Ludność Polski: migracje i przyrost naturalny - To nasz świat. Geografia 7

1.Populacja

Ogół ludzi żyjących w określonym czasie na tym samym obszarze. W 2024 r. populacja świata wynosiła ok. 8,2 mld, Europy ponad 744 mln, a Polski ok. 37,5 mln. Polska należy do pierwszej dziesiątki państw Europy pod względem liczby ludności.

2.Zmiany liczby ludności świata i Europy

Od drugiej połowy XX w. ludność świata szybko rośnie, głównie dzięki poprawie jakości życia i rozwojowi medycyny. W Europie od lat 90. XX w. tempo wzrostu spowolniło, a w niektórych latach liczba ludności nawet spadała.

3.Liczba ludności Polski a II wojna światowa

Przed wojną, która trwała w latach 1939-1945, Polska miała prawie 35 mln mieszkańców. Na skutek działań wojennych (śmierć, zesłania, emigracja) liczba ludności spadła do 24 mln.

4.Zmiany liczby ludności Polski po II wojnie światowej

W 1946 r. Polska miała niecałe 24 mln mieszkańców. W pierwszych dekadach, czyli dziesięcioleciach, po wojnie ludności szybko przybywało, a w 1970 r. było jej ponad 32 mln. W latach 80. XX w. tempo wzrostu wyraźnie osłabło. W 1990 r. liczba ludności osiągnęła 38 mln i przez wiele lat utrzymywała się na tym poziomie. Od drugiej dekady XXI w. stale maleje.

5.Prognoza liczby ludności Polski

Prognozy zapowiadają dalszy spadek: w 2040 r. nieco ponad 35 mln mieszkańców, a w 2060 r. prawie 31 mln.

6.Osiedlanie się ludności dawniej i dziś

Decydują o nim podobne czynniki, ale ich waga się zmieniła. Dawniej najważniejsze były czynniki przyrodnicze, bo od środowiska zależały produkcja żywności i obrona przed napastnikami. Dziś większe znaczenie mają czynniki pozaprzyrodnicze.

7.Czynniki przyrodnicze osiedlania się ludności

Sprzyjają: nizinna rzeźba terenu, stosunkowo ciepły klimat o umiarkowanej ilości opadów, żyzne gleby, dostęp do rzeki, jeziora lub morza, obecność surowców mineralnych. Nie sprzyjają m.in.: górzystość, klimat za gorący, za suchy, za zimny lub zbyt wilgotny, mało żyzne gleby, brak surowców mineralnych.

8.Czynniki pozaprzyrodnicze osiedlania się ludności

Sprzyjają: wysoki poziom rozwoju gospodarczego, dobrobyt, miejsca pracy, wysokie wynagrodzenia, szlaki transportowe, bezpieczeństwo. Nie sprzyjają: niski poziom rozwoju gospodarczego, bieda, brak pracy, brak szlaków transportowych, wojny, konflikty i prześladowania.

9.Gęstość zaludnienia

Liczba mieszkańców przypadająca na 1 km². Liczbę ludności danego terenu dzielimy przez jego powierzchnię. W Polsce wynosi ok. 120 os./km².

10.Rozmieszczenie ludności w Polsce

Jest nierównomierne. Gęstość zaludnienia jest największa w dużych miastach, bardzo wysoka na Wyżynie Śląskiej, średnia na obszarach nizinnych, a najmniejsza na pojezierzach i w górach. Niska jest też na wschodnich krańcach Polski, bo jest tam niewiele miast i zakładów przemysłowych.

11.Gęstość zaludnienia w dużych miastach

Najwyższa w kraju, np. w Warszawie, Krakowie, Gdańsku i Łodzi. Przyczyny to liczne miejsca pracy, wysokie wynagrodzenia, możliwości rozwoju zawodowego, różnorodne usługi, uczelnie wyższe i rozwinięty przemysł.

12.Gęstość zaludnienia na Wyżynie Śląskiej

Bardzo wysoka. W przeszłości napływała tu ludność do pracy w przemyśle, który rozwinął się dzięki licznym złożom surowców.

13.Gęstość zaludnienia na obszarach nizinnych

Średnia, np. na Nizinie Mazowieckiej i Nizinie Śląskiej. Przyczyny to równinne ukształtowanie terenu, sprzyjające warunki do rozwoju miast i rolnictwa oraz żyzne gleby.

14.Gęstość zaludnienia na pojezierzach

Niska, np. na Pojezierzu Mazurskim i Pojezierzu Pomorskim. Przyczyny to mało żyzne gleby, pagórkowaty teren oraz lasy i jeziora.

15.Gęstość zaludnienia w górach

Niska, np. w Tatrach i Bieszczadach. Przyczyny to strome stoki, mało żyzne gleby, chłodny klimat i duże zalesienie.

16.Migracja

Przemieszczanie się ludności w celu zmiany miejsca zamieszkania. Migracja wewnętrzna odbywa się w obrębie jednego państwa. Migracja zewnętrzna (zagraniczna) to przeprowadzka do innego kraju.

17.Emigracja

Wyjazd do innego kraju, aby się w nim osiedlić. Osobę, która wyjechała z danego obszaru, nazywamy emigrantem.

18.Imigracja

Przyjazd do innego kraju, aby się w nim osiedlić. Osobę, która przybyła do nowego miejsca i się w nim osiedliła, nazywamy imigrantem. Kto zmienia kraj zamieszkania, jest jednocześnie emigrantem i imigrantem.

19.Kraj emigracyjny i kraj imigracyjny

Z kraju emigracyjnego przez wiele lat więcej ludzi wyjeżdża, niż do niego przyjeżdża. W kraju imigracyjnym jest odwrotnie: więcej osób przyjeżdża, aby się osiedlić, niż z niego wyjeżdża.

20.Migracja zarobkowa

Przesiedlenie się w celu znalezienia pracy lub uzyskania lepszych zarobków. Taką emigrację nazywamy też ekonomiczną.

21.Uchodźstwo

Ucieczka do innego kraju przed wojną, prześladowaniem lub zagrożeniem życia. Uchodźcy to osoby uciekające m.in. przed wojną, prześladowaniami lub głodem.

22.Emigracja z Polski

W ostatnich trzech dekadach wielu Polaków wyjechało, głównie w celach zarobkowych i dla rozwoju kariery zawodowej. Główne przyczyny to brak pracy, poszukiwanie wyższych zarobków, wyjazdy na studia i szukanie nowych doświadczeń. Najczęściej wybierali wysoko rozwinięte kraje zachodniej i północnej Europy, np. Niemcy, Holandię, Wielką Brytanię, Irlandię, Norwegię, Szwecję i Danię.

23.Reemigracja

Powroty emigrantów do kraju. Obecnie z Polski wyjeżdża mniej osób, a część emigrantów wraca.

24.Polonia

Skupiska Polaków i osób pochodzenia polskiego mieszkających poza granicami Polski. Najliczniejsze są w Stanach Zjednoczonych (ok. 8,5 mln osób), Niemczech (ok. 1,5 mln) i Wielkiej Brytanii (ok. 900 tys.).

25.Imigracja do Polski

Przyjeżdżają głównie obywatele Ukrainy i Białorusi, a także krajów azjatyckich, np. Gruzji, Indii i Wietnamu. Część z nich to emigranci zarobkowi, a część uchodźcy. Główne przyczyny to brak pracy we własnym kraju, poszukiwanie wyższych zarobków, zła jakość życia, zła sytuacja polityczna, prześladowania lub wojna oraz studia. Ukraińców i Białorusinów przyciągają też podobieństwa kulturowe i językowe oraz sąsiedztwo.

26.Skutki emigracji z Polski

Pozytywne: mniej osób bez pracy, mniejsza konkurencja na rynku pracy i większa szansa na awans, pieniądze przysyłane rodzinom lub znajomym w ojczyźnie. Negatywne: brak wykwalifikowanych pracowników, mniej młodych osób, starzenie się społeczeństwa, rozłąka z rodziną, mniejsze wpływy z podatków do budżetu państwa.

27.Skutki imigracji do Polski

Pozytywne: wypełnienie wolnych miejsc pracy, odmłodzenie społeczeństwa, poznawanie innych kultur. Negatywne: nasilenie konkurencji na rynku pracy, wzrost wydatków państwa na programy pomocy dla imigrantów, problemy z asymilacją i konflikty społeczne. Asymilacja to przystosowanie się do norm kulturowych, prawnych, społecznych i in. panujących w danym kraju.

28.Saldo migracji

Różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów: Sm = I - E. Saldo dodatnie oznacza, że więcej osób przyjechało, niż wyjechało. Saldo ujemne oznacza, że więcej osób wyjechało, niż przyjechało. Dane do obliczeń daje statystyka, czyli zbieranie informacji liczbowych i ich analiza.

29.Saldo migracji Polski

Przez dziesięciolecia Polska była krajem emigracyjnym, a saldo migracji miało wartości ujemne. W 2016 r. stało się dodatnie. Polska przekształca się więc w kraj imigracyjny.

30.Migracje w Polsce w latach 1990-2023

W latach 1990-2004 emigracja co roku przewyższała imigrację. Po wstąpieniu Polski do UE otworzyły się unijne rynki pracy i nastąpiła fala emigracji. Polska zaczęła się też dynamicznie rozwijać, więc wzrosła imigracja. Pandemia COVID-19 przyniosła krótki spadek migracji. W ostatnich latach przyjeżdża wielu Ukraińców, także uchodźców po inwazji Rosji z lutego 2022 r. Przyjeżdżają też Białorusini, m.in. z powodu prześladowania opozycji, czyli ludzi o innych poglądach niż rządzący.

31.Przyrost naturalny

Różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów: Pn = Uż - Z. Jest dodatni, gdy Uż > Z, a ujemny, gdy Uż < Z. Nie uwzględnia imigracji i emigracji, które również zmieniają liczbę ludności.

32.Współczynnik przyrostu naturalnego

Przyrost naturalny w przeliczeniu na 1000 mieszkańców: WPn = Pn : L · 1000‰, gdzie L to liczba ludności obszaru. Wynik podajemy w promilach. Współczynnik pozwala poprawnie porównać kraje o różnej liczbie ludności.

33.Demografia

Nauka zajmująca się badaniem stanu i struktury ludności.

34.Wyż demograficzny i niż demograficzny

Wyż to okres, w którym rodzi się więcej dzieci niż wcześniej. Niż to okres, w którym rodzi się mniej dzieci niż wcześniej.

35.Kompensacyjny wyż demograficzny

Wyż po II wojnie światowej. W czasie wojny rodziło się mało dzieci, a wiele z nich zginęło. Gdy nastał pokój, liczba urodzeń bardzo się zwiększyła. Kompensacyjny znaczy wyrównujący straty.

36.Wahania przyrostu naturalnego w Polsce

W latach 1946-1955 przyrost był dodatni i bardzo wysoki, w latach 1964-1973 dodatni, lecz niewysoki, a w latach 1976-1983 znów bardzo wysoki. W latach 1984-2001 znacznie spadł, a w latach 2002-2019 był ujemny lub dodatni, ale bardzo niski. W latach 2020-2024 był ujemny i bardzo niski, czyli więcej ludzi umierało, niż się rodziło.

37.Przyczyny wyżów i niżów demograficznych w Polsce

Około 20 lat po wojnie dorosły nieliczne roczniki urodzone w jej trakcie, więc dzieci było mało i nastąpił niż. Potem dorosły osoby z powojennego wyżu i pojawił się kolejny wyż. Niewielki wyż z lat 2006-2011 to dzieci licznego pokolenia z lat 80. XX w. Dzisiejszy niż wynika z małej liczby rodziców oraz zmian kulturowych i społecznych.

38.Przyrost naturalny w krajach Europy

Zależy m.in. od zmian kulturowych oraz sytuacji gospodarczej i społeczno-politycznej. W niektórych krajach północnej i zachodniej Europy, np. w Szwecji, Norwegii i Szwajcarii, malał, ale wciąż jest dodatni. Pomagają w tym m.in. imigranci, którzy mają rodziny wielodzietne. W niektórych krajach wschodniej Europy, np. w Rumunii, Bułgarii i na Łotwie, jest ujemny z powodu złej sytuacji gospodarczej lub społeczno-politycznej. Podobny do polskiego jest np. w Estonii i Niemczech.

39.Przyczyny spadku przyrostu naturalnego w krajach wysoko rozwiniętych

Przede wszystkim zmiany kulturowe i stylu życia. Należą do nich: spadek liczby związków, wzrost aktywności zawodowej kobiet, stawianie na edukację i pracę, mniejsza liczba potomstwa lub jego brak. Dochodzą częstsze problemy z płodnością oraz powszechna wiedza o antykoncepcji (zapobieganiu ciąży) i jej dostępność. W Polsce dominuje model rodziny z jednym dzieckiem.

40.Dzietność

Liczba dzieci w danej populacji. W krajach o gorszej sytuacji gospodarczej mała dzietność wynika głównie z dużych kosztów utrzymania, braku pracy lub niskich zarobków. W państwach ogarniętych wojną lub o niestabilnej sytuacji społeczno-politycznej wiele osób nie decyduje się na dziecko z powodu braku poczucia bezpieczeństwa.