Krajobrazy Polski: wyżyny i Tatry - Planeta Nowa 5

1.Wyżyna Śląska

Kraina wysunięta najdalej na zachód w pasie Wyżyn Polskich. Ma mało urozmaiconą rzeźbę terenu. Około 250 lat temu była słabo zaludniona i porośnięta lasami. Jej krajobraz zmieniło odkrycie bogatych złóż węgla kamiennego i jego wydobywanie.

2.Krajobraz miejsko-przemysłowy

Krajobraz, w którym przeważają obszary miejskie, fabryki i kopalnie. Pod koniec XVIII wieku węgiel kamienny stał się paliwem dla maszyn parowych. Na Wyżynie Śląskiej powstawały kopalnie, a za nimi zakłady przemysłowe. Wokół nich rosły osiedla i miasteczka. Połączyły się w jeden obszar miejski z gęstą siecią dróg i linii kolejowych.

3.Hałda

Wzniesienie utworzone z odpadów przemysłowych, np. górniczych. Pyły z hałd przedostawały się do powietrza. Hałdy bywają wysokie, np. hałda w Rydułtowach ma ok. 130 m. Wiele hałd przekształcono w tereny zielone do wypoczynku.

4.Jakie szkody wyrządził przemysł na Wyżynie Śląskiej?

Rozwój przemysłu bardzo przekształcił i silnie zanieczyścił środowisko. Odpady górnicze usypywano w hałdy. Kopalnie i zakłady przemysłowe pogorszyły jakość powietrza. Nieczynne chodniki kopalń zapadają się, co grozi zniszczeniem budynków. Powstają szkody górnicze, np. pękanie ścian i nawierzchni ulic.

5.Jak poprawia się stan środowiska na Wyżynie Śląskiej?

Wiele hałd i zniszczonych terenów przekształcono w tereny zielone, np. Park Śląski w Chorzowie. W zakładach stosuje się nowoczesne technologie, a na kominach montuje się filtry ochronne. Dzięki temu do powietrza trafia mniej szkodliwych gazów i pyłów. Oczyszczalnie ścieków poprawiają stan rzek.

6.Szlak Zabytków Techniki

Szlak najciekawszych zabytków związanych z przemysłem na Wyżynie Śląskiej. Obejmuje 42 obiekty w 27 śląskich miastach. Są to nieczynne kopalnie, huty, elektrownie i fabryki, a także linie kolejowe i osiedla górnicze.

7.Ślązacy

Rodowici mieszkańcy Wyżyny Śląskiej i okolic, którzy w większości żyli z górnictwa. Wielu z nich mówi gwarą śląską, czyli regionalną odmianą języka polskiego. Najważniejsze święto górników to Barbórka - 4 grudnia, w dzień ich patronki, św. Barbary. Znana jest też sycąca kuchnia śląska, np. kluski śląskie i rolady wołowe.

8.Wyżyna Lubelska

Kraina w pasie Wyżyn Polskich, na wschód od doliny Wisły. Tworzą ją tereny równinne i pagórkowate. Jest niemal bezleśna. Od południa sąsiaduje z Roztoczem, które ma większe wysokości (do 390 m n.p.m.).

9.Less

Żółta lub żółtawoszara skała zwięzła, złożona głównie z pyłu, czyli ziaren mniejszych od ziaren piasku. Łatwo rozkruszyć ją w dłoni, a woda łatwo ją wymywa. W Polsce występuje m.in. na Wyżynie Lubelskiej.

10.Wąwóz

Dolina o stromych zboczach i wąskim dnie, którą okresowo płynie woda opadowa. Na Wyżynie Lubelskiej wąwozy powstały w lessie. Ulewne deszcze żłobią w nim małe podłużne zagłębienia. Woda wypłukuje je przez wiele lat, aż zmienią się w wąwozy.

11.Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej

Krajobraz, w którym przeważają pola uprawne. Na lessach powstały żyzne gleby brunatne i płowe oraz bardzo żyzne czarnoziemy. Rolnictwu sprzyjają też dość wysoka temperatura i wystarczające opady. Uprawia się głównie pszenicę i buraki cukrowe, a także tytoń i chmiel.

12.Lublin

Największe miasto Wyżyny Lubelskiej, ważny ośrodek przemysłowy i naukowy. Turystów przyciągają liczne zabytki, np. zamek - dawna rezydencja królewska. Odbywają się tu też wydarzenia kulturalne, np. Noc Kultury i Carnaval Sztukmistrzów.

13.Zamość

Zabytkowe miasto w południowej części Wyżyny Lubelskiej. Założył je w XVI wieku kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Zbudowano je na planie pięcioboku, z ulicami krzyżującymi się pod kątem prostym. W 1992 roku Stare Miasto wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

14.Kazimierz Dolny

Miasto na Wyżynie Lubelskiej, zbudowane m.in. na stromej prawobrzeżnej skarpie Wisły. Przyciąga malowniczym położeniem wśród wzgórz i wąwozów oraz zabytkowymi kamieniczkami. Odbywają się tu wydarzenia artystyczne, np. Festiwal Filmu i Sztuki „Dwa Brzegi”.

15.Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

Kraina na wschód od Wyżyny Śląskiej. Ciągnie się wąskim pasem od Krakowa na południu po Częstochowę na północy. Ma liczne pagórki i wzgórza, które osiągają 500 m n.p.m. Jest zbudowana głównie ze skał wapiennych.

16.Krasowienie

Rozpuszczanie skał wapiennych przez wodę opadową i zawarty w niej dwutlenek węgla. Tak powstał krajobraz krasowy Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

17.Formy krasowe

Formy terenu powstałe w skałach wapiennych, gdy rozpuszcza je woda. Powierzchniowe to np. głębokie doliny i skałki wapienne, zwane ostańcami. Doliny o płaskich dnach i stromych zboczach ukształtowały rzeki. Podziemne to np. jaskinie i podziemne korytarze. Wydrążyła je woda opadowa spływająca szczelinami.

18.Stalaktyt

Forma krasowa na stropie jaskini. Przypomina zwisający sopel. Powstaje z substancji, które powoli osadzają się z wody spływającej do jaskini. Wydłuża się bardzo powoli, ok. 1 mm na rok.

19.Stalagmit

Forma krasowa na dnie jaskini. Przypomina słupek. Powstaje z substancji, które powoli osadzają się z wody spływającej do jaskini. Narasta bardzo wolno ku górze.

20.Stalagnat

Kolumna w jaskini, która powstała z połączenia stalaktytu i stalagmitu. Łączy strop jaskini z jej dnem.

21.Wywierzysko

Źródło krasowe. To miejsce, w którym rzeka płynąca w jaskiniach i podziemnych korytarzach wypływa na powierzchnię. Z wywierzysk biorą początek niektóre rzeki, m.in. Warta - jedna z najdłuższych rzek w Polsce.

22.Jakie rzadkie rośliny rosną na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej?

Rosną tu gatunki rzadko spotykane w innych regionach. Są to m.in. brzozy ojcowskie i ciepłolubne ostnice Jana. Występują tu też rośliny górskie, np. rojnik górski.

23.Ojcowski Park Narodowy

Park narodowy, który obejmuje najbardziej malowniczą część doliny Prądnika. Jego symbolem jest nietoperz. Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej żyje aż 17 z 25 gatunków nietoperzy występujących w Polsce.

24.Szlak Orlich Gniazd

Szlak turystyczny z Krakowa do Częstochowy, liczący 163 km. Leży na nim około 25 ruin zamków i warowni. Miały one chronić granice Królestwa Polskiego. Nazywa się je Orlimi Gniazdami, bo stoją na trudno dostępnych wzniesieniach.

25.Krajobraz wysokogórski

W Polsce występuje tylko w Tatrach, które są częścią Karpat. Typowy jest dla Tatr Wysokich. Ma duże wysokości względne (powyżej 1000 m) i bezwzględne (ponad 2000 m n.p.m.). Są tu głębokie doliny, strome stoki, turnie, granie, żleby i piargi. W najwyższych partiach gór roślinność jest bardzo uboga albo nie ma jej wcale.

26.Tatry Wysokie

Najwyższa część Tatr, zbudowana głównie z granitu. Granit lepiej niż inne skały opiera się niszczeniu przez wodę, niską temperaturę i wiatr. Dlatego Tatry Wysokie są najwyższym pasmem górskim w Polsce. Leżą tu Rysy - najwyższy szczyt Polski (2499 m n.p.m.).

27.Turnia

Skalisty, ostry wierzchołek góry. Turnie są typową formą skalną Tatr Wysokich.

28.Grań

Wąski, ostry i skalisty grzbiet górski. To typowa forma skalna Tatr Wysokich.

29.Żleb

Pionowe zagłębienie wzdłuż stromego górskiego stoku. Wyżłobiły je osuwające się odłamki skalne.

30.Stożek piargowy

Usypisko odłamków skalnych na stoku u wylotu żlebu. Inaczej nazywa się go piargiem.

31.Staw

Jezioro górskie w Tatrach. Największy staw w polskich Tatrach to Morskie Oko, które leży u podnóża Rysów.

32.Lodowiec górski

Pokrywa lodowa trwale zalegająca w dolinach wysokich gór. Powstaje, gdy więcej śniegu pada, niż się topi. W Tatrach lodowce istniały kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Utworzyły długie doliny o zaokrąglonych dnach, np. Dolinę Pięciu Stawów Polskich i Dolinę Chochołowską.

33.Tatry Zachodnie

Część Tatr zbudowana głównie ze skał wapiennych, mniej odpornych na niszczenie niż granit. Dlatego są niższe od Tatr Wysokich, mają zaokrąglone wierzchołki i mniej strome stoki. Woda wydrążyła tu wiele jaskiń, m.in. Wielką Jaskinię Śnieżną - najgłębszą i najdłuższą w Polsce.

34.Jak zmienia się pogoda w górach wraz z wysokością?

Im wyżej, tym zimniej: temperatura powietrza spada o około 0,6°C co 100 m. Opady są coraz obfitsze, a wiatr wieje mocniej niż u podnóży. Dlatego nawet w ciepły dzień na szczytach może być zimno i padać deszcz.

35.Halny

Silny, ciepły i suchy wiatr, który czasami wieje w Tatrach z południa. Zimą przynosi ocieplenie, przez co śnieg gwałtownie topnieje.

36.Piętro roślinności

Pas terenu w górach, w którym rośnie charakterystyczna dla niego roślinność. Piętra powstają, bo z wysokością spada temperatura, a warunki są coraz surowsze.

37.Piętra roślinności w Tatrach

Najniżej leży pogórze (poniżej 700 m n.p.m.), zajęte przez pola uprawne i pastwiska. Regiel dolny (700-1250 m n.p.m.) to lasy mieszane z bukami i świerkami. Regiel górny (1250-1550 m n.p.m.) porastają świerki i sosny limby. Piętro kosodrzewiny (1550-1800 m n.p.m.) tworzy krzewiasta sosna - kosodrzewina. Hale (1800-2300 m n.p.m.) to górskie łąki z trawami. Najwyżej są turnie (powyżej 2300 m n.p.m.), gdzie rosną m.in. mchy i dzwonki alpejskie.

38.Tatrzański Park Narodowy

Park narodowy utworzony, aby chronić wyjątkową przyrodę Tatr. Ochroną objęto m.in. bardzo rzadką sosnę limbę oraz świstaki i kozice. Żyją tu też m.in. niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie, jelenie i orły przednie. W górskich potokach występują pstrągi potokowe.

39.Górale podhalańscy

Rdzenni mieszkańcy Podhala - regionu kulturowego, do którego należą Tatry. Dawniej wypasali owce i w niewielkim stopniu uprawiali ziemię. Dziś zajmują się głównie obsługą turystów. Zachowali tradycyjne stroje, gwarę i zwyczaje. Ich domy mają solidne ściany i strome dachy, z których łatwo zsuwa się śnieg.

40.Jak turystyka zmienia krajobraz Tatr?

Zakopane i okolice odwiedza co roku ponad milion turystów. Rozdeptują i zaśmiecają szlaki, niszczą rośliny i niepokoją zwierzęta. Spaliny samochodów zanieczyszczają powietrze. Powstaje też zbyt wiele hoteli i pensjonatów. Często nie pasują one do góralskiej architektury i szpecą krajobraz.