Krajobrazy świata: pustynie, tajga, tundra i Himalaje - Planeta Nowa 5

1.Pustynia

Obszar, na którym z powodu niesprzyjającego klimatu roślinność jest bardzo uboga albo nie ma jej wcale. Na pustyniach gorących przyczyną są bardzo małe opady. Na pustyniach lodowych - ujemna temperatura przez cały rok.

2.Gdzie leżą pustynie gorące?

W strefie klimatów zwrotnikowych, na półkuli północnej i południowej. Największe pustynie gorące są w Afryce, w południowo-zachodniej Azji i w Australii. Największa z nich, Sahara, leży w północnej Afryce.

3.Jaki klimat panuje na pustyniach gorących?

Opady są bardzo małe (do 200 mm rocznie), rzadkie i nieregularne. Czasem deszcz nie pada przez kilka lat. Temperatura jest wysoka w każdym miesiącu. Między dniem a nocą jest duża różnica temperatury. W dzień powietrze nagrzewa się nawet powyżej 40°C, a nocą bywa poniżej 0°C. Upał i silny wiatr pogłębiają suszę.

4.Jakie są rodzaje pustyń gorących?

Według podłoża wyróżniamy pustynie piaszczyste, żwirowe i kamieniste. Na piaszczystych wiatr usypuje wydmy, czyli wzniesienia z piasku. Na kamienistych wiatr uderza niesionym piaskiem o skały i tworzy grzyby skalne. Pustynie żwirowe są zwykle równinne. Żwirowe i kamieniste zajmują więcej miejsca niż piaszczyste.

5.Jak rośliny przystosowały się do pustyni gorącej?

Pustynie gorące nie mają zwartej szaty roślinnej. Rośliny rosną pojedynczo lub kępami i znoszą nawet kilkuletnią suszę. Kaktusy, np. opuncje, magazynują wodę w liściach lub łodygach. Tamaryszki mają drobne, łuskowate liście, które ograniczają parowanie.

6.Oaza

Miejsce na pustyni, w którym wody podziemne są płytko pod powierzchnią gruntu. Roślinność jest tu znacznie bujniejsza niż na terenach wokół.

7.Jak zwierzęta przystosowały się do pustyni gorącej?

W dzień większość zwierząt kryje się w piasku lub w norach. Aktywne stają się po zmroku, gdy robi się chłodniej. Wielbłąd jednogarbny czerpie wodę z tłuszczu zmagazynowanego w garbie. Skoczek pustynny nie pije wody, tylko korzysta z wody zawartej w pokarmie. Żyją tu też fenki, czyli małe lisy o dużych uszach.

8.Jak żyją mieszkańcy pustyń gorących?

Pustynie są bardzo słabo zaludnione. Ludzie mieszkają głównie w oazach: nawadniają pola i uprawiają zboża oraz palmy daktylowe. Domy budują z kamienia i gliny, bo w suchym klimacie deszcz nie rozmywa gliny. Część ludzi to koczownicy: nie mają stałego domu i wędrują ze stadami wielbłądów, owiec i kóz. W północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim to beduini.

9.Arktyka i Antarktyka

Arktyka to Ocean Arktyczny z wyspami oraz północnymi obrzeżami Ameryki Północnej, Azji i Europy. Antarktyka to Antarktyda z otaczającymi ją wyspami i Oceanem Południowym. Pustynie lodowe zajmują Antarktykę i pokryte lodem obszary Arktyki, np. Grenlandię.

10.Jaki klimat panuje na pustyniach lodowych?

Pustynie lodowe leżą w strefie klimatów okołobiegunowych. Przez prawie cały rok temperatura jest ujemna i wieje bardzo silny wiatr. Opady są niskie (do 250 mm rocznie) i są to prawie wyłącznie opady śniegu. Występują tu dni i noce polarne.

11.Dzień polarny i noc polarna

W czasie dnia polarnego Słońce nie zachodzi przez dobę lub dłużej. W czasie nocy polarnej Słońce nie wschodzi przez dobę lub dłużej. Trwają od 24 godzin na kołach podbiegunowych do pół roku na biegunach. Występują na pustyniach lodowych i w tundrze.

12.Lądolód

Gruba na kilka kilometrów pokrywa lodowa, która zajmuje rozległy obszar lądu. Powstaje tam, gdzie więcej śniegu pada, niż się topi. Prawie w całości pokrywa Antarktydę i Grenlandię.

13.Jakie rośliny rosną na pustyniach lodowych?

Na lądolodzie nie rosną żadne rośliny. Przetrwają tylko na wybrzeżach wolnych od lodu. Są to prawie wyłącznie mchy, a na skałach także porosty.

14.Jakie zwierzęta żyją w Arktyce i Antarktyce?

Głównie zwierzęta oceanów, np. foki i wieloryby. Na wybrzeżach pojawiają się też ptaki. Oba obszary są od siebie odizolowane, więc żyją na nich inne gatunki. W Arktyce żyją m.in. niedźwiedzie polarne, morsy i maskonury. W Antarktyce - pingwiny, petrele antarktyczne i kotiki.

15.Czy na pustyniach lodowych mieszkają ludzie?

Pustynie lodowe są niemal bezludne. Na Antarktydzie są tylko stacje badawcze, w których czasowo przebywają naukowcy. W Arktyce ludzie mieszkają tylko na terenach bez lodu, np. na wybrzeżach Grenlandii i Svalbardu. Na obszarach trwale pokrytych lodem nikt nie osiedla się na stałe.

16.Co łączy pustynie gorące i lodowe, a co je różni?

Obie mają niewielkie opady, bardzo silny wiatr i bardzo skąpą roślinność. Na pustyni gorącej temperatura jest wysoka w każdym miesiącu. Dzień i noc bardzo różnią się tam temperaturą. Na pustyni lodowej temperatura jest ujemna przez prawie cały rok. Na pustyni gorącej rozwój roślin ograniczają niskie opady, a na lodowej - niska temperatura i lód.

17.Gdzie leży strefa krajobrazu śródziemnomorskiego?

W strefie klimatów podzwrotnikowych, głównie wokół Morza Śródziemnego. Niewielkie obszary są też na zachodzie obu Ameryk oraz na południu Afryki i Australii. To najmniejsza ze wszystkich stref krajobrazowych.

18.Jaki klimat panuje w strefie śródziemnomorskiej?

Latem napływa gorące i suche powietrze znad Sahary, więc długie lato jest gorące i suche. Zimą znad Oceanu Atlantyckiego napływa chłodniejsze i wilgotniejsze powietrze, które przynosi deszcz. Zima jest łagodna i deszczowa - temperatura na ogół nie spada poniżej 0°C.

19.Makia

Gęste zarośla wiecznie zielonych krzewów i niskich drzew, typowe dla strefy śródziemnomorskiej. Tworzą ją m.in. jałowce, oleandry, mirty i wawrzyny oraz cyprysy, dęby i sosny pinie. To rośliny twardolistne - mają skórzaste liście odporne na suszę i niską temperaturę.

20.Jak człowiek zmienił krajobraz śródziemnomorski?

Dawniej rosły tu lasy, głównie dębowe, oraz lasy iglaste z sosnami piniami i cedrami. Wraz z rozwojem osadnictwa ludzie je wycinali. Ich miejsce zajęły pola uprawne i sady. Na terenach nieużywanych przez rolnictwo rozrosła się makia. Zniknęły środowiska życia wielu zwierząt. Dziś przeważają małe gatunki, np. piewiki, jaszczurki, węże, cierliki i wiewiórki. Z większych ssaków żyją muflony i daniele.

21.Czym zajmują się mieszkańcy strefy śródziemnomorskiej?

Obsługą turystów i rolnictwem. Turystów przyciągają ciepłe, słoneczne lato, ciepłe morze i liczne zabytki. Przykładem są ruiny świątyń na Akropolu w Atenach. W rolnictwie ważne są rozległe sady drzew oliwnych i cytrusowych oraz winnice.

22.Jak buduje się domy w strefie śródziemnomorskiej?

Domy w nadmorskich miejscowościach często maluje się na biało, żeby latem mniej się nagrzewały. Typowe są też domy z kamienia z dachami z czerwonej ceramicznej dachówki. W starych częściach miast zabudowa jest zwarta, więc wąskie ulice są bardziej zacienione.

23.Tajga

Strefa krajobrazowa, w której rosną lasy iglaste. Leży w strefie klimatów umiarkowanych, tylko na półkuli północnej. Zajmuje północne części Ameryki Północnej, Azji i Europy. Największą powierzchnię ma w Azji.

24.Jaki klimat ma tajga?

Lato jest ciepłe i krótkie, a zima długa i mroźna. Zimą temperatura spada nawet do -40°C. Opady są średniej wysokości - od 300 do 700 mm na rok. Przez mrozy gruba warstwa gruntu jest stale zamarznięta.

25.Wieloletnia zmarzlina

Trwale zamarznięta warstwa gruntu, gruba nawet na kilkaset metrów. Latem rozmarza tylko jej cienka warstwa przy powierzchni. Woda z opadów i topniejącego śniegu nie wsiąka wtedy głębiej. Dlatego tworzą się rozległe tereny podmokłe. Domy stawia się na palach, żeby nie zapadały się w rozmarzający grunt. Zmarzlina występuje głównie w tajdze i tundrze.

26.Jakie rośliny rosną w tajdze?

Tajgę tworzą lasy iglaste ze świerkami, sosnami, jodłami i modrzewiami. Tylko modrzew zrzuca igły na zimę. Las ma zwykle trzy warstwy: korony drzew, runo leśne i ściółkę. Drzewa rosną gęsto i przepuszczają mało światła, dlatego podszytu zwykle nie ma. Ubogie runo tworzą m.in. wrzosy, żurawina, borówki, paprocie, mchy i grzyby.

27.Jakie zwierzęta żyją w tajdze?

Na terenach podmokłych rozmnaża się dużo owadów, np. komarów i meszek. Żyje tu wiele ptaków, np. sikory, głuszce i jastrzębie. Są też duże ssaki, które żyją również w Polsce: łosie, niedźwiedzie brunatne i wilki. Z mniejszych ssaków liczne są borsuki, rosomaki i sobole.

28.Jakuci

Lud z północno-wschodniej Azji, żyjący w tajdze. Uprawa ziemi nie jest tam możliwa przez surowy klimat, zmarzlinę i tereny podmokłe. Dlatego Jakuci tradycyjnie hodują renifery lub konie, polują i łowią ryby. Renifery są siłą pociągową i dają mleko, mięso i skóry. Dawniej Jakuci mieli dwa drewniane domy: letni podobny do szałasu i solidny zimowy.

29.Tundra

Strefa krajobrazowa bez lasów, z porostami i roślinami niższymi niż 1 m. Rosną tu mchy, trawy, krzewinki, np. borówka i bażyna, oraz karłowate wierzby i brzozy. Lasów nie ma przez surowy klimat i bardzo cienką warstwę gruntu rozmarzającego latem. Tundra leży w strefie klimatów okołobiegunowych, tylko na półkuli północnej.

30.Jaki klimat ma tundra?

Latem temperatura rzadko przekracza 10°C, a zimą spada nawet do -50°C. Opady są bardzo niskie - do 250 mm na rok. Większość tundry leży na północ od koła podbiegunowego północnego. Występują tu dni i noce polarne oraz wieloletnia zmarzlina.

31.Jakie zwierzęta żyją w tundrze?

Gatunków jest mało, ale każdy z nich ma bardzo wiele osobników. Przeważają małe ssaki, np. lemingi, gronostaje i lisy polarne. Duże ssaki to piżmowoły i renifery. Często spotyka się ptaki: myszołowy, sowy i pardwy.

32.Inuici

Lud zamieszkujący obszary położone najdalej na północ. Dawniej polowali głównie na foki i łowili ryby. Ze skór zwierząt robili ubrania. Budowali też igloo, czyli domy z lodu. Dziś tradycyjny styl życia to rzadkość - Inuici mieszkają zwykle we współczesnych domach.

33.Krajobraz wysokogórski

Krajobraz, który wyróżnia się charakterystyczną rzeźbą terenu i piętrowym układem roślinności. Występuje we wszystkich strefach klimatycznych, więc nie zależy od strefy. Przykładem są Himalaje, najwyższe góry Ziemi, z Mount Everestem (8848 m n.p.m.).

34.Klimat górski

Klimat, w którym warunki zmieniają się wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza. Im wyżej, tym niższa temperatura powietrza. W najwyższych partiach Himalajów temperatura rzadko jest dodatnia. Pada tam prawie wyłącznie śnieg, a wiatr wieje z ogromną prędkością.

35.Lodowiec górski

Pokrywa lodowa trwale zalegająca w dolinach wysokich gór. Powstaje, gdy więcej śniegu pada, niż się topi. Jest dużo mniejszy i cieńszy od lądolodu - ma kilkaset metrów grubości. Największe lodowce Himalajów mają ponad 30 km długości.

36.Jak lodowce kształtują rzeźbę wysokich gór?

Powoli przesuwające się masy lodu żłobią doliny i podcinają stoki gór. Skały na stokach kruszą się i osuwają na lodowiec, więc stoki są coraz bardziej strome. Rzeźba wysokogórska jest w dużej mierze skutkiem działania lodowców. Jej formy to m.in. turnie, granie, żleby i stożki piargowe.

37.Piętra roślinności w Himalajach

W Himalajach jest sześć pięter roślinności. Od dołu są to piętra: wiecznie zielonych lasów, lasów liściastych, lasów iglastych, krzewów, górskich łąk i piętro śnieżne. Najniżej rosną wilgotne lasy, np. z bambusami i figowcami. Na górskich łąkach rosną niskie trawy, zioła i krzewinki. W piętrze śnieżnym są lodowce górskie, a w jego dolnej części tylko mchy i porosty.

38.Jakie zwierzęta żyją w Himalajach?

Najwyższe partie gór zamieszkują głównie ptaki, np. ułary. W piętrze górskich łąk żyją jaki, nahury i irbisy. W piętrach leśnych spotyka się niedźwiedzie i pandy. W najniższych partiach gór żyją tygrysy i małpy.

39.Szerpowie

Lud z Himalajów, który mieszka nawet powyżej 5000 m n.p.m. Budują kamienne, często piętrowe domy z oborą na dole. Hodują jaki, owce i kozy. Niżej, na małych poletkach, uprawiają ryż, herbatę i cytrusy, a czasem ziemniaki. Wielu pracuje w turystyce jako tragarze i przewodnicy wypraw w góry.

40.Które piętra roślinności przypominają strefy krajobrazowe?

Klimat zmienia się wraz z odległością od równika i wraz z wysokością nad poziomem morza. Razem z nim zmienia się roślinność. Dlatego piętro śnieżne przypomina pustynie lodowe, piętro górskich łąk - tundrę, a piętro lasów iglastych - tajgę. Piętro lasów liściastych przypomina strefę lasów liściastych i mieszanych.