Ukształtowanie terenu, dzieje Ziemi i góry Polski - To nasz świat. Geografia 7

1.Pasy krajobrazowe w Polsce

Krajobrazy Polski układają się równoleżnikowo, pasami. Jest ich sześć, od północy: pas pobrzeży, pojezierzy, nizin, wyżyn, kotlin i gór.

2.Pas pobrzeży

Obszary przy styku lądu z Bałtykiem, o wysokości do 300 m n.p.m. Typowe są tu plaże, klify i mierzeje.

3.Pas pojezierzy

Krainy z największą w Polsce liczbą jezior, o wysokości do 300 m n.p.m. Mają też liczne wzniesienia. Pas leży na południe od pobrzeży.

4.Pas nizin

Obszary równinne lub lekko pofałdowane, o wysokości do 300 m n.p.m. Niziny przeważają w Polsce, a do nizin zaliczamy też pobrzeża i pojezierza.

5.Pas wyżyn

Zróżnicowane obszary na południu kraju. Ich wspólną cechą jest położenie na wysokościach między 300 a 500 m n.p.m.

6.Pas kotlin

Obniżenia terenu między pasem wyżyn a pasem gór, o wysokości 140-250 m n.p.m.

7.Pas gór

Pas na południu kraju, złożony z łańcuchów Karpat i Sudetów. Góry to obszary o wysokości bezwzględnej powyżej 500 m n.p.m. lub wysokości względnej większej niż 300 m.

8.Mapa hipsometryczna

Mapa, na której kolory pokazują zróżnicowanie wysokości nad poziomem morza (wysokości bezwzględnej). Każdej barwie odpowiada określony zakres wysokości, objaśniony w legendzie. Hipsometria to pomiary wysokości terenu.

9.Barwy na mapie hipsometrycznej Polski

Najciemniejsza zieleń oznacza obszary poniżej poziomu morza, czyli depresje. Zielone barwy to niziny (do 300 m n.p.m.), a żółte to wyżyny (300-500 m n.p.m.). Góry (powyżej 500 m n.p.m.) mają barwy czerwone, pomarańczowe lub brązowe.

10.Depresja

Obszar leżący poniżej poziomu morza. W Polsce depresji jest niewiele, głównie na Żuławach Wiślanych, niedaleko ujścia Wisły do Bałtyku. W leżącym tam Marzęcinie jest najniższy punkt kraju: -2,2 m n.p.m., czyli 2,2 m p.p.m. m n.p.m. - metry nad poziomem morza, m p.p.m. - metry poniżej poziomu morza.

11.Najwyższy punkt Polski

Południowo-zachodni wierzchołek szczytu Rysy (2499 m n.p.m.) w Tatrach, na granicy ze Słowacją.

12.Podział dziejów Ziemi

Dzieje Ziemi liczą ok. 4,5 mld lat. W tym czasie planeta bardzo się zmieniała. Dzieje te dzielimy m.in. na eony, ery, okresy i epoki. Ery sprzed paleozoiku określa się zbiorczo prekambrem. Po nim nastąpiły trzy najnowsze ery: paleozoik, mezozoik i kenozoik.

13.Ważne momenty w historii świata

Ziemia powstała ok. 4,5 mld lat temu, a życie pojawiło się ok. 3,8 mld lat temu. Dinozaury wyginęły ok. 66 mln lat temu. Homo habilis, czyli człowiek zręczny, nasz praprzodek, pojawił się ok. 2 mln lat temu.

14.Prekambr

Ery sprzed paleozoiku, trwające łącznie ok. 4 mld lat. Uformowała się wtedy Ziemia, utworzyła się jej atmosfera, powstały lądy i oceany, pojawiło się życie. Z prekambru pochodzą najstarsze skały w Polsce, w Masywie Strzelińskim na Dolnym Śląsku (568-600 mln lat). Do najstarszych należą też gnejsy w Górach Sowich.

15.Orogeneza

Proces powstawania gór, czyli złożone ruchy górotwórcze trwające miliony lat. Orogenez było wiele, a dziś najbardziej widoczne są skutki trzech najmłodszych: kaledońskiej, hercyńskiej (waryscyjskiej) i alpejskiej. Daty na osi czasu podano w milionach lat temu.

16.Paleozoik

Era trwająca od 542 do 252 mln lat temu. Kontynenty zgromadzone na półkuli południowej zaczęły się przemieszczać na północ. Płyty litosfery napierały na siebie, a na ich styku wypiętrzały się góry: doszło do orogenez kaledońskiej i hercyńskiej. Na terenach dzisiejszej Polski wypiętrzyły się pierwsze Sudety i Góry Świętokrzyskie, które następnie uległy zrównaniu.

17.Powstanie węgla kamiennego

W paleozoiku, gdy tereny Polski były blisko równika, rósł na nich las tropikalny. Węgiel kamienny powstał później ze szczątków rosnących tam paproci, skrzypów i widłaków.

18.Powstanie soli kamiennej

W paleozoiku, gdy Polska znalazła się przy zwrotniku Raka, klimat stał się suchy. Wody morskie silnie parowały i wysychały, a rozpuszczona w nich sól kamienna się odkładała.

19.Mezozoik

Era trwająca od 252 do 66 mln lat temu. Panował ciepły klimat i nie było lądolodów, które gromadziłyby olbrzymie masy wody, dlatego oceany zalały wiele lądów. Rozpoczęła się orogeneza alpejska, a na Ziemi żyły dinozaury.

20.Powstanie skał wapiennych

W mezozoiku tereny dzisiejszej Polski były wielokrotnie zalewane morzem. Skały wapienne wykształciły się ze szczątków organizmów żyjących w ciepłych morzach. Występują m.in. na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, a w wapieniach widać kształty muszli i skorup.

21.Kenozoik

Era od 66 mln lat temu, trwa nadal. W czasie orogenezy alpejskiej powstały m.in. Himalaje, Andy, Alpy i Karpaty. Ok. 300 tys. lat temu pojawił się człowiek współczesny. Obszar dzisiejszej Polski przemieścił się na obecne położenie, a wielokrotnie występowały tu zlodowacenia.

22.Czwartorzęd

Okres obejmujący ostatnie 2,5 mln lat kenozoiku, w którym klimat zmieniał się naprzemiennie. W chłodnych okresach były zlodowacenia z lądolodami i lodowcami górskimi, a w ciepłych lądolody i lodowce górskie topniały.

23.Góra, pasmo górskie i łańcuch górski

Góra to wzniesienie o wysokości względnej powyżej 300 m. Pasmo górskie to wiele gór, a łańcuch górski to wiele pasm górskich.

24.Łańcuchy górskie w Polsce

W pasie gór leżą Karpaty i Sudety, a w pasie wyżyn - Góry Świętokrzyskie. Każdy z tych łańcuchów składa się z pasm górskich.

25.Sudety

Łańcuch górski o łagodnych, często spłaszczonych szczytach. Najwyższy szczyt to Śnieżka (1603 m n.p.m.). Należą do nich m.in. Karkonosze, Góry Sowie i Góry Stołowe.

26.Karpaty

Łańcuch górski na południu kraju, a w nim m.in. Tatry, Pieniny i Bieszczady. Większość polskich pasm Karpat ma 1200-1700 m n.p.m. Tylko Tatry, najwyższe pasmo, przekraczają 2000 m n.p.m. i mają krajobraz wysokogórski.

27.Góry Świętokrzyskie

Najniższy i najmniejszy pod względem powierzchni łańcuch górski w Polsce. Leżą w pasie wyżyn. Najwyższy szczyt to Łysica (614 m n.p.m.).

28.Typy gór

Ze względu na sposób powstawania najczęstsze są góry fałdowe, zrębowe i wulkaniczne. Każdy typ ma inny wygląd i inne ułożenie warstw skalnych.

29.Góry fałdowe

Góry powstające blisko granic napierających na siebie płyt litosfery: skały wypiętrzają się i fałdują. Tego typu jest większość gór na świecie, także najwyższe. Przykłady: Karpaty, Alpy, Pireneje, Himalaje, Andy, Kordyliery.

30.Góry zrębowe

Góry z wielkich segmentów skalnych pociętych pęknięciami, czyli uskokami. Jedne fragmenty litosfery przesunęły się wzdłuż uskoków w górę, inne w dół. Są na ogół niższe niż fałdowe. Przykłady: część Sudetów (np. Góry Bardzkie), Wogezy, Harz, Schwarzwald, Góry Smocze.

31.Góry wulkaniczne

Czynne lub wygasłe wulkany. Powstają w pobliżu granic płyt litosfery lub tam, gdzie magma wydostaje się na powierzchnię albo jest płytko pod nią. Przeważnie występują pojedynczo. Przykłady: Ostrzyca na Pogórzu Kaczawskim, Etna, Wezuwiusz, Vatna, Kilimandżaro, Fudżi.

32.Orogeneza kaledońska

Najdawniejsza z trzech najmłodszych orogenez. Powstały w niej m.in. najstarsze części Gór Świętokrzyskich, Góry Kaledońskie, Góry Skandynawskie i północna część Appalachów.

33.Orogeneza hercyńska

Inaczej waryscyjska, nastąpiła po kaledońskiej. Powstały w niej m.in. Góry Świętokrzyskie, Wogezy, Harz, południowa część Appalachów i Góry Przylądkowe.

34.Orogeneza alpejska

Najmłodsza z orogenez, rozpoczęła się w mezozoiku i trwa do dziś. Powstały w niej m.in. Karpaty, Alpy, Pireneje, Himalaje, Hindukusz i Andy.

35.Historia Sudetów

Pierwsze Sudety były górami fałdowymi. Powstały w paleozoiku, a potem zostały zrównane przez procesy niszczące. W kenozoiku, podczas orogenezy alpejskiej, wypiętrzyły się ponownie jako góry zrębowe i takie są obecnie.

36.Lodowiec górski

Masa lodu, która wypełnia obniżenia terenu w górach. To nie to samo co lądolód. W okresach zlodowaceń lodowce górskie utworzyły się w najwyższym paśmie Karpat (Tatrach) i najwyższym paśmie Sudetów (Karkonoszach).

37.Pole firnowe

Obniżenie terenu w górach, w którym gromadził się śnieg, a następnie zmieniał się w lód.

38.Jęzor lodowcowy

Lód z pola firnowego przesuwający się w dolinę. Poruszając się, wyrywał i ścierał skały ze zboczy doliny, dlatego stale ją poszerzał.

39.Kocioł polodowcowy

Obniżenie powstałe w miejscu dawnego pola firnowego, inaczej cyrk lub kar. Często tworzyło się w nim głębokie jezioro cyrkowe. Kocioł i dolina U-kształtna to formy glacjalne, erozyjne: powstały przez niszczącą działalność lodu.

40.Dolina V-kształtna i dolina U-kształtna

Przed pojawieniem się lodowców górskich doliny były ostro wcięte i w przekroju przypominały literę V, a ich dnami płynęły rzeki. Po stopnieniu lodowców doliny są szersze i w przekroju przypominają literę U.