Położenie Polski, granice i podział administracyjny - To nasz świat. Geografia 7

1.Siatka geograficzna

Układ równoleżników i południków wyobrażonych na Ziemi i przedstawionych np. na globusie.

2.Siatka kartograficzna

Układ równoleżników i południków na mapie. Kształt tych linii zależy od odwzorowania kulistego kształtu Ziemi na płaszczyźnie.

3.Równoleżniki i południki

Równoleżniki to okręgi różnej długości, a najdłuższy z nich to równik. Południki to półokręgi (łuki) równej długości, które łączą biegun północny z południowym. Równik to równoleżnik 0°.

4.Współrzędne geograficzne

Wartości liczbowe przypisane równoleżnikom i południkom. Szerokość geograficzna ma 0°-90° i literę N lub S, a długość geograficzna 0°-180° i literę W lub E. Równik oraz południki 0° i 180° nie mają litery półkuli. Najpierw zapisujemy szerokość, potem długość, np. 30°N 60°E.

5.Klimatogram

Wykres średnich miesięcznych wartości temperatury powietrza i sumy opadów w konkretnym miejscu w ciągu roku. Czerwona linia i prawa oś pokazują temperaturę (°C), a niebieskie słupki i lewa oś - opady (mm). Rzymskie cyfry oznaczają miesiące.

6.Położenie Polski

Polska leży w środkowej Europie, w całości na półkulach północnej i wschodniej.

7.Powierzchnia Polski

Część lądowa ma ok. 312 tys. km², a należące do Polski wody Bałtyku ok. 11 tys. km². Razem to ok. 323 tys. km². Te wody to pas otwartego morza o szerokości 12 mil morskich, Zatoka Gdańska oraz część Zalewu Szczecińskiego i Zalewu Wiślanego. 1 mila morska = 1852 m.

8.Sąsiedzi Polski

Polska graniczy z siedmioma państwami. Od zachodu są to Niemcy, od południa Czechy i Słowacja, a od wschodu Ukraina i Białoruś. Od północnego wschodu to Litwa, a od północy Rosja (obwód królewiecki). Czechy leżą dokładniej na południowym zachodzie, a Rosja na północnym wschodzie.

9.Eksklawa

Fragment kraju oddzielony od głównej części jego terytorium. Eksklawą Rosji jest obwód królewiecki, z którym graniczy Polska.

10.Granica naturalna

Granica wyznaczona na obiektach przyrodniczych, np. na rzekach albo w górach. Duża część granic Polski jest naturalna.

11.Długości granic lądowych Polski

Najdłuższa jest granica z Czechami (796 km), a najkrótsza z Litwą (104 km). Pozostałe to: Słowacja 541 km, Ukraina 535 km, Niemcy 467 km, Białoruś 418 km, Rosja 210 km.

12.Granice Polski na rzekach

Z Niemcami: w przeważającej części na Odrze i Nysie Łużyckiej, środkiem ich nurtów. Z Białorusią i Ukrainą: częściowo na Bugu. Z Ukrainą: także na niedługim odcinku Sanu.

13.Granice Polski w górach

Granica z Czechami biegnie często w Sudetach, a ze Słowacją w Karpatach: graniami, szczytami, przełęczami, dolinami lub potokami. Część granicy z Ukrainą biegnie w Bieszczadach. Przez Rysy, najwyższy szczyt w Polsce (2499 m n.p.m.), przechodzi granica ze Słowacją. Śnieżka (1603 m n.p.m.) leży na granicy z Czechami.

14.Skrajne punkty Polski

Miejsca najdalej wysunięte w cztery strony świata. Północ: Gwiazda Północy w Jastrzębiej Górze (55°N). Południe: szczyt Opołonek w Bieszczadach (49°N). Wschód: zakole Bugu koło Hrubieszowa (24°E). Zachód: zakole Odry koło Cedyni (14°E). Najwyższy szczyt Polski to Rysy, ale najdalej na południe leży Opołonek.

15.Skrajne punkty Europy kontynentalnej

Północ: przylądek Nordkinn (71°N). Południe: przylądek Marroqui (36°N). Wschód: ujście Bajdaraty (68°E). Zachód: przylądek Roca (10°W).

16.Rozciągłość południkowa

Różnica między szerokością geograficzną skrajnie północnego i skrajnie południowego punktu obszaru. Polska ma 6° (55° - 49°), a Europa 35° (71° - 36°). Część południka od równika do bieguna północnego ma 90°.

17.Rozciągłość równoleżnikowa

Różnica między długością geograficzną skrajnie wschodniego i skrajnie zachodniego punktu obszaru. Polska ma 10° (24° - 14°), a Europa 78° (10° + 68°). Każdy równoleżnik ma rozciągłość 360°.

18.Kiedy przy liczeniu rozciągłości odejmujemy, a kiedy dodajemy?

Odejmujemy, gdy skrajne punkty leżą po tej samej stronie równika (rozciągłość południkowa) albo południka 0° (rozciągłość równoleżnikowa). Dodajemy, gdy leżą po różnych stronach.

19.Konsekwencje rozciągłości południkowej

Im dalej na północ, tym niżej góruje Słońce i tym niższa jest średnia roczna temperatura powietrza. Na krańcach Europy to ok. 1°C na północy i ok. 18°C na południu, a w Polsce różnica wynosi tylko ok. 1°C. Różni się też długość dnia i nocy, a na północy Europy zimą dochodzi do nocy polarnej. Polska leży w jednej strefie klimatycznej i krajobrazowej, a Europa w kilku.

20.Długość dnia i nocy w Polsce

Latem im dalej na północ, tym dłuższy dzień i krótsza noc, a zimą odwrotnie. 22 czerwca dzień trwa na północy 17 godz. 20 min, a na południu 16 godz. 12 min. 22 grudnia trwa na północy 7 godz. 12 min, a na południu 8 godz. 14 min.

21.Rozciągłość równoleżnikowa a godzina wschodu i zachodu Słońca

Im dalej na zachód, tym później Słońce wschodzi, góruje i zachodzi: na każdy 1° to 4 minuty. Różnicę liczymy, mnożąc 4 min przez liczbę stopni. Na wschodnim krańcu Polski Słońce wschodzi ok. 40 min wcześniej niż na zachodnim (4 min x 10°). W Europie różnica wynosi 312 min (4 min x 78°), czyli ponad 5 godzin.

22.Strefy czasowe w Polsce i w Europie

Mała rozciągłość równoleżnikowa sprawia, że w całej Polsce obowiązuje ten sam czas. Duża rozciągłość równoleżnikowa Europy daje pięć stref czasowych. Czas w sąsiednich strefach różni się o 1 godzinę: gdy w Warszawie jest 17.00, w Londynie jest 16.00, a w Kijowie 18.00.

23.Klimat umiarkowany ciepły przejściowy

Klimat Polski. Polska leży mniej więcej w połowie drogi między równikiem a biegunem, w strefie klimatów umiarkowanych. Dlatego nie jest tu ani bardzo ciepło, ani bardzo chłodno. Klimat jest przejściowy, bo klimat morski przechodzi tu stopniowo w kontynentalny.

24.Strefa lasów liściastych i mieszanych strefy umiarkowanej

Strefa krajobrazowa, w której leży Polska. Lasy pokrywają tylko ok. 30% kraju, bo wiele z nich zamieniono na obszary rolnicze i tereny pod zabudowę.

25.Dlaczego w Polsce nie ma czynnych wulkanów ani silnych trzęsień ziemi?

Polska leży z dala od granic płyt litosfery, dlatego nie znajduje się w strefie czynnych wulkanów ani silnych trzęsień ziemi.

26.Konsekwencje nizinnej rzeźby terenu

Duża część Polski leży na nizinach, więc łatwiej i taniej jest budować miasta, drogi i linie kolejowe oraz rozwijać rolnictwo. Niewielkie spadki terenu są jednak niekorzystne dla energetyki wodnej na rzekach.

27.Korzyści z położenia nad Morzem Bałtyckim

Transport morski przez porty (największy to port w Gdańsku), rybołówstwo i wydobywanie surowców. Do tego turystyka na terenach przybrzeżnych i elektrownie wiatrowe, bo na wybrzeżach często wieją silne wiatry.

28.Szlaki transportowe przez Polskę

Polska leży w środkowej części kontynentu, więc biegną przez nią ważne szlaki. Łączą one zachód ze wschodem Europy oraz kraje położone na południe od Polski z Morzem Bałtyckim.

29.Wschodnia granica UE i NATO

Polska jest jednym z państw tych organizacji najdalej wysuniętych na wschód. Jej granica z Rosją, Białorusią i Ukrainą stanowi dużą część wschodnich granic UE i NATO. Jest szczególnie chroniona i monitorowana ze względu na bezpieczeństwo Polski i wszystkich państw członkowskich. Odbywają się tam kontrole dokumentów i towarów, a służby zwalczają przemyt i nielegalną migrację.

30.Podział administracyjny

Podział kraju na szczeble i jednostki władz lokalnych. Obecny podział Polski wprowadzono 1 stycznia 1999 r. Ma trzy stopnie: województwa dzielą się na powiaty, a powiaty składają się z gmin. W 2025 r. było 16 województw, 314 powiatów i ok. 2,5 tys. gmin.

31.Administracja

Organy państwowe lub samorządowe zarządzające danym obszarem lub dziedziną. Całym państwem zarządza rząd, czyli władza centralna, a danym miejscem w kraju - władze lokalne.

32.Województwo

Największa jednostka podziału administracyjnego w Polsce. Od 1999 r. jest ich 16. Największe pod względem powierzchni i liczby ludności jest mazowieckie, a najmniejsze opolskie.

33.Stolica województwa

Miasto, w którym znajduje się siedziba władz województwa. Po dwie stolice mają lubuskie (Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra) oraz kujawsko-pomorskie (Bydgoszcz i Toruń).

34.Stolice województw na północy i w środku Polski

Zachodniopomorskie - Szczecin, pomorskie - Gdańsk, warmińsko-mazurskie - Olsztyn, podlaskie - Białystok, wielkopolskie - Poznań, mazowieckie - Warszawa, łódzkie - Łódź.

35.Stolice województw na południu i wschodzie Polski

Lubelskie - Lublin, świętokrzyskie - Kielce, dolnośląskie - Wrocław, opolskie - Opole, śląskie - Katowice, małopolskie - Kraków, podkarpackie - Rzeszów.

36.Rodzaje gmin

Gminy wiejskie składają się wyłącznie ze wsi i jest ich najwięcej (1459). Gminy miejskie obejmują jedno miasto i jest ich najmniej (302). Gminy miejsko-wiejskie są złożone z miasta oraz wsi (718). To dane na 2025 r.

37.Miasto na prawach powiatu

Większe miasto, które nie należy do żadnego powiatu. Jest gminą miejską, która wykonuje również zadania powiatu. W 2025 r. było ich w Polsce 66.

38.Władze województwa i powiatu

Województwo: sejmik województwa (składa się z radnych), marszałek, zarząd województwa, a ich siedziba to urząd marszałkowski. Powiat: rada powiatu (składa się z radnych), starosta, zarząd powiatu, a ich siedziba to urząd powiatowy.

39.Wojewoda

Osoba należąca do władz wojewódzkich, która reprezentuje władze państwowe, a nie samorządowe.

40.Władze gminy

Rada gminy (miasta) składa się z radnych. Do władz gminy wiejskiej należy też wójt, gminy miejsko-wiejskiej i miejskiej do 100 tys. mieszkańców - burmistrz, a gminy miejskiej powyżej 100 tys. mieszkańców - prezydent miasta. Siedziba to urząd gminy, a w gminie miejskiej urząd miejski.