentów, naukowców, artystów i turystów. Znaczenie mają też historia miasta i decyzje polityczne.

26.Funkcje miast

Wiążą się z czynnikami rozwoju. Połączenia transportowe wiążą się z funkcją transportową i handlową, szlaki handlowe z handlową, a złoża surowców z przemysłową. Obecność władz wiąże się z funkcją administracyjną, a ośrodki nauki i kultury z edukacyjną, naukową i kulturalną.

27.Funkcje dużych miast Polski

Gdańsk pełni funkcję transportową i handlową: od średniowiecza działa tu ważny bałtycki port. Katowice pełnią funkcję przemysłową. Warszawa jako stolica pełni najważniejszą w kraju funkcję administracyjną. Kraków pełni funkcję naukową: w 1364 r. powstała tam najstarsza polska uczelnia wyższa.

28.Funkcje: turystyczna, uzdrowiskowa i religijna

Turystyczną pełni np. Zakopane, położone u stóp Tatr. Uzdrowiskową pełni np. Ciechocinek, w którym są źródła wód leczniczych. Religijną pełni np. Częstochowa, w której jest sanktuarium maryjne na Jasnej Górze.

29.Migracje wewnętrzne w Polsce

Przenosiny w obrębie kraju. Od lat wiele osób, głównie młodych, przenosi się ze wsi, małych i dużych miast do obszarów wokół aglomeracji.

30.Przyczyny migracji wewnętrznych

Ze wsi i małych miast położonych daleko od dużych miast ludzie wyjeżdżają z powodu pracy, wyższych zarobków, edukacji (np. studiów) i lepszego dostępu do usług, kultury, rozrywki i sportu. Z dużych miast wyprowadzają się z powodu niższych cen nieruchomości i spokojniejszego życia poza nimi.

31.Wyludnianie się odległych wsi i małych miast

Dotyczy miejscowości położonych z dala od dużych miast. Wyjeżdżają głównie młodzi ludzie, którzy szukają pracy, lepszych zarobków i edukacji. Liczba ludności spada, a społeczeństwo się starzeje. Często brakuje pracowników, w tym specjalistów (np. lekarzy), i powstaje niewiele nowych inwestycji.

32.Saldo migracji wokół dużych miast

W gminach sąsiadujących z dużym miastem jest przeważnie dodatnie, więc liczba ludności rośnie, a społeczeństwo młodnieje. Tak było w 2024 r. np. wokół Szczecina i Białegostoku. Same te miasta miały saldo ujemne, a znacznie ujemne było ono w gminach oddalonych od dużych miast.

33.Strefa podmiejska

Obszar w sąsiedztwie dużego miasta, który wcześniej miał charakter wiejski, a z czasem nabierał cech miejskich. Mieszkańcy podejmowali tu prace niezwiązane z rolnictwem. Jest ściśle powiązany z miastem ludnościowo, ekonomicznie i transportowo.

34.Dlaczego ludzie wybierają strefę podmiejską?

Są tu niższe ceny nieruchomości (np. ziemi i budynków) i więcej wolnych terenów pod zabudowę. Życie jest spokojniejsze: jest więcej zieleni, mniej hałasu, często czystsze powietrze.

35.Mieszkańcy strefy podmiejskiej

Ich liczba rośnie. Często przeprowadzili się tu z pobliskiego miasta. Wielu z nich jest młodych (ok. 30-40 lat), nierzadko dobrze wykształconych i zamożnych. Uczą się, pracują i spędzają czas w mieście, prowadzą miejski styl życia, a strefę traktują jak „sypialnię”.

36.Krajobraz strefy podmiejskiej

Coraz rzadziej przypomina wieś. Zanika rolnictwo: jest mniej pól uprawnych, pastwisk i zabudowań gospodarskich. Postępuje wylesianie. Pojawiają się rozległe obszary zabudowy jednorodzinnej i wielorodzinnej, infrastruktura usługowa i obiekty przemysłowe.

37.Przemysł i usługi w strefie podmiejskiej

Firmy budują tu np. hale magazynowe i zakłady przemysłowe. Przyciągają je wolna przestrzeń, niższe ceny nieruchomości i dobre skomunikowanie z miastem.

38.Transport w strefie podmiejskiej

Strefa jest często skomunikowana bezpośrednio z centralnymi dzielnicami miasta, co ułatwia dojazdy. Wokół miasta powstają obwodnice, czyli wielopasmowe drogi szybkiego ruchu, które pozwalają ominąć centrum i zmniejszają w nim natężenie ruchu. Są tu też wielkie węzły drogowe, gdzie krzyżują się różne drogi.

39.Aglomeracja Tokio

Najludniejsza na świecie, ma populację podobną do populacji całej Polski. Jej główne miasto to stolica Japonii. Wielkie są też aglomeracje Szanghaju (największe miasto Chin) i Londynu (trzecia co do wielkości aglomeracja w Europie). Aglomeracja warszawska jest od nich znacznie mniejsza.

40.Dhaka

Stolica Bangladeszu w południowej Azji, miasto o największej gęstości zaludnienia na świecie: w 2024 r. powyżej 34 tys. osób na km². Zajmuje ok. 306 km², a żyje tu ok. 10,5 mln osób. W Warszawie gęstość to ok. 3,6 tys. osób na km², czyli ponad 9 razy mniej.