Przyrost rzeczywisty, struktura wieku i mniejszości - To nasz świat. Geografia 7

1.Przyrost rzeczywisty

Suma przyrostu naturalnego i salda migracji: Prz = Pn + Sm. Daje pełen obraz, bo sam przyrost naturalny tylko częściowo mówi, czy ludności przybywa, czy ubywa. Gdy Prz > 0, liczba ludności wzrosła, a gdy Prz < 0, zmalała.

2.Obliczanie przyrostu rzeczywistego

Z liczby urodzeń i zgonów oblicz przyrost naturalny: Pn = Uż - Z. Z liczby imigrantów i emigrantów oblicz saldo migracji: Sm = I - E. Na koniec dodaj oba wyniki: Prz = Pn + Sm.

3.Współczynnik przyrostu rzeczywistego

Przyrost rzeczywisty w przeliczeniu na 1000 mieszkańców: WPrz = Prz : L · 1000‰, gdzie L to liczba ludności obszaru. Wynik podajemy w promilach.

4.Po co obliczać współczynnik przyrostu rzeczywistego?

Taki sam przyrost dużo znaczy w państwie o małej liczbie ludności, a mało w państwie liczącym kilkadziesiąt milionów osób. Współczynnik uwzględnia wielkość populacji, więc pozwala rzetelnie porównywać kraje.

5.Przyrost rzeczywisty w Polsce

W ostatnich latach jest ujemny. Do Polski przyjeżdża wielu imigrantów, ale tych, którzy oficjalnie osiedlają się tu na stałe, jest zbyt mało, by zrównoważyć ujemny przyrost naturalny.

6.Przyrost rzeczywisty w krajach Europy

Zależy m.in. od zmian kulturowych oraz sytuacji gospodarczej i społeczno-politycznej. W 2024 r. znacząco ujemny był np. w Albanii i Mołdawii z powodu trudnych warunków ekonomicznych. Podobny do polskiego był np. w Estonii oraz Bośni i Hercegowinie. W Hiszpanii i Niemczech był dodatni mimo ujemnego przyrostu naturalnego, bo przyjechało tam bardzo wielu imigrantów. Ujemny miała też np. Łotwa, a dodatni np. Czechy i Litwa.

7.Średnia długość życia

W krajach wysoko rozwiniętych, w tym w Polsce, ludzie żyją dłużej niż w krajach uboższych. Mężczyźni i kobiety żyją średnio: na świecie ok. 71 i 76 lat, w Japonii ok. 82 i 88 lat, w Polsce ok. 75 i 82 lata, a w Czadzie ok. 53 i 57 lat.

8.Dlaczego w krajach wysoko rozwiniętych żyje się dłużej?

Ludzie mają tam bezpieczne, higieniczne warunki mieszkaniowe, dobrą opiekę zdrowotną, zarobki pozwalające na zakup leków i wiedzę o profilaktyce chorób. Działają też programy pomocy socjalnej.

9.Dlaczego kobiety żyją dłużej niż mężczyźni?

Na całym świecie kobiety bardziej dbają o zdrowie, częściej się badają i zgłaszają do lekarza. Rzadziej wykonują obciążające prace fizyczne. Są też mniej skłonne do ryzykownych zachowań, np. zażywania używek czy niebezpiecznej jazdy autem.

10.Niebieskie strefy

Miejsca, gdzie wielu ludzi dożywa 100 lat, np. Okinawa (Japonia) i Sardynia (Włochy). Prawdopodobne przyczyny to dużo warzyw i owoców, a mało mięsa i produktów przetworzonych. Liczą się też regularna aktywność fizyczna, życie w harmonii z naturą, silne więzi społeczne i pozytywne nastawienie do życia.

11.Struktura płci i wieku ludności

Dane o liczbie osób w poszczególnych przedziałach wiekowych oraz o ich płci. To jedne z podstawowych cech demograficznych kraju.

12.Piramida płci i wieku

Wykres przedstawiający strukturę płci i wieku ludności. Na osi pionowej jest wiek, a na osi poziomej liczba osób. Mężczyźni są po lewej stronie, a kobiety po prawej.

13.Jak odczytać z piramidy liczbę osób w danym wieku?

Znajdź wiek na osi pionowej. Sprawdź, dokąd sięgają oba słupki: mężczyzn i kobiet. Na koniec zsumuj obie odczytane liczby.

14.Piramida społeczeństwa młodego

Ma kształt trójkąta: jest szeroka u podstawy i wąska u góry. Dzieci i młodzieży jest dużo więcej niż osób starszych. W wielu przypadkach taką piramidę mają kraje słabo rozwinięte.

15.Piramida społeczeństwa starego

Ma wąską podstawę, jest szeroka w górnej części i zwęża się ku dołowi. Osób w średnim wieku i starszych jest więcej niż dzieci. Często taką piramidę mają kraje wysoko rozwinięte.

16.Wiek produkcyjny

Wiek zdolności do pracy. W Polsce to 18-59 lat u kobiet i 18-64 lata u mężczyzn. Osoby młodsze są w wieku przedprodukcyjnym, a starsze w poprodukcyjnym. Dane o tych grupach są ważne dla gospodarki państwa.

17.Wybrzuszenia i wcięcia na piramidzie

Wybrzuszenia pokazują roczniki, w których urodziło się więcej dzieci, czyli wyże demograficzne. Wcięcia pokazują roczniki z mniejszą liczbą urodzeń, czyli niże demograficzne. W Polsce występują one naprzemiennie, co jest efektem II wojny światowej.

18.Piramida ludności Polski w 2024 r.

Najliczniejszą grupą były osoby w wieku 35-50 lat, a najmniej było osób powyżej 80 lat. Najwięcej osób jest w wieku produkcyjnym. Od około 25 lat piramida zwęża się u podstawy i upodabnia do piramidy społeczeństwa starzejącego się.

19.Więcej kobiet czy mężczyzn w Polsce?

Rodzi się nieco więcej mężczyzn niż kobiet, więc w młodszych grupach wieku przeważają mężczyźni. Liczba mężczyzn i kobiet wyrównuje się około 50. roku życia. Wśród starszych osób więcej jest kobiet, bo na ogół żyją dłużej.

20.Dlaczego pokolenia w Polsce są coraz mniej liczne?

Aby pokolenie było równie liczne jak poprzednie, każda para powinna mieć średnio dwójkę dzieci. W Polsce od wielu lat tak nie jest: większość par decyduje się na jedno dziecko, a liczba osób bezdzietnych rośnie. Demografowie prognozują, że ten trend się utrzyma.

21.Starzenie się społeczeństwa polskiego

Rodzi się coraz mniej dzieci, a ludzie żyją coraz dłużej, m.in. dzięki rozwojowi medycyny i poprawie jakości życia. Dlatego w przyszłości społeczeństwo polskie będzie dużo starsze niż dziś, a liczba ludności będzie się zmniejszać.

22.Skutki starzenia się społeczeństwa

Mniej pracowników, a w niektórych zawodach brak ludzi do pracy. Niższe wpływy do budżetu kraju i osłabienie gospodarki. Wzrost wydatków państwa na emerytury i służbę zdrowia.

23.Spis powszechny

Badanie, które dostarcza danych demograficznych o wszystkich obywatelach państwa, m.in. o przynależności narodowej i etnicznej oraz wyznawanej religii. W Polsce odbywa się mniej więcej co 10 lat, a zajmuje się nim Główny Urząd Statystyczny (GUS). Ostatni był w 2021 r.

24.Mniejszość

Grupa ludności danego państwa, która różni się od większości jego mieszkańców, np. przynależnością narodową lub wyznaniową.

25.Mniejszość narodowa

Obywatele Polski, którzy utożsamiają się z innym narodem, m.in. zachowują swój język, tradycje i kulturę. Ich przodkowie zamieszkiwali nasz kraj od co najmniej 100 lat.

26.Mniejszości narodowe w Polsce

Jest ich 9: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy i Żydzi.

27.Główne skupiska mniejszości narodowych

Mniejszość często żyje przy granicy z państwem, z którego pochodzi, albo w dużych miastach. Białoruska i litewska mieszkają głównie w woj. podlaskim, a słowacka w woj. małopolskim. Nieliczna dziś mniejszość żydowska skupia się w większych miastach, np. w Warszawie, Krakowie, Łodzi i Wrocławiu.

28.Mniejszość niemiecka

Ma swoje skupiska głównie w woj. opolskim i śląskim. Wynika to z przeszłości tych obszarów związanej z Niemcami.

29.Mniejszość ukraińska

Zamieszkuje głównie woj. podkarpackie, które graniczy z Ukrainą, oraz woj. warmińsko-mazurskie, gdzie znalazła się wskutek przymusowych przesiedleń po II wojnie światowej.

30.Mniejszość etniczna

Obywatele Polski zachowujący odrębny język, tradycje i kulturę, których przodkowie zamieszkiwali nasz kraj od co najmniej 100 lat. Od mniejszości narodowej różni ich to, że jako szersza grupa nie tworzą nigdzie na świecie własnego państwa. W Polsce to Łemkowie, Romowie, Karaimi i Tatarzy.

31.Tatarzy

Pochodzą z Azji, a dokładniej z północno-wschodniej Mongolii i okolic jeziora Bajkał. Większość wyznaje islam. W Polsce od kilku wieków zamieszkują Podlasie, gdzie stoją drewniane meczety, czyli świątynie muzułmańskie. W spisie z 2021 r. to ok. 4 tys. osób.

32.Łemkowie

Mieszkają na Łemkowszczyźnie, czyli w Beskidzie Niskim i wschodniej części Beskidu Sądeckiego. Posługują się językiem łemkowskim. Są wyznawcami głównie prawosławia i grekokatolicyzmu. Znane są ich drewniane cerkwie i festiwal Łemkowska Watra w Zdyni. W spisie z 2021 r. to ok. 9 tys. osób.

33.Romowie

Grupa etniczna o indyjskim pochodzeniu. W przeszłości prowadzili głównie koczowniczy tryb życia, przemieszczając się w charakterystycznych wozach. Posługują się językiem romskim (romani). Ich kultura obejmuje m.in. tradycyjną muzykę, taniec i rzemiosło. W spisie z 2021 r. to ok. 9 tys. osób.

34.Karaimi

Lud pochodzący z Bliskiego Wschodu, czyli regionu obejmującego głównie kraje południowo-zachodniej Azji. Mają własny język karaimski. Wyznają karaimizm, czyli odrębną formę judaizmu. W Polsce mieszkają głównie w Warszawie i jej okolicach, Łodzi i Wrocławiu. W spisie z 2021 r. to ok. 350 osób.

35.Grupy etniczne

Grupy, które w Polsce nie mają statusu mniejszości. Należą do nich m.in. Ślązacy i Kaszubi.

36.Kaszubi

Mieszkają głównie na Kaszubach, w regionie kulturowym na Pomorzu Gdańskim. Mają własny język kaszubski, w 2005 r. uznany za język regionalny. Może być on używany np. w urzędach i nauczany w szkołach. Ich kultura słynie m.in. z charakterystycznych haftów.

37.Ślązacy

Mieszkają na Śląsku, gdzie mieszały się wpływy głównie polskie, czeskie i niemieckie. Widać je w kulturze śląskiej i dialekcie śląskim. Znanym daniem tradycyjnej kuchni są np. kluski śląskie.

38.Mniejszość wyznaniowa (religijna)

Grupa ludności w danym kraju, która wyznaje religię inną niż większość mieszkańców tego państwa. W Polsce to m.in. prawosławni, protestanci i świadkowie Jehowy.

39.Wyznania w Polsce

W spisie z 2021 r. większość mieszkańców zadeklarowała przynależność do Kościoła katolickiego (ok. 71,3%). Prawosławnych było ok. 152 tys., protestantów ok. 110-120 tys., a świadków Jehowy ok. 109 tys. Na pytanie o wiarę odpowiedziało ok. 80% ankietowanych.

40.Główne nurty chrześcijaństwa

Katolicyzm, prawosławie i protestantyzm. Świadkowie Jehowy to również chrześcijanie, ale nie należą do żadnego z tych nurtów. W Polsce są niemal tak liczni jak protestanci.