Arktyka i Antarktyka: przyroda i badania polarne - Planeta Nowa 8

1.Arktyka

Obszar wokół bieguna północnego. Obejmuje Ocean Arktyczny z wyspami (m.in. Grenlandią) oraz północne krańce Europy, Azji i Ameryki Północnej. Umowną granicą Arktyki jest koło podbiegunowe północne, czyli równoleżnik 66°34'N.

2.Dzień polarny i noc polarna

Dzień polarny to czas, gdy Słońce przez całą dobę lub dłużej nie zachodzi, a noc polarna - gdy przez całą dobę lub dłużej nie wschodzi. Występują na obszarach okołobiegunowych, bo leżą one niemal w całości za kołami podbiegunowymi.

3.Grenlandia

Największa wyspa świata, leżąca w Arktyce. Znaczną jej część zajmuje lądolód o powierzchni ponad 1,8 mln km² i grubości dochodzącej do 3500 m.

4.Pak lodowy

Wieloletni pływający lód morski, który pokrywa zdecydowaną większość Oceanu Arktycznego. Ma od 2 do 5 m grubości, a jego powierzchnia zmienia się od ok. 8 mln km² latem do ok. 11 mln km² zimą. Na jego obrzeżach stale przemieszczają się kry.

5.Klimat Arktyki

Przez znaczną część roku temperatura powietrza jest niska, a opady są niewielkie; lato jest krótkie i chłodne. Średnia stycznia jest najniższa we wnętrzu Grenlandii (poniżej -50°C), a średnia lipca najwyższa na południowych krańcach Arktyki (ok. 10°C).

6.Tundra

Skąpa roślinność, która porasta niepokryty lodem ląd Arktyki. Ląd pokrywa się nią w czasie krótkiego i chłodnego lata.

7.Góra lodowa

Wielka bryła lodu oderwana od czoła lodowca. Nad powierzchnią wody znajduje się tylko ok. 1/9 jej masy. W Arktyce góry lodowe odrywają się latem od lodowców górskich i lądolodu grenlandzkiego, a potem dryfują z prądami morskimi na południe.

8.Zwierzęta Arktyki

W wodach Arktyki żyją liczne gatunki ryb, a także wieloryby, foki i morsy. Na krach można spotkać niedźwiedzie polarne - na wolności żyją one tylko w Arktyce, a przed zimnem chroni je m.in. bardzo grube i gęste futro.

9.Rdzenni mieszkańcy Arktyki

M.in. Innuici, Lapończycy i Nieńcy. Utrzymują się głównie z rybołówstwa, myślistwa i chowu reniferów. Innuici zamieszkują wschodnie i zachodnie wybrzeża Grenlandii.

10.Antarktyka

Część świata wokół bieguna południowego. Obejmuje kontynent Antarktydę oraz otaczające go wody Oceanu Południowego z wyspami. Umowną granicą Antarktyki jest równoleżnik 60°S, a cały region zajmuje ponad 50 mln km².

11.Antarktyda

Kontynent w centrum Antarktyki o powierzchni ok. 14 mln km² - piąty co do wielkości na Ziemi. Jest najwyżej położonym kontynentem (średnio 2030 m n.p.m.), bo pokrywa go gruby lądolód. Jest prawie niezamieszkana i jako jedyny kontynent nie ma żadnego państwa.

12.Lądolód Antarktydy

Pokrywa 99,5% powierzchni Antarktydy. Ma średnio 1880 m grubości, a miejscami do 4800 m, i stanowi prawie 75% światowych zasobów wody słodkiej. Jego ciężar wgniótł skaliste podłoże, dlatego duża część podłoża to głębokie depresje.

13.Masyw Vinsona

Najwyższy szczyt Antarktydy (4892 m n.p.m.), położony w Górach Ellswortha.

14.Nunataki

Pojedyncze wzniesienia lub grzbiety górskie wystające ponad lodową pokrywę Antarktydy. Poza nimi bez lodu są tylko niewielkie odcinki wybrzeża i oazy, czyli obszary o łagodniejszym klimacie.

15.Lodowiec szelfowy

Lód z lądolodu, który spłynął do morza i unosi się na wodzie. Lądolód stale spływa z centrum Antarktydy ku wybrzeżom; w morzu lód najpierw sunie przy dnie, a w pewnej odległości od brzegu wypływa na powierzchnię. Od lodowców szelfowych, np. Lodowca Szelfowego Rossa, odrywają się góry lodowe.

16.Najniższa temperatura powietrza na Ziemi

-89,2°C. Zanotowano ją w 1983 r. na stacji badawczej Wostok we wnętrzu Antarktydy, czyli najzimniejszego regionu na Ziemi.

17.Klimat wnętrza Antarktydy

Surowy klimat kontynentalny: temperatura powietrza przez cały rok jest ujemna, wieją bardzo silne wiatry, a roczna suma opadów nie przekracza 100 mm - to mniej niż w niektórych częściach Sahary. Przykładem jest stacja Amundsen-Scott przy biegunie południowym: średnia temperatura miesięczna wynosi tam od ok. -28°C w grudniu i styczniu do ok. -60°C w lipcu i sierpniu, a opady przez cały rok są znikome.

18.Klimat wybrzeży Antarktydy

Nieco łagodniejszy niż we wnętrzu kontynentu i ma cechy morskie: mrozy są słabsze, a opady większe. Najłagodniejszy jest na Półwyspie Antarktycznym - w niektóre dni polarnego lata temperatura wzrasta tam powyżej 0°C. Przykładem jest stacja Capitán Arturo Prat.

19.Rośliny i zwierzęta Antarktyki

Wolne latem od lodu i śniegu fragmenty wybrzeża porasta roślinność złożona głównie z mchów, porostów i glonów. Na wybrzeżach i w pobliskich wodach żyją m.in. pingwiny, foki i walenie. Pingwiny w okresie lęgowym tworzą wielkie kolonie, co ułatwia im przetrwanie mrozów.

20.Globalne ocieplenie

Wzrost średniej temperatury powietrza na Ziemi. W ciągu ostatnich 100-150 lat średnia temperatura na naszej planecie wzrosła o 0,7-0,8°C.

21.Gazy cieplarniane

Gazy, które pochłaniają promieniowanie cieplne wysyłane przez powierzchnię Ziemi, m.in. dwutlenek węgla, tlenek azotu, metan i freony. Ich nadmierna emisja to najbardziej prawdopodobna przyczyna globalnego ocieplenia.

22.Topnienie pokryw lodowych

W ostatnich latach pokrywy lodowe w Arktyce i na Antarktydzie intensywnie topnieją. Za główną przyczynę uznaje się globalne ocieplenie, a oprócz niego cykliczne, naturalne zmiany klimatu. Skutkiem topnienia jest podnoszenie się poziomu wszechoceanu.

23.Topnienie Arktyki

Pokrywa lodowa Arktyki topnieje wyjątkowo szybko: w ciągu ostatnich 30 lat średnia grubość paku lodowego zmalała o ok. 40%, a jego zasięg wyraźnie się zmniejszył. W drugiej połowie XXI w. Arktyka może latem całkiem stracić morską pokrywę lodową. Szybko topnieje też lądolód grenlandzki.

24.Dewastacja przyrody w Arktyce

W Arktyce, inaczej niż na Antarktydzie, prowadzi się działalność gospodarczą, m.in. wydobywa się surowce mineralne, co zanieczyszcza środowisko. Przykłady: północ Alaski (ropa naftowa), Półwysep Kolski (kopalnie niklu i fosforytów), Spitsbergen (kopalnie węgla kamiennego) i północna Syberia (przemysł).

25.Dziura ozonowa

Spadek zawartości ozonu w atmosferze, obserwowany od lat 70. XX w. Najbardziej widać go nad Antarktydą, zwłaszcza wiosną antarktyczną (od września do listopada). Ozon pochłania większość szkodliwego promieniowania UV, a główną przyczyną jego ubywania jest emisja freonów.

26.Badania obszarów okołobiegunowych

Zaczęły się w XIX w., a intensywnie rozwinęły po II wojnie światowej: budowano wtedy stałe i okresowe stacje, których położenie wiązało się z roszczeniami państw. Od początku lat 60. XX w. celem wypraw są przede wszystkim badania środowiska przyrodniczego.

27.Zdobywcy biegunów

Robert Edwin Peary zdobył biegun północny 6 kwietnia 1909 r. (później okazało się, że pomylił się w obliczeniach o ok. 30 km, ale dotarł dalej niż ktokolwiek przed nim). Roald Amundsen stanął na biegunie południowym 14 grudnia 1911 r.

28.Zakresy współczesnych badań polarnych

M.in. pogoda i klimat, zmiany klimatu a środowisko przyrodnicze, lodowce górskie i lądolody, fauna i flora, surowce mineralne i możliwości ich wydobycia, a także rdzenna ludność Arktyki i przystosowanie ludzi do trudnych warunków życia.

29.Polarne stacje badawcze

Sezonowe lub całoroczne stacje, w których mieszkają i pracują naukowcy: wykonują pomiary, pobierają próbki i analizują je w laboratorium. Pracę utrudniają bardzo niska temperatura, silne wiatry wzmagające odczucie zimna i noce polarne, gdy stacje są niemal odcięte od świata.

30.Polscy polarnicy

Henryk Arctowski i Antoni Dobrowolski - uczestnicy wyprawy z 1898 r., która jako pierwsza zimowała w Antarktyce; opublikowali kilkaset prac naukowych. Marek Kamiński - pierwszy człowiek, który w ciągu jednego roku zdobył oba bieguny; na biegunie południowym stanął 26 grudnia 1995 r.

31.Stacja im. H. Arctowskiego

Polska stacja badawcza na Wyspie Króla Jerzego (Szetlandy Południowe), założona w 1977 r. To jedyna polska stacja w Antarktyce, na której badania trwają cały rok. W Arktyce przez cały rok działa Polska Stacja Polarna im. Stanisława Siedleckiego na Spitsbergenie.

32.Układ Antarktyczny

Umowa międzynarodowa (traktat, pakt antarktyczny) podpisana w 1959 r. w Waszyngtonie. Antarktyka stała się obszarem międzynarodowym, który można wykorzystywać tylko do celów pokojowych. Obowiązuje zakaz wydobywania surowców i swoboda badań z obowiązkiem udostępniania ich wyników, a państwa zrzekły się nowych roszczeń terytorialnych.

33.Protokół madrycki

„Protokół o ochronie środowiska naturalnego” podpisany w 1991 r. w Madrycie jako uzupełnienie Układu Antarktycznego. Wprowadził zakaz wydobywania surowców mineralnych (co najmniej do 2048 r.), zakaz składowania odpadów i nakaz ochrony fauny i flory.

34.Dlaczego trzeba chronić status Antarktyki?

Bo jej środowisko jest szczególnie wrażliwe na zmiany zachodzące w innych częściach świata, a tamtejsze rośliny i zwierzęta w bardzo małym stopniu potrafią się do nich przystosować. Umowy międzynarodowe dają też szansę, że Antarktyka nie stanie się przedmiotem sporów między państwami.