Rzeki, powodzie i gleby Polski - To nasz świat. Geografia 7

1.Wody powierzchniowe i wody podziemne

Wody powierzchniowe znajdują się na powierzchni ziemi. Dzielimy je na płynące, np. rzeki i potoki, oraz stojące, np. jeziora i mokradła (bagna, torfowiska). Wody podziemne są obecne np. wśród skał budujących podłoże.

2.System rzeczny

Rzeka uchodząca do morza, oceanu lub jeziora razem z mniejszymi rzekami, które do niej wpadają, oraz z obszarem, z którego spływają do niej wody.

3.Źródło rzeki

Miejsce, gdzie wody podziemne wydostają się na powierzchnię i dają początek rzece. Niektóre rzeki wypływają z jezior.

4.Rzeka główna i dopływ

Rzeka główna uchodzi do akwenu, np. morza, oceanu lub jeziora, a czasem kończy bieg na terenach podmokłych. Dopływ to rzeka uchodząca do innej, większej rzeki. Dopływ może mieć własne dopływy.

5.Dorzecze i dział wodny

Dorzecze to teren, z którego dopływy spływają do rzeki głównej. Dział wodny to granica między dorzeczami.

6.Zlewisko

Obszar, z którego systemy rzeczne odprowadzają wodę do tego samego akwenu, np. do tego samego morza. Dorzecze dotyczy jednej rzeki głównej, a ten obszar - całego akwenu.

7.Ujście rzeki

Miejsce, gdzie rzeka wpada do morza, oceanu, jeziora lub innej rzeki. Są też rzeki, które wysychają, zanim znajdą ujście. Większość ujść na świecie to ujścia deltowe albo lejkowate.

8.Ujście deltowe (delta)

Powstaje tam, gdzie osady niesione przez rzekę tworzą nowy ląd. Na tym lądzie rzeka rozwidla się i wpada do akwenu w kilku miejscach. Przykładem jest delta rzeki Yukon na Alasce.

9.Ujście lejkowate (estuarium)

Występuje tam, gdzie woda morska lub oceaniczna wymywa osady niesione przez rzekę, a nawet wdziera się w głąb ujścia i je poszerza. Ujście przypomina wtedy lejek. Przykładem jest estuarium La Plata w Ameryce Południowej.

10.Rzeka stała

Rzeka, w której woda płynie przez cały rok. Taka jest większość polskich rzek. Wyjątkiem są niektóre górskie potoki, np. w Tatrach, w których woda płynie okresowo.

11.Reżim rzeki i reżim śnieżno-deszczowy

Reżim rzeki to oparty na wieloletnich obserwacjach roczny przebieg zjawisk związanych z rzeką, m.in. z ilością wody i zasilaniem. Polskie rzeki mają reżim śnieżno-deszczowy: najwięcej wody płynie wiosną (topnienie śniegu) i latem (największe opady). Przez zmianę klimatu wiosenne wezbranie jest coraz częściej niewielkie.

12.Sieć rzeczna w Polsce

Zdecydowana większość polskich rzek należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Przeważająca część kraju jest podzielona między dorzecza Wisły i Odry. W Polsce są też fragmenty zlewisk Morza Czarnego i Morza Północnego.

13.Wisła

Najdłuższa rzeka w Polsce (1022 km). Jej źródła leżą na zachodnich stokach Baraniej Góry. Płynie m.in. przez Kraków, Warszawę, Toruń, Bydgoszcz i Gdańsk. Na wielu odcinkach ma naturalny charakter, czyli meandruje - tworzy wiele zakrętów.

14.Ujście Wisły i Żuławy Wiślane

Wisła uchodzi do Zatoki Gdańskiej, części Morza Bałtyckiego. Ma ujście deltowe z czterema odnogami: Przekop Wisły (główna, utworzona przez człowieka), Wisła Martwa, Wisła Śmiała i Nogat. Dużą część delty tworzą Żuławy Wiślane - ląd młody, zbudowany przez samą rzekę z naniesionego materiału organicznego i skalnego.

15.Odra

Ma ok. 854 km długości, a jej źródło leży w Górach Odrzańskich w Czechach. Licząc całą długość, jest drugą co do długości polską rzeką, ale po odliczeniu odcinka w Czechach dłuższa byłaby Warta (808 km). Odra stanowi dużą część polsko-niemieckiej granicy. Największe miasta nad nią to Wrocław, Szczecin i Opole.

16.Uregulowanie Odry

Aby umożliwić żeglugę, w wielu miejscach pogłębiano i prostowano koryto Odry oraz umacniano jej brzegi. Dzięki temu stała się ona główną śródlądową drogą wodną Polski.

17.Ujście Odry

Ujście deltowe: Odra wpada dwiema odnogami, Odrą Zachodnią i Odrą Wschodnią, do Zalewu Szczecińskiego obok Polic. Jej delta jest zdecydowanie mniejsza niż delta Wisły. Rzeka należy do zlewiska Morza Bałtyckiego.

18.Wezbranie

Znaczny wzrost ilości wody w rzece. Zwykle powodują go intensywne lub długotrwałe opady deszczu. W Polsce najczęściej zdarza się to latem, gdy opady są największe.

19.Powódź

Powodujące zniszczenia zalanie przez wodę obszaru zagospodarowanego przez człowieka. Powodzie zagrażają życiu i zdrowiu ludzi oraz zwierząt. Przynoszą też duże straty materialne, bo niszczą m.in. budynki, drogi, mosty i pola uprawne.

20.Obszary szczególnie zagrożone powodziami

Polska południowo-zachodnia (np. Dolny Śląsk) i południowa (np. Małopolska), bo to tereny górskie lub leżące na ich przedpolu. W górach opady są duże, podłoże ze skał słabo przepuszcza wodę, a po nachylonych stokach woda szybko spływa do rzek. Przykłady powodzi: Wrocław (lipiec 1997 r.) i Kłodzko (wrzesień 2024 r.).

21.Zabudowa na terenach zagrożonych powodziami

Jeśli to możliwe, na takich terenach nie należy lokalizować zabudowy ani dróg. Nie powinno się też betonować brzegów rzek, aby przy wezbraniach woda mogła swobodnie wsiąkać w podłoże.

22.Poldery

Obszary, zazwyczaj łąki i pastwiska, przeznaczone na zalanie w przypadku powodzi. Inaczej tereny zalewowe.

23.Wały przeciwpowodziowe

Podłużne wzniesienia zbudowane równolegle do rzeki, które zatrzymują wodę.

24.Sztuczne zbiorniki wodne

Zbiorniki na powierzchni i pod ziemią, w których gromadzi się nadmiar wody, co zabezpiecza dany obszar przed zalaniem. Największe powstają przez przegrodzenie rzeki tamą, co chroni tereny położone niżej. Zbiorniki magazynujące wodę nazywamy retencyjnymi.

25.Roślinność i mokradła w ochronie przed powodzią

Mają duże zdolności pochłaniania i magazynowania wody, dlatego ich obecność zmniejsza ryzyko powodzi. Jedną z metod ochrony przeciwpowodziowej jest też zalesianie.

26.Gleba

Najbardziej wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej. Jej średnia głębokość wynosi ok. 1,5-2 m. Składa się m.in. ze szczątków roślin i zwierząt, cząstek skał, minerałów, wody oraz powietrza.

27.Czynniki glebotwórcze

Od nich zależy formowanie się gleby: skała macierzysta, klimat, woda, ukształtowanie terenu, roślinność, grzyby, zwierzęta, drobnoustroje i działalność człowieka. Proces ten jest długotrwały.

28.Poziomy glebowe

Od góry: ściółka, poziom próchniczny, poziom wymywania, poziom wmywania i skała macierzysta. Ściółka to głównie opadłe liście, igły i gałęzie. Skała macierzysta to skała, na której tworzy się dana gleba. Z poziomu wymywania woda wymywa składniki mineralne i odżywcze, a w poziomie wmywania te składniki się osadzają.

29.Poziom próchniczny

Poziom gleby ze szczątkami organicznymi, roślinnymi lub zwierzęcymi, na różnych etapach rozkładu. Im jest grubszy, tym gleba jest żyźniejsza.

30.Żyzność gleby

Zdolność gleby do dostarczania roślinom składników pokarmowych, wody i powietrza. Jest kluczowa dla rozwoju rolnictwa.

31.Przydatność rolnicza gleb

Najkorzystniejsze dla upraw są zwykle gleby żyzne i bardzo żyzne. Niekorzystne są gleby mało żyzne oraz gleby zbyt wilgotne, nawet jeśli są żyzne.

32.Gleby bielicowe

Gleby mało żyzne, które powstają na piaskach i żwirach. Mają bardzo mały poziom próchniczny i duży poziom wymywania o białej barwie. Rosną na nich głównie lasy iglaste. Występują w większości kraju.

33.Gleby górskie

Gleby mało żyzne, które powstają na litej skale. Mają bardzo mały poziom próchniczny i płytko położoną skałę macierzystą. Brak w nich poziomów typowych dla wielu innych gleb. Występują w pasie gór - w Karpatach i Sudetach.

34.Gleby antropogeniczne

Gleby mało żyzne, ukształtowane przez człowieka. Znajdują się na obszarach miejskich i silnie uprzemysłowionych.

35.Gleby brunatne i płowe

Gleby żyzne o dużym poziomie próchnicznym. Brunatne powstają na glinach, a płowe na glinach, pyłach i lessach. Rosną na nich głównie lasy liściaste i mieszane. Razem zajmują ponad połowę powierzchni Polski, przy czym w północnej Polsce jest ich więcej niż w południowej.

36.Rędziny

Gleby żyzne, ale trudne w uprawie, bo skały zalegają płytko pod powierzchnią. Powstają na skałach wapiennych i mają duży poziom próchniczny. Występują w pasie wyżyn (np. na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej) i w niektórych częściach pasa gór (np. w Tatrach Zachodnich).

37.Czarnoziemy

Gleby bardzo żyzne, które powstają na skałach lessowych pod roślinnością trawiastą. Mają bardzo duży poziom próchniczny. Tworzą się zazwyczaj w klimacie kontynentalnym: w czasie suszy trawy usychają i dostarczają dużo materii organicznej. Zajmują tylko 1% powierzchni Polski. Występują np. na Wyżynie Lubelskiej i w części przedpola Sudetów.

38.Czarne ziemie

Gleby bardzo żyzne, które powstają na podmokłych glinach i piaskach ze szczątków roślinności łąkowej i lasów liściastych. Mają duży poziom próchniczny. Są skupione w środkowej Polsce.

39.Mady rzeczne

Gleby bardzo żyzne utworzone z osadów nanoszonych przez rzekę, ułożonych w warstwach z kolejnych wylewów. Mają duży poziom próchniczny. Występują wzdłuż rzek i na Żuławach Wiślanych.

40.Gleby bagienne

Gleby bardzo żyzne, ale ich wykorzystywanie utrudnia nadmiar wilgoci. Znajdują się na terenach podmokłych, często w rozlewiskach rzek i w sąsiedztwie jezior albo tam, gdzie te wody były w przeszłości.