Pogoda, klimat Polski i Morze Bałtyckie - To nasz świat. Geografia 7

1.Pogoda

Warunki atmosferyczne panujące w danym miejscu w konkretnym momencie. Mogą się zmienić nawet w ciągu kilku minut lub godzin, a przewidzieć je można tylko na kilka dni naprzód. Bada je meteorologia.

2.Klimat

Całość zjawisk pogodowych na danym obszarze w długim okresie. Określa się go na podstawie wieloletnich pomiarów i obserwacji, trwających co najmniej 30 lat. Bada go klimatologia. Jego zmiany trwają dziesiątki, setki, a nawet tysiące lat.

3.Elementy pogody i klimatu

Temperatura powietrza, ciśnienie atmosferyczne, wilgotność powietrza, wiatr, zachmurzenie, nasłonecznienie oraz opady i osady atmosferyczne (deszcz, śnieg, grad, rosa, szadź, szron). Do innych należą np. burza i mgła. Dla pogody i klimatu są one takie same.

4.Synoptyka

Dział meteorologii, który zajmuje się przewidywaniem pogody. Synoptycy opracowują prognozy na podstawie danych ze stacji meteorologicznych i obrazów satelitarnych, wiedzy o prawach przyrody oraz modeli komputerowych. Prognozy na kilka godzin lub dzień naprzód przeważnie się sprawdzają, a długoterminowe bywają nietrafne.

5.Wpływ pogody na gospodarkę

Rolnictwo: susza, gradobicia, bardzo silne wiatry i wiosenne przymrozki mogą zniszczyć uprawy. Transport: śnieżyce, silny wiatr, mgła, oblodzenia i sztormy utrudniają ruch i zmniejszają bezpieczeństwo. Turystyka: przy deszczowej pogodzie turystów jest mniej, burze i silny wiatr są niebezpieczne w górach i nad wodą, a wysoka temperatura zimą pogarsza warunki narciarskie.

6.Czynniki klimatotwórcze

Szerokość geograficzna, odległość od Atlantyku i Bałtyku, ciepłe prądy morskie, wysokość nad poziomem morza i ukształtowanie terenu oraz ruchy mas powietrza. Najważniejsza jest szerokość geograficzna, bo decyduje, ile energii słonecznej dociera do powierzchni Ziemi. Im bliżej równika, tym cieplej. Polska leży między równoleżnikami 49°N a 55°N, gdzie dominuje umiarkowana strefa klimatyczna.

7.Odległość od Atlantyku i Bałtyku

Czynnik klimatotwórczy, który sprawia, że Polska ma klimat przejściowy. Oceany i morza łagodzą klimat. Przy Atlantyku panuje klimat morski: zimy są cieplejsze, a lata chłodniejsze niż w głębi lądu, gdzie jest klimat kontynentalny. Polska leży mniej więcej w połowie drogi między Atlantykiem a wschodnią Europą. Bałtyk działa podobnie jak Atlantyk, ale dużo słabiej, bo jest znacznie mniejszy i płytszy. Klimat przejściowy łączy cechy klimatu morskiego i kontynentalnego.

8.Ciepłe prądy morskie

Płyną w części Atlantyku przylegającej do Europy i niosą ciepłą wodę od strony zwrotnika Raka. Przynoszą ciepłe masy powietrza, więc podwyższają temperaturę powietrza w dużej części kontynentu, również w Polsce.

9.Wysokość nad poziomem morza i ukształtowanie terenu

Im wyżej, tym niższa temperatura powietrza (ok. 0,6°C na każde 100 m) i większa suma opadów. Dlatego polskie góry mają klimat chłodniejszy, wilgotniejszy i wietrzniejszy niż reszta kraju. Łańcuchy górskie na południu Europy utrudniają docieranie do Polski gorącego powietrza z Afryki. Różnicę wysokości podziel przez 100 m i pomnóż przez 0,6°C.

10.Ruchy mas powietrza

Nad Polskę najczęściej docierają masy powietrza z zachodu, od strony Atlantyku (ok. 65%), bo otwarty, nizinny teren ich nie blokuje. Rzadziej napływają ze wschodu (ok. 29%) i z północy (ok. 4%), a najrzadziej z południa (ok. 2%), z powodu gór - Sudetów i Karpat. Każdy kierunek napływu przynosi inną pogodę.

11.Powietrze polarno-morskie (PPm)

Napływa z zachodu, od Atlantyku, i przynosi zachmurzenie oraz opady. Latem powoduje szybkie ochłodzenie, na początku z silnymi burzami. Zimą przynosi ocieplenie, a jeśli zalegał śnieg, następuje odwilż. m jak morskie, czyli znad Atlantyku.

12.Powietrze polarno-kontynentalne (PPk)

Nadciąga ze wschodu, z wnętrza lądu, i jest suche. Latem powoduje upały i słoneczną pogodę, ale wysoka temperatura wzmaga parowanie, więc mogą rozwinąć się wieczorne burze. Zimą przynosi silne mrozy przy bezchmurnej pogodzie. k jak kontynentalne, czyli z wnętrza lądu.

13.Powietrze arktyczne (PA) i zwrotnikowe (PZ)

Arktyczne płynie z północy, jest chłodne i na ogół dość suche. Niezależnie od pory roku przynosi znaczne ochłodzenie. Zwrotnikowe płynie z południa i jest bardzo ciepłe. Od południowego zachodu, z rejonu Atlantyku, przynosi zachmurzenie i opady, a znad Afryki i Azji jest suche.

14.Cechy klimatu Polski

To klimat umiarkowany ciepły przejściowy. Ma sześć termicznych pór roku, ciepłe lato (zazwyczaj najcieplejszy jest lipiec) i chłodną zimę (zwykle najchłodniejszy jest styczeń). Zachmurzenie jest duże, opady umiarkowane, a pogoda często się zmienia. Wiatr wieje najczęściej z zachodu, a najsilniej w górach i nad morzem.

15.Termiczne pory roku

Wyodrębnia się je ze względu na średnią dobową temperaturę powietrza. Jest ich sześć: zima (poniżej 0°C), przedwiośnie i przedzimie (0-5°C), wiosna i jesień (5-15°C) oraz lato (powyżej 15°C).

16.Temperatura powietrza w Polsce

Średnia roczna wynosi na przeważającym obszarze ok. 7-10°C, a w górach jest zdecydowanie niższa (w Karkonoszach 2°C, w Tatrach ok. 0°C). Najchłodniej jest w pasie gór i w północno-wschodniej Polsce, a najcieplej m.in. w Dolinie Dolnej Odry i na Nizinie Śląskiej. W styczniu im dalej na zachód i bliżej Bałtyku, tym cieplej. Średnia temperatura w styczniu to ok. -1,4°C, a w lipcu ok. 18,4°C.

17.Okres wegetacyjny

Czas w ciągu roku, gdy średnia dobowa temperatura powietrza wynosi co najmniej 5°C i jest odpowiednia wilgotność, więc rośliny mogą się rozwijać. Najdłuższy jest na zachodzie, szczególnie na Nizinie Śląskiej, bo tam jest najcieplej. Najkrótszy jest w górach i na północnym wschodzie. Ma szczególne znaczenie w rolnictwie.

18.Bryza

Lokalny wiatr na wybrzeżu, który wieje między dwoma obszarami o różnym stopniu nagrzania i zmienia kierunek w ciągu doby. W dzień cieplejszy jest ląd, więc wieje od morza nad ląd. W nocy cieplejsza jest woda, więc wieje od lądu ku morzu.

19.Fen (wiatr halny)

Ciepły, suchy i porywisty wiatr wiejący w górach od strony szczytów. W Polsce występuje zazwyczaj w chłodnym półroczu i często powoduje roztopy. Powietrze wznosi się po stoku, gdzie pada deszcz, a po drugiej stronie góry opada jako ciepłe i suche.

20.Opady atmosferyczne

W większości kraju roczna suma wynosi ok. 550-600 mm, a średnia dla całej Polski to ok. 680 mm. Najwięcej pada latem, zwłaszcza w lipcu. Pas gór ma największe opady, duże są też na północy, szczególnie nad Bałtykiem, oraz na wyżynach. Najmniejsze są w środkowej części kraju.

21.Cień opadowy

Obszar, do którego dociera suchsze powietrze, bo po drodze straciło część wilgoci na wzniesieniach. W Polsce to środkowa część kraju. Powietrze znad morza napotyka wzniesienia polodowcowe na pojezierzach, unosi się i ochładza, a para wodna skrapla się, tworząc chmury i deszcz.

22.Zróżnicowanie klimatyczne w Polsce

W Polsce panuje jeden typ klimatu, a wyjątkiem są tylko najwyższe pasma górskie z klimatem górskim. Cechy klimatyczne nieco się jednak różnią. Kołobrzeg ma wysokie opady i łagodne zimy, bo leży nad Bałtykiem. W Białymstoku zimą są niskie temperatury, bo docierają tam wpływy klimatu kontynentalnego. Poznań leży w cieniu opadowym, więc opady są tam mniejsze.

23.Klimat Zakopanego

Pada tu wyjątkowo dużo, zima jest mroźna, a lato dość chłodne. Powodem jest położenie miasta na ponad 800 m n.p.m., u stóp Tatr: wraz z wysokością spada temperatura powietrza i rośnie suma opadów.

24.Zmiana klimatu w Polsce

Klimat szybko się ociepla z powodu wielkich emisji gazów cieplarnianych z działalności człowieka, m.in. energetyki, rolnictwa i transportu. Lato jest coraz cieplejsze i rośnie liczba upalnych dni. Zima coraz częściej przypomina późną jesień: zamiast śniegu pada deszcz, rzadziej występuje mróz.

25.Skutki zmiany klimatu

M.in. częste i długotrwałe susze, wzrost cen żywności z powodu problemów w rolnictwie, częstsze niebezpieczne zjawiska pogodowe (silne burze, gradobicia, wichury), wzrost zagrożenia powodziowego, fale upałów oraz zmiany w przyrodzie zagrażające wielu gatunkom.

26.Morze Bałtyckie

Leży w północnej Europie i należy do Oceanu Atlantyckiego. Z Morzem Północnym łączą je wąskie Cieśniny Duńskie (Bałtyckie) i cieśnina Skagerrak. Z pozostałych stron otacza je ląd, więc to morze wewnątrzkontynentalne. Jest młode: powstało po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia, ok. 12 tys. lat temu. Powierzchnia ok. 415 tys. km², rozciągłość południkowa 11°.

27.Państwa z dostępem do Bałtyku

Jest ich 9: Polska, Niemcy, Dania, Szwecja, Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa i Rosja. Do zlewiska tego morza należą też niektóre obszary Czech, Słowacji, Białorusi i Norwegii, ale te państwa nie mają do niego dostępu. Zlewisko to obszar, z którego systemy rzeczne odprowadzają wodę do tego samego morza, oceanu lub jeziora.

28.Basen morza

Obszar obejmujący morze, jego lądowe otoczenie i położone na nim wyspy. Morze to wyodrębniona część oceanu, zazwyczaj przylegająca do kontynentu.

29.Wybrzeże Bałtyku

Linia brzegowa ma ok. 8100 km i jest bardzo zróżnicowana. Przeważa wybrzeże niskie, które tworzą piaszczyste plaże oraz szkiery, czyli niewielkie skaliste wyspy. W niektórych miejscach występuje wybrzeże wysokie, czyli klify.

30.Zatoki, mierzeje i wyspy Bałtyku

Największe zatoki: Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska i Pomorska. Najdłuższe mierzeje: Kurońska, Wiślana i Helska. Wybrane wyspy: Gotlandia, Sarema, Olandia, Rugia i Bornholm.

31.Głębokość Bałtyku

To płytkie morze: średnia głębokość wynosi ok. 50 m, a największa to 459 m w Głębi Landsort. Dla porównania Morze Północne ma średnio 96 m, a Morze Śródziemne ok. 1500 m.

32.Pływy i fale na Bałtyku

Pływy to regularne opadanie (odpływ) i podnoszenie się (przypływ) poziomu wody. Wynoszą tu zaledwie kilka centymetrów, bo morze ma niedużą powierzchnię i ograniczony dostęp do wód oceanicznych. Z tych samych przyczyn fale zazwyczaj nie przekraczają 5 m, a większe zdarzają się podczas sztormów. Fale są stosunkowo krótkie i bardzo strome. Sztorm to bardzo silny wiatr na morzu lub oceanie, który powoduje wysokie fale.

33.Temperatura wody w Bałtyku

To chłodne morze. W południowej części woda ma latem ok. 18-20°C, a zimą od 0°C do 2°C. Na północnych krańcach ma latem zaledwie 14°C, a zimą zamarza.

34.Zasolenie Bałtyku

Należy do najniższych na świecie, dlatego wodę określa się jako słonawą. Średnio wynosi 7‰, co oznacza 7 g różnych soli w 1000 g wody morskiej. Najwyższe jest w okolicach Cieśnin Duńskich, blisko bardziej słonego Morza Północnego, a im dalej na północ, tym niższe. Promil (‰) to jedna tysięczna część całości.

35.Przyczyny niskiego zasolenia Bałtyku

Niewielka wymiana wód z bardziej słonym Morzem Północnym, duże dostawy słodkiej wody niesionej przez rzeki, małe parowanie przy niezbyt wysokiej temperaturze powietrza oraz częste opady atmosferyczne.

36.Fauna Bałtyku

Z powodu niewielkiej głębokości i niskiego zasolenia żyje tu mniej gatunków zwierząt niż w wielu innych morzach. Należą do nich ssaki, ryby, meduzy (m.in. chełbia modra i bełtwa festonowa, największa meduza na świecie), a także skorupiaki i mięczaki.

37.Ssaki i ryby Bałtyku

Do najbardziej znanych zwierząt Bałtyku należy szarytka morska (foka szara). Morświn zwyczajny, spokrewniony z delfinami, jest zagrożony wyginięciem i objęty ścisłą ochroną. Ryby słonowodne to m.in. dorsze, śledzie, szproty i flądry. Niskie zasolenie sprawia, że żyją tu też ryby słodkowodne, np. szczupak, płoć i okoń.

38.Degradacja Bałtyku

To jedno z najbardziej zanieczyszczonych mórz na świecie. Szkodliwe substancje (np. nawozy, pestycydy, ścieki) spływają rzekami z zakładów przemysłowych i gospodarstw rolnych. Szkodzi też intensywna działalność człowieka nad morzem i na nim, a niewielka wymiana wód utrudnia rozpraszanie zanieczyszczeń. Zagraża to zwierzętom, roślinom i ludziom. Degradacja środowiska to proces niszczenia lub pogarszania się jego stanu.

39.Eutrofizacja

Nadmierny wzrost ilości substancji odżywczych w wodzie. Powodują go duże ilości nawozów sztucznych i pestycydów spływających z upraw do morza. Woda staje się tak żyzna, że następuje rozkwit sinic i glonów. Pestycydy to substancje stosowane do zwalczania szkodników i chorób roślin.

40.Martwe strefy

Obszary w morzu o małej lub zerowej zawartości tlenu, w których życie zwierząt i roślin jest niemożliwe. Tworzą się z powodu nadmiernych ilości szkodliwych substancji, głównie pochodzących z rolnictwa.