Krajobrazy świata: klimat, strefy, lasy, sawanna i step - Planeta Nowa 5

1.Pogoda

Stan atmosfery w określonym miejscu i czasie. Jej składniki to: temperatura powietrza, zachmurzenie, opady i osady atmosferyczne, ciśnienie atmosferyczne oraz kierunek i prędkość wiatru. Mierzy się je w stacjach meteorologicznych.

2.Klimat

Warunki pogodowe występujące na danym obszarze w ciągu roku i powtarzające się w kolejnych latach. Określa się go na podstawie obserwacji pogody z 30 lat lub dłużej. Opisuje się go głównie temperaturą powietrza i opadami. Zmienia się powoli - przez dziesiątki lub setki lat.

3.Klimatogram

Wykres klimatyczny, który pokazuje średnią temperaturę powietrza i sumę opadów w każdym miesiącu roku. Powstaje na podstawie wieloletnich pomiarów. Linia to temperatura (lewa podziałka, °C), a słupki - opady (prawa podziałka, mm). Na osi poziomej są miesiące. Najcieplejszy miesiąc to najwyższy punkt linii, a miesiąc z największymi opadami - najwyższy słupek.

4.Średnia roczna amplituda temperatury powietrza

Różnica między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i w najzimniejszym miesiącu roku. Od temperatury najcieplejszego miesiąca odejmij temperaturę najzimniejszego. Odjęcie liczby ujemnej to dodawanie, np. 20°C - (-5°C) = 20°C + 5°C = 25°C.

5.Jak obliczyć średnią roczną temperaturę powietrza i roczną sumę opadów?

Średnia roczna temperatura powietrza: dodaj średnie temperatury wszystkich 12 miesięcy (razem z minusami) i podziel sumę przez 12. Wynik podaj w °C. Roczna suma opadów: dodaj sumy opadów ze wszystkich 12 miesięcy. Wynik podaj w mm.

6.Mapy klimatyczne

Mapy, które pokazują zróżnicowanie klimatu na dużym obszarze, np. na świecie. Najważniejsze to mapa średniej rocznej temperatury powietrza i mapa rocznych sum opadów. Łączy się na nich liniami punkty o jednakowych wartościach - tą samą metodą co na mapie hipsometrycznej.

7.Zróżnicowanie temperatury powietrza i opadów na Ziemi

Najwyższa średnia roczna temperatura powietrza jest między zwrotnikami, a najniższa - w okolicach biegunów. Najwyższe roczne sumy opadów są w okolicach równika, a najniższe - w okolicach zwrotników i biegunów.

8.Strefa klimatyczna

Pas na powierzchni Ziemi, który przebiega mniej więcej wzdłuż równoleżników i obejmuje obszary o podobnych cechach klimatu. Na Ziemi wyróżniamy pięć stref klimatycznych. Od równika ku biegunom są to strefy klimatów: równikowych, zwrotnikowych, podzwrotnikowych, umiarkowanych i okołobiegunowych.

9.Co różnicuje klimat w obrębie strefy klimatycznej?

Ukształtowanie powierzchni (np. góry) oraz odległość od mórz i oceanów. Dlatego w jednej strefie wyróżnia się np. klimat górski, morski i kontynentalny.

10.Klimat górski

Klimat obszarów górskich, inny niż na niżej położonych terenach wokół gór. Wraz ze wzrostem wysokości bezwzględnej maleje średnia roczna temperatura powietrza, a rosną roczne sumy opadów.

11.Klimat morski

Klimat wybrzeży, w którym lata są chłodne i deszczowe, a zimy - łagodne. Woda wolniej zmienia temperaturę niż ląd: latem jest chłodniejsza, a zimą cieplejsza. Powietrze znad mórz niesie też dużo wilgoci.

12.Klimat kontynentalny

Klimat wnętrza lądów, daleko od mórz i oceanów. Opady są skąpe, a temperatura powietrza latem jest wyższa, a zimą niższa niż na wybrzeżu.

13.Strefa krajobrazowa

Pas na powierzchni Ziemi przebiegający wzdłuż równoleżników, wydzielony na podstawie charakterystycznej roślinności. Wyróżnia się też klimatem i światem zwierząt. Stref krajobrazowych jest więcej niż klimatycznych. Roślinność dostosowuje się bowiem także do różnic klimatu w obrębie jednej strefy.

14.Układ stref krajobrazowych na półkuli północnej

Od bieguna północnego do równika: pustynie lodowe, tundra, tajga, lasy liściaste i mieszane oraz stepy, roślinność śródziemnomorska, pustynie gorące, sawanny i wilgotne lasy równikowe. Ten układ jest mniej regularny niż układ stref klimatycznych.

15.Jak człowiek zmienia krajobrazy?

Ludzie znacznie przekształcili naturalne krajobrazy - powstały krajobrazy rolnicze, miejskie i przemysłowe. Na prawie wszystkich kontynentach wycięto ogromne obszary lasów i zamieniono je w pola uprawne lub tereny zabudowane.

16.Wilgotny las równikowy

Wiecznie zielony las liściasty, który rośnie bujnie dzięki gorącemu i wilgotnemu klimatowi. Leży po obu stronach równika, głównie w strefie klimatów równikowych. Największe obszary to Nizina Amazonki (Ameryka Południowa), Kotlina Konga (Afryka) i wyspy Archipelagu Malajskiego (Azja).

17.Jaki klimat pokazuje klimatogram dla Kisangani?

Klimat strefy wilgotnych lasów równikowych. Temperatura powietrza jest wysoka i prawie taka sama przez cały rok. W każdym miesiącu padają obfite deszcze. Dlatego nie ma tu pór roku, a rośliny kwitną i owocują przez cały rok.

18.Deszcze zenitalne

Ulewne deszcze, które w strefie wilgotnych lasów równikowych padają codziennie po południu przez 2-3 godziny. Woda intensywnie paruje z roślin, rzek i terenów podmokłych. Para wodna unosi się, ochładza i skrapla w chmury.

19.Warstwy wilgotnego lasu równikowego

Od góry: 1) pojedyncze drzewa o wysokości 50-70 m, np. drzewo kapokowe; 2) drzewa o wysokości 30-40 m - ich zwarte korony przepuszczają mało światła, a na gałęziach rosną storczyki; 3) drzewa o wysokości 5-20 m, np. kakaowce; 4) krzewy i runo - półmrok, młode drzewa i rośliny cieniolubne, np. helikonia.

20.Zwierzęta wilgotnego lasu równikowego

Gatunków jest bardzo dużo, a najliczniejszą grupą są owady. W koronach drzew żyją małpy (np. wyjce, czepiaki) i różnorodne ptaki (np. tukany, kolibry). Na dnie lasu żyją duże ssaki, np. tapiry i jaguary.

21.Rdzenni mieszkańcy wilgotnych lasów równikowych

M.in. Indianie z Niziny Amazonki i Pigmeje z Kotliny Konga. Polują, łowią ryby i zbierają w lesie owoce, podziemne części roślin, owady i miód. Wielu z nich porzuca dziś tradycyjny styl życia. Handlują w pobliskich miastach, a część przenosi się tam na stałe.

22.Jak Indianie uzyskują miejsce pod uprawy?

Wypalają mały fragment lasu, a powstały popiół użyźnia glebę. Na małych poletkach uprawiają głównie maniok - podstawowe pożywienie mieszkańców strefy wilgotnych lasów równikowych.

23.Domy Indian w wilgotnym lesie równikowym

Lekkie domy z drewna, często na palach, które chronią przed zalaniem i jadowitymi zwierzętami. Zwykle nie mają okien, co daje cień, albo całych ścian, dzięki czemu są przewiewne. Dachy pokrywa się liśćmi palmowymi.

24.Lasy liściaste i mieszane

Lasy strefy klimatów umiarkowanych, rosnące głównie na półkuli północnej: w Ameryce Północnej, Europie i Azji. Lasy liściaste rosną tam, gdzie klimat jest łagodniejszy i wilgotniejszy. Dalej od mórz i oceanów przybywa drzew iglastych i powstają lasy mieszane (iglasto-liściaste), które przeważają w Polsce.

25.Jaki klimat pokazuje klimatogram dla Białegostoku?

Klimat strefy lasów liściastych i mieszanych. Są cztery pory roku, a temperatura i opady zmieniają się z porą roku. Zimą temperatura spada poniżej 0°C, a najwięcej opadów jest latem. Im dalej od mórz i oceanów, tym zimy są chłodniejsze, a lata cieplejsze.

26.Warstwy lasu liściastego i mieszanego

Od góry: 1) korony drzew do 40 m, np. buki i sosny - zatrzymują większość światła; 2) podszyt do ok. 4-5 m - krzewy, np. kruszyna, i młode drzewa; 3) runo leśne - niskie rośliny, np. borówki, i grzyby; 4) ściółka - szczątki roślin i zwierząt na glebie. Las równikowy też ma cztery warstwy.

27.Rośliny i zwierzęta lasów liściastych i mieszanych

Rośliny kwitną i owocują od wiosny do jesieni. Drzewa liściaste, np. buki, zrzucają liście na zimę; rosną też drzewa iglaste, np. sosny. Żyje tu znacznie mniej gatunków zwierząt niż w lesie równikowym, m.in. sarny, dziki i dzięcioły.

28.Życie mieszkańców strefy lasów liściastych i mieszanych

Większość ludzi mieszka w miastach, w domach murowanych, często wielopiętrowych, ogrzewanych zimą i klimatyzowanych latem. Pracują głównie w usługach i fabrykach. Na wsiach mieszka mniej osób; część pracuje w gospodarstwach rolnych, które produkują na sprzedaż.

29.Sawanna

Strefa krajobrazowa, w której rosną trawy i pojedyncze drzewa, np. akacje i baobaby. Leży głównie w strefie klimatów równikowych, na północ i południe od wilgotnych lasów równikowych. Największe sawanny są w Afryce, Ameryce Południowej i Australii.

30.Jaki klimat pokazuje klimatogram dla Niamey?

Klimat strefy sawann. Temperatura powietrza jest wysoka przez cały rok. Są dwie pory roku: pora sucha, bez deszczu, i pora deszczowa, z obfitymi opadami. Roczne sumy opadów wynoszą od 200 mm przy pustyniach do 1000 mm przy lasach równikowych.

31.Jak rośliny sawanny przystosowały się do suszy?

Większość ma rozbudowane korzenie, które pobierają z gleby jak najwięcej wilgoci. Baobaby gromadzą wodę w pniach i gałęziach i zrzucają liście, by mniej wody parowało. Trawom usychają części nadziemne, a podziemne przeczekują suszę. Dlatego w porze suchej sawanna jest żółtobrązowa, a w deszczowej - zielona.

32.Zwierzęta sawanny

Wielkie stada dużych ssaków roślinożernych: antylop, zebr, słoni i żyraf. Przyciągają one drapieżniki, np. lwy i lamparty, oraz zwierzęta żywiące się padliną, np. sępy i szakale. Sawanny to największe naturalne pastwiska na Ziemi.

33.Czym zajmują się mieszkańcy sawanny?

Tam, gdzie opady są obfitsze, zajmują się głównie uprawą ziemi. Tam, gdzie opady są niewielkie, hodują zwierzęta, m.in. kozy, owce i bydło.

34.Masajowie

Lud pasterski z sawanny w Kenii i Tanzanii. Duże stado bydła jest u nich miarą bogactwa mężczyzny. Mieszkają w prostych chatach z tyczek i gałęzi, oblepionych mokrą ziemią, trawą i bydlęcym nawozem. Niektórzy wciąż wędrują ze stadami, ale coraz więcej z nich przenosi się do stałych osad.

35.Koczownik

Człowiek, który nie ma stałego miejsca zamieszkania, tylko przemieszcza się, np. w poszukiwaniu pastwisk dla hodowanych zwierząt. Koczowniczy tryb życia prowadzą m.in. niektórzy Masajowie na sawannie oraz niektórzy Mongołowie i Kazachowie na stepie.

36.Step

Strefa krajobrazowa, w której rosną trawy (np. ostnice) i inne niskie rośliny. Leży głównie w strefie klimatów umiarkowanych, zwykle w głębi lądów. Największe stepy są w Azji. W Ameryce Północnej step to preria, a w Ameryce Południowej - pampa.

37.Jaki klimat pokazuje klimatogram dla Karagandy?

Klimat stepu, czyli kontynentalny. Latem temperatura jest wysoka, a zimą niska - nawet poniżej -10°C. Dlatego różnica temperatury między latem a zimą jest duża. Opady są niewielkie: na stepach wynoszą 300-500 mm rocznie. Są cztery pory roku i wieje silny wiatr.

38.Rośliny stepu

Trawy, np. ostnice, i inne niskie rośliny; drzewa nie rosną, bo opady są skąpe. Rośliny rozwijają się wiosną i na początku lata. W czasie letnich upałów i zimowych mrozów ich części nadziemne usychają. Tak jak na sawannie, mają rozbudowane korzenie.

39.Zwierzęta stepu

Dziś głównie małe ssaki ryjące nory, np. susły, bobaki i chomiki. Drapieżniki to m.in. lisy, kojoty i wilki, a ptaki - dropie i rarogi, które budują gniazda na ziemi. Dawniej pasły się tu wielkie stada bizonów (Ameryka Północna) i suhaków (Azja), ale przez człowieka bardzo ich ubyło.

40.Jurta

Namiot zbudowany z drewnianych pali i skór, który łatwo się składa i rozkłada. Mieszkają w nim koczownicy ze stepów, np. niektórzy Mongołowie i Kazachowie. Hodują oni konie, owce i wielbłądy dwugarbne i wędrują ze stadami w poszukiwaniu pastwisk.