Lądolód i rzeźba terenu oraz surowce mineralne - To nasz świat. Geografia 7

1.Plejstocen i holocen

Dwie epoki czwartorzędu, czyli jednego z trzech okresów ery kenozoicznej. W plejstocenie, od ok. 2,5 mln do ok. 12 tys. lat temu, kilkukrotnie dochodziło do zlodowaceń. Holocen trwa obecnie.

2.Lądolód

Ogromna masa lodu o grubości od kilkuset metrów do nawet kilku kilometrów. W czasie zlodowaceń lądolody pokrywały duże tereny Europy, Ameryki Północnej i Azji oraz znaczne obszary Ameryki Południowej.

3.Zlodowacenie (glacjał)

Okres ochłodzenia klimatu i rozrastania się lądolodów, inaczej epoka lodowcowa. Lądolód nasuwał się wtedy na dany teren.

4.Interglacjał

Cieplejszy okres między zlodowaceniami, gdy lądolód topnieje i paruje, a jego zasięg się zmniejsza. Od ok. 12 tys. lat trwa interglacjał.

5.Zlodowacenia na obszarze Polski

Cztery główne grupy, od najstarszej: podlaskie (ok. 1,2 mln - 950 tys. lat temu), południowopolskie (ok. 730-430 tys. lat temu), środkowopolskie (ok. 300-130 tys. lat temu) i północnopolskie (ok. 115-12 tys. lat temu). Podczas każdej z nich lądolód wkraczał na teren Polski przynajmniej dwukrotnie.

6.Zlodowacenie północnopolskie

Ostatnie zlodowacenie na obszarze Polski, ok. 115-12 tys. lat temu. Objęło pasy pobrzeży i pojezierzy. Związane z nim formy terenu są dziś najbardziej widoczne.

7.Formy glacjalne i fluwioglacjalne

Formy glacjalne (polodowcowe) powstały w wyniku działalności lądolodu, a formy fluwioglacjalne (wodnolodowcowe) - w wyniku działalności wód z jego topnienia.

8.Działalność akumulacyjna i erozyjna

Działalność akumulacyjna lądolodu i wód polodowcowych była budująca, a erozyjna - niszcząca. Budująca dała np. moreny, sandry i ozy, a niszcząca - pradoliny i rynny polodowcowe.

9.Morena czołowa

Wzgórze zbudowane z gliny tam, gdzie na pewien czas zatrzymało się czoło lądolodu, czyli jego przód. Zazwyczaj tworzy się cały szereg takich pagórków. To forma glacjalna, akumulacyjna.

10.Morena denna

Płaski lub lekko falisty teren zbudowany z gliny. Powstał podczas wycofywania się lądolodu, gdy skały wytapiały się z lodu stopniowo w różnych miejscach. To forma glacjalna, akumulacyjna.

11.Głaz narzutowy

Duża skała przetransportowana przez lądolód. To forma glacjalna, akumulacyjna. Skupiska takich głazów nazywa się głazowiskami.

12.Oz

Długi pagórek z piasku i żwiru, naniesionych przez wodę płynącą w tunelu pod topniejącym lądolodem. To forma fluwioglacjalna, akumulacyjna.

13.Sandr

Rozległy, niemal płaski, lekko nachylony teren przed moreną czołową. Jest zbudowany z piasku i żwiru, naniesionych przez odpływającą wodę roztopową. To forma fluwioglacjalna, akumulacyjna.

14.Pradolina

Szerokie i długie obniżenie terenu, ułożone równolegle do moreny czołowej. Powstało w wyniku żłobienia podłoża przez odpływającą wodę roztopową. To forma fluwioglacjalna, erozyjna.

15.Rynna polodowcowa

Długie, wąskie i głębokie zagłębienie w podłożu, wyżłobione przez wodę spływającą na dno lądolodu i tworzącą tam wartką rzekę. Najczęściej jest wypełnione wodą. To forma fluwioglacjalna, erozyjna.

16.Jeziora morenowe

Jeziora powstałe wskutek wypełnienia wodą obniżeń między wzgórzami polodowcowymi. Mają urozmaicone kształty, wiele zatok, półwyspów i wysp, a są płytsze niż jeziora rynnowe. Jeziorem morenowym są Śniardwy (113,4 km²), największe jezioro w Polsce.

17.Jeziora rynnowe

Jeziora powstałe w rynnach polodowcowych. Są wąskie, silnie wydłużone i dużo głębsze niż jeziora morenowe. Należą do nich Hańcza, najgłębsze jezioro w Polsce (108,5 m), i Jeziorak, najdłuższe jezioro w Polsce (ponad 27 km).

18.Oczka polodowcowe

Niewielkie, płytkie i na ogół owalne jeziorka. Powstały w małych zagłębieniach, gdzie po wycofaniu się lądolodu utrzymywały się odizolowane bryły lodu.

19.Osady polodowcowe

Skały, które rozrastający się lądolód zabierał z podłoża i porzucał podczas topnienia: piaski, żwiry, iły i pyły, gliny (ich mieszaniny) oraz głazy narzutowe. Grubszą warstwę, często powyżej 100 m, tworzą na obszarach objętych ostatnim zlodowaceniem.

20.Rzeźba młodoglacjalna

Rzeźba terenu, w której przeważają formy z ostatniego zlodowacenia, północnopolskiego. W Polsce występuje głównie w pasie pojezierzy. Są to przede wszystkim liczne wzniesienia i jeziora, a powszechne są też głazy narzutowe.

21.Rzeźba staroglacjalna

Rzeźba ukształtowana dawno temu przez lądolód w zlodowaceniach wcześniejszych niż północnopolskie. Jej polodowcowy charakter zanika: wzniesienia się spłaszczyły, a jeziora zamuliły i zarosły. Występuje w pasie nizin.

22.Surowce mineralne

Minerały i skały wydobywane z ziemi przez człowieka i wykorzystywane np. do produkcji energii lub różnych produktów. Dzielą się na cztery grupy: energetyczne, metaliczne, chemiczne i skalne.

23.Minerał

Związek lub pierwiastek chemiczny powstały wskutek procesów geologicznych.

24.Złoże

Nagromadzenie w danym miejscu dużych ilości konkretnego surowca. Pozyskiwanie złóż nazywa się eksploatacją.

25.Zagłębie

Teren o dużych złożach danego surowca, na którym prowadzi się ich intensywną eksploatację.

26.Kopalnia głębinowa

Kopalnia dokonująca eksploatacji pod ziemią. Do złóż dociera się korytarzami lub szybami, drążonymi w głębi ziemi.

27.Kopalnia odkrywkowa

Kopalnia działająca na powierzchni. Do złóż dociera się przez usuwanie kolejnych warstw podłoża, a powstające zagłębienia to wyrobiska. Największa w Polsce jest w Bełchatowie.

28.Sposób wydobycia surowców w Polsce

Głębinowo wydobywa się węgiel kamienny, ropę naftową, gaz ziemny, sól kamienną, siarkę, miedź i srebro. Odkrywkowo wydobywa się węgiel brunatny oraz piasek, żwir, glinę, wapienie i granit.

29.Surowce energetyczne

Surowce wykorzystywane poprzez spalanie m.in. do produkcji energii elektrycznej, cieplnej lub mechanicznej. Należą do nich węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny.

30.Węgiel kamienny

Surowiec energetyczny wydobywany głębinowo. Służy do produkcji energii elektrycznej i ciepła, materiałów, np. budowlanych, oraz kosmetyków i barwników. Główne złoża są na Wyżynie Śląskiej i Wyżynie Lubelskiej (wciąż eksploatowane) oraz w Sudetach koło Wałbrzycha (już nieeksploatowane).

31.Węgiel brunatny

Surowiec energetyczny wydobywany odkrywkowo, głównie do produkcji energii elektrycznej i ciepła. Pozyskuje się go w trzech zagłębiach: Bełchatowskim (tu najwięcej), Konińskim i Turoszowskim (koło Bogatyni).

32.Ropa naftowa i gaz ziemny

Surowce energetyczne wydobywane głębinowo, ich złoża często występują razem. Z ropy produkuje się paliwa, tworzywa i włókna sztuczne oraz kosmetyki, a z gazu energię elektryczną, ciepło i paliwa. W Polsce złoża są nieznaczne (Wielkopolska, Pomorze Zachodnie, Podkarpacie, dno Bałtyku), więc większość Polska kupuje za granicą i sprowadza rurociągami lub statkami.

33.Sól kamienna

Surowiec chemiczny wydobywany głębinowo. Służy m.in. przy produkcji żywności, jako przyprawa i do posypywania oblodzonych dróg. Dziś eksploatuje się ją na Kujawach (Inowrocław) i Pojezierzu Wielkopolskim (Kłodawa, największa kopalnia soli w Polsce). Kopalnie w Wieliczce i Bochni są już tylko udostępnione do zwiedzania.

34.Siarka

Surowiec chemiczny wydobywany głębinowo. Służy do produkcji kwasu siarkowego, nawozów i środków ochrony roślin. Największa kopalnia siarki w Polsce znajduje się w Osieku koło Tarnobrzega.

35.Surowce metaliczne

Surowce o szerokim zastosowaniu w przemyśle, pozyskiwane ze skał nazywanych rudą. Czysty metal stanowi niewielką część rudy: na 1 kg czystej miedzi trzeba wydobyć ponad 50 kg rudy.

36.Miedź i srebro

Surowce metaliczne wydobywane głębinowo, ich złoża często występują razem. Miedź służy do produkcji urządzeń elektrycznych, kabli, rur i pokryć dachów, a srebro - biżuterii i urządzeń elektronicznych. Pozyskuje się je w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym w woj. dolnośląskim. Polska jest jednym z największych wydobywców tych surowców na świecie.

37.Surowce skalne

Surowce używane głównie w budownictwie, np. do budowy budynków, dróg, pomników, nasypów, wałów i zapór. Miejsca ich pozyskiwania to, zależnie od typu skały, kamieniołomy, piaskownie lub żwirownie.

38.Piasek, żwir i glina jako surowce

Surowce skalne wydobywane odkrywkowo, w piaskowniach. Służą do produkcji materiałów budowlanych, szkła i ceramiki oraz do budowy dróg. Piaski i żwiry eksploatuje się w wielu miejscach na pojezierzach i nizinach, gdzie są pozostałością po lądolodzie i wodach polodowcowych.

39.Wapienie

Surowiec skalny wydobywany odkrywkowo w kamieniołomach, w wielu miejscach na wyżynach. Służy do produkcji materiałów budowlanych, cementu i nawozów rolniczych.

40.Granit

Surowiec skalny wydobywany odkrywkowo w kamieniołomach, głównie w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim. Służy do produkcji materiałów budowlanych, np. pomników, kostki brukowej, blatów i schodów.