Australia i Oceania: przyroda, ludność i gospodarka - Planeta Nowa 8

1.Australia (kontynent)

Najmniejszy kontynent na Ziemi - ma powierzchnię 7,7 mln km². Jest najsłabiej zaludniony spośród zamieszkanych kontynentów: żyje w nim nieco ponad 25 mln ludzi. Ma bardzo ubogą sieć hydrograficzną - większość rzek i jezior ma charakter okresowy.

2.Położenie Australii

Australia leży na półkuli południowej, między Oceanem Indyjskim a Oceanem Spokojnym. Przecina ją zwrotnik Koziorożca. Od Nowej Gwinei oddziela ją Cieśnina Torresa, a od Tasmanii - Cieśnina Bassa.

3.Związek Australijski

Jedyne państwo na kontynencie australijskim; należy do niego także Tasmania. Stolicą jest Canberra, a największym miastem - Sydney.

4.Endemity

Organizmy, które można spotkać tylko w jednym regionie świata. W Australii są to m.in. kangury, dziobaki, kolczatki, koale, emu oraz różne gatunki eukaliptusów. Jest ich tak dużo dzięki długotrwałej izolacji geograficznej: Australia bardzo wcześnie oddzieliła się od Gondwany i przez miliony lat nie miała połączenia z innymi lądami.

5.Ukształtowanie powierzchni Australii

Australia to jeden z najniższych kontynentów - ponad połowa jej powierzchni nie przekracza 300 m n.p.m. Znaczną część zajmuje Wyżyna Zachodnioaustralijska. W środku wznoszą się niewysokie góry: Musgrave i Góry MacDonnella. Na wschód od nich leży pas nizin, a największą z nich jest Wielki Basen Artezyjski. Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe.

6.Wyżyna Zachodnioaustralijska

Wyżyna z rozległymi równinami, która zajmuje znaczną część Australii - jej zachód i środek. Leżą na niej pustynie: Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Gibsona i Wielka Pustynia Wiktorii. Wielka Pustynia Wiktorii jest największą pustynią Australii (ponad 420 tys. km²).

7.Góra Kościuszki

Najwyższy szczyt Australii (2228 m n.p.m.). Leży w Alpach Australijskich, czyli w południowej części Wielkich Gór Wododziałowych, które ciągną się wzdłuż wschodniego wybrzeża kontynentu.

8.Jezioro Eyre

Największe jezioro Australii - słone i okresowo wysychające. Leży 15 m p.p.m. i jest najniżej położonym punktem kontynentu. Jego powierzchnia zmienia się od 6 tys. do 9,5 tys. km², a całkowicie wypełnia się wodą bardzo rzadko. Wyschnięte dno pokrywa warstwa soli - to skutek intensywnego parowania.

9.Strefy klimatyczne Australii

Dzięki rozciągłości południkowej Australia leży w czterech strefach klimatycznych: na północy - w strefie klimatów równikowych, w środku - zwrotnikowych, a na południu - podzwrotnikowych i umiarkowanych ciepłych. Większość kontynentu leży w strefie klimatów zwrotnikowych, dlatego przeważają tu wysoka temperatura, niewielkie opady i krajobrazy pustynne.

10.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram stacji Marree?

Klimat zwrotnikowy suchy. Latem temperatura jest bardzo wysoka, a opady przez cały rok są bardzo niskie. Klimat suchy i skrajnie suchy panuje niemal w całej środkowej części Australii; roczna suma opadów rzadko osiąga tam 250 mm. Powstały tu liczne pustynie i półpustynie.

11.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram stacji Ayton?

Klimat podrównikowy - gorący i wilgotny. Temperatura jest wysoka przez cały rok, a opady są wysokie i przypadają głównie na półrocze letnie, od listopada do kwietnia. Rosną tu lasy monsunowe, a na wybrzeżach mórz - lasy namorzynowe.

12.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram stacji Windorah?

Klimat podrównikowy suchy. Temperatura jest wysoka, zwłaszcza latem, a opady są niskie - najwięcej pada od stycznia do marca, czyli latem na półkuli południowej. Rośnie tu skrub.

13.Skrub

Grubolistne, kolczaste zarośla z przewagą eukaliptusów i akacji. W Australii rosną w klimacie podrównikowym suchym.

14.Klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski w Australii

Dominuje w południowej części Australii, która leży w strefie klimatów podzwrotnikowych - m.in. na południowo-zachodnim krańcu kontynentu. Zima jest ciepła i wilgotna, a lato - gorące i suche. Najcieplej jest w styczniu i lutym, a najchłodniej od czerwca do sierpnia, bo wtedy na półkuli południowej trwa zima. Rośnie tu makia.

15.Makia

Sucholubna, wiecznie zielona formacja roślinna. W Australii rośnie w klimacie podzwrotnikowym śródziemnomorskim, który ma ciepłą i wilgotną zimę oraz gorące i suche lato.

16.Rzeki i jeziora Australii

Suchy i gorący klimat sprawił, że zasoby wód powierzchniowych są bardzo małe. We wnętrzu kontynentu płyną tylko rzeki okresowe i epizodyczne, nazywane creeks. Największy system rzeczny tworzą Murray i Darling - ich dorzecza leżą na wschodzie i południowym wschodzie. Typowe są słone jeziora, które okresowo wysychają; leżą one głównie w zagłębieniach bezodpływowych.

17.Baseny artezyjskie

Ogromne zbiorniki wód podziemnych w podłożu skalnym Australii. Mieszkańcy wykorzystują je jako źródło wody pitnej. Największy jest Wielki Basen Artezyjski - na jego obszarze jest ok. 20 tys. studni artezyjskich.

18.Jak powstaje źródło artezyjskie?

W basenie artezyjskim warstwy skalne są ułożone nieckowato: warstwa wodonośna leży między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi. Woda z opadów wsiąka na wyżej położonych brzegach niecki i spływa ku jej środkowi, gdzie jest pod ciśnieniem. Po przewierceniu górnej warstwy nieprzepuszczalnej woda sama wypływa na powierzchnię.

19.Oceania

Tysiące wysp w środkowej i zachodniej części Oceanu Spokojnego. Dzieli się na cztery regiony geograficzne: Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Nową Zelandię. Niemal przez jej środek przebiega południk 180°, który wyznacza międzynarodową linię zmiany daty.

20.Środowisko przyrodnicze Oceanii

Większość wysp leży w zasięgu klimatu równikowego i zwrotnikowego. Rośnie na nich bujna, bogata w gatunki roślinność, a piękne plaże przyciągają turystów. Wiele wysp ma pochodzenie wulkaniczne - część wulkanów, np. na Hawajach, jest czynna do dziś. Typowe są też rafy koralowe i atole.

21.Atol

Wyspa koralowa w kształcie pierścienia albo ciąg takich wysp, typowy dla Oceanii (np. Bora-Bora). Powstaje w wyniku rozwoju rafy koralowej wokół wyspy wulkanicznej. Koralowcom sprzyja ciepła woda morska o znacznym zasoleniu.

22.Regiony Oceanii

Mikronezja leży na północ od równika, w zachodniej części Oceanu Spokojnego (np. Mariany, Palau). Melanezja leży na północny wschód od Australii, na południe od równika (np. Nowa Gwinea, Wyspy Salomona, Fidżi). Polinezja zajmuje środkową część Oceanu Spokojnego (np. Hawaje, Samoa, Wyspa Wielkanocna). Czwartym regionem jest Nowa Zelandia.

23.Nowa Zelandia

Państwo w Oceanii ze stolicą w Wellington, położone głównie na Wyspie Północnej i Wyspie Południowej. Występują tu niemal wszystkie krajobrazy Ziemi: wysokie góry, plaże, fiordy, wulkany i wilgotne lasy podzwrotnikowe. Najwyższy szczyt to Góra Cooka (3754 m n.p.m.) w Alpach Południowych.

24.Gęstość zaludnienia Australii

Nieco ponad 3 os./km² - najmniej spośród zamieszkanych kontynentów. Na obszarze prawie 25 razy większym od Polski mieszka tylko nieco ponad 25 mln ludzi.

25.Rozmieszczenie ludności Australii

Bardzo nierównomierne. Wnętrze kontynentu jest niemal bezludne, bo panuje tam suchy i gorący klimat pustynny. Najwięcej ludzi żyje na południowo-wschodnim wybrzeżu, gdzie jest dostęp do słodkiej wody i łagodny klimat. Blisko 60% ludności mieszka w Wiktorii, Nowej Południowej Walii i Australijskim Terytorium Stołecznym. Najmniejsza gęstość zaludnienia (0-1 os./km²) jest w Australii Zachodniej i Terytorium Północnym.

26.Sydney

Największe miasto Australii - mieszka w nim ponad 5,3 mln ludzi. Leży na południowo-wschodnim wybrzeżu i słynie z nowoczesnego gmachu opery. W miastach mieszka ponad 85% Australijczyków.

27.Aborygeni

Rdzenni mieszkańcy Australii; dziś jest ich ponad 700 tys., czyli ok. 3% ludności. Po przybyciu Europejczyków ich liczba bardzo zmalała: kolonizatorzy wypierali ich na nieurodzajne tereny i zmuszali do ciężkiej pracy, a wielu zmarło na choroby przywiezione z Europy. Część Aborygenów mieszka w rezerwatach, a niektórzy przeprowadzają się na przedmieścia wielkich miast. Aborygeni dbają o zachowanie własnej kultury i języków.

28.Gospodarka Australii

Związek Australijski należy do najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów świata - poziom życia jest podobny jak w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Gospodarka opiera się na nowoczesnym przemyśle i usługach, a bezrobocie jest niskie, zaledwie kilkuprocentowe.

29.Użytkowanie ziemi w Australii

W 2018 r. łąki i pastwiska zajmowały 42,6% powierzchni kraju, nieużytki - 35,9%, lasy - 17,4%, a grunty orne - tylko 4,1%.

30.Chów zwierząt w Australii

Podstawa rolnictwa Australii, bo pastwiska zajmują ponad 40% powierzchni kraju. Australia słynie z chowu owiec (ok. 6% światowego pogłowia), głównie odmian hodowanych na wełnę, np. merynosów - z ich runa powstaje najdelikatniejsza wełna. W wielkoobszarowych gospodarstwach chowa się też bydło.

31.Uprawy w Australii

Grunty orne zajmowały w 2018 r. tylko 4,1% powierzchni kraju. Uprawia się głównie pszenicę, bawełnę, winorośl i owoce cytrusowe. Uprawy skupiają się na południowym wschodzie i południowym zachodzie, gdzie są najkorzystniejsze warunki przyrodnicze.

32.Surowce mineralne Australii

Australia ma bogate złoża m.in. rud żelaza, boksytów, węgla kamiennego, rud miedzi, niklu, manganu i uranu, a także złota, srebra i diamentów. Mniejsze znaczenie mają ropa naftowa i gaz ziemny. Większość ośrodków wydobycia leży na południowym wschodzie i na zachodzie kraju.

33.Przemysł wydobywczy Australii

Ma bardzo duże znaczenie dzięki bogatym złożom surowców mineralnych. W 2018 r. Australia zajmowała 1. miejsce na świecie w eksporcie rud żelaza i 2. miejsce w eksporcie boksytów i węgla kamiennego. Największymi odbiorcami surowców są Chiny i Indie - czołowi partnerzy gospodarczy Australii.

34.Przetwórstwo przemysłowe w Australii

Ma w Australii większe znaczenie niż przemysł wydobywczy. Obejmuje gałęzie tradycyjne, np. produkcję stali, wyrobów chemicznych i artykułów spożywczych, oraz przemysł zaawansowanych technologii. Dzięki niemu gospodarka coraz mniej zależy od eksportu płodów rolnych i surowców.

35.Usługi w Australii

Mają ogromne znaczenie: wytwarza się w nich ponad 70% PKB i zatrudniają ok. 75% wszystkich pracujących. Główne centra usługowe leżą w pobliżu wielkich miast na południowym wschodzie. Duże dochody przynosi turystyka, zwłaszcza na wybrzeżach Pacyfiku.