Lądy i oceany na Ziemi oraz pierwsze podróże geograficzne - Planeta Nowa 5

1.Jaki kształt ma Ziemia?

W uproszczeniu Ziemia jest kulą. Na biegunach jest lekko spłaszczona, bo obraca się wokół własnej osi. Ma też wzniesienia i zagłębienia, ale są one małe w porównaniu z rozmiarami planety.

2.Oś ziemska

Prosta, która przebiega przez środek Ziemi i łączy biegun północny z biegunem południowym. Ziemia cały czas obraca się wokół tej osi.

3.Globus

Model Ziemi w kształcie kuli. Może się obracać wokół osi, która przechodzi przez jego środek i zaznaczone na nim bieguny.

4.Południk

Linia na globusie lub mapie, która biegnie z północy na południe i łączy bieguny. Wszystkie południki mają taką samą długość. Wyznaczają kierunek północny i południowy.

5.Równoleżnik

Linia, która przecina południki pod kątem prostym i biegnie ze wschodu na zachód. Równoleżniki mają różną długość. Wyznaczają kierunek wschodni i zachodni.

6.Równik

Najdłuższy równoleżnik. Przebiega w połowie odległości między biegunami. Im dalej od równika, tym krótsze są równoleżniki.

7.Które równoleżniki oprócz równika mają nazwy?

Zwrotnik Raka, zwrotnik Koziorożca, koło podbiegunowe północne i koło podbiegunowe południowe. Ich układ od północy: koło podbiegunowe północne, zwrotnik Raka, równik, zwrotnik Koziorożca, koło podbiegunowe południowe.

8.Siatka geograficzna

Wybrane południki i równoleżniki zaznaczone na globusie w regularnych odstępach. Taka sama sieć linii na mapie to siatka kartograficzna.

9.Jak wyznaczyć kierunki geograficzne na globusie?

Wzdłuż południka wyznaczamy kierunek północny (N), ku biegunowi północnemu, i południowy (S), ku biegunowi południowemu. Wzdłuż równoleżnika wyznaczamy kierunek wschodni (E) i zachodni (W). Odpowiadają one kierunkom głównym w terenie.

10.Na jakie półkule dzielimy Ziemię?

Półkula to jedna z dwóch równych części kuli ziemskiej. Płaszczyzna równika dzieli Ziemię na półkulę północną i południową. Płaszczyzna utworzona przez południk 0° i południk 180° dzieli ją na półkulę zachodnią i wschodnią.

11.Południk zerowy

Południk oznaczony 0°. Razem z południkiem 180°, leżącym po przeciwnej stronie Ziemi, oddziela półkulę zachodnią od wschodniej. Przebiega m.in. przez zachodnią część Europy i zachodnią Afrykę.

12.Kontynent

Bardzo duży obszar lądowy otoczony morzami i oceanami. Do kontynentów zalicza się też sąsiadujące z nimi wyspy.

13.Jakie kontynenty są na Ziemi?

Siedem: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia. Największa jest Azja, a najmniejsza - Australia.

14.Jak ustalić, na których półkulach leży kontynent?

Najpierw sprawdzamy, czy kontynent leży na północ, czy na południe od równika. Potem sprawdzamy, czy leży na wschód, czy na zachód od południka 0°. Jeśli przecina go taka linia, leży na obu półkulach.

15.Na których półkulach leżą Afryka, Ameryka Północna i Australia?

Przez Afrykę przebiegają równik i południk 0°, więc leży ona na wszystkich czterech półkulach. Ameryka Północna leży na półkuli północnej i zachodniej, a Australia - na południowej i wschodniej. Australia i Antarktyda leżą w całości na półkuli południowej. Kontynenty zajmują większą powierzchnię na półkuli północnej niż na południowej.

16.Ocean światowy

Wszystkie wody słone, które pokrywają powierzchnię Ziemi. Umownie dzieli się go na pięć oceanów. Na Ziemi przeważają oceany, a lądy zajmują tylko 1/3 powierzchni.

17.Oceany

Pięć dużych obszarów, na które umownie dzieli się ocean światowy. Są to: Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Atlantycki (Atlantyk), Ocean Indyjski, Ocean Południowy i Ocean Arktyczny. Największy jest Ocean Spokojny, a najmniejszy - Ocean Arktyczny.

18.Gdzie leżą oceany?

Ocean Spokojny leży między Amerykami a Azją i Australią. Atlantycki - między Amerykami a Europą i Afryką. Indyjski - między Afryką, Azją i Australią. Arktyczny leży na północy, wokół bieguna północnego, a Południowy - wokół Antarktydy.

19.Wikingowie

Mieszkańcy Półwyspu Skandynawskiego, którzy odbywali dalekie podróże. W X wieku przepłynęli Ocean Atlantycki i dotarli do północno-wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej. Byli pierwszymi Europejczykami w Ameryce.

20.Marco Polo

Wenecki kupiec, pierwszy wielki podróżnik i odkrywca dalekiego wnętrza Azji. Jego wyprawa trwała 24 lata, od 1271 do 1295 roku. Drogą lądową dotarł do Pekinu, stolicy Chin. Później był też na Jawie i w Indiach.

21.Jaką trasą podróżował Marco Polo?

Trasa zaczęła się i skończyła w Wenecji. W drodze do Pekinu Marco Polo przebył m.in. Nizinę Mezopotamską i Wyżynę Irańską. Potem pokonał góry Pamir, szedł skrajem gór Kunlun i przez pustynię Gobi.

22.Epoka wielkich odkryć geograficznych

Okres, w którym poszukiwano morskich szlaków handlowych do Azji oraz odkrywano nieznane lądy i oceany. Rozpoczął się w XV wieku.

23.Dlaczego w XV wieku Europejczycy zaczęli szukać morskiej drogi do Azji?

Turcy zablokowali lądowe szlaki handlowe do Azji, więc kupcy musieli znaleźć nową drogę. Dalekie podróże morskie były możliwe dzięki udoskonalonemu kompasowi i karaweli. Karawela to szybszy i bezpieczniejszy typ statku.

24.Vasco da Gama

Portugalski żeglarz, który popłynął do Azji wokół Afryki. Dotarł do Przylądka Igielnego i przepłynął Ocean Indyjski. W 1498 roku przybił do zachodniego wybrzeża Indii.

25.Przylądek Igielny

Najdalej na południe wysunięty punkt Afryki. W jego pobliżu przebiega umowna granica między Oceanem Atlantyckim a Oceanem Indyjskim.

26.Krzysztof Kolumb

Włoski żeglarz w służbie Hiszpanii. Chciał dopłynąć do Indii, płynąc na zachód przez Ocean Atlantycki. W 1492 roku dotarł do Bahamów, Kuby i Haiti - tak odkrył Amerykę.

27.Indie Zachodnie i Indianie

Nazwy, które nadał Kolumb. Uważał, że dopłynął do Indii, więc odkryte wyspy nazwał Indiami Zachodnimi, a ich mieszkańców - Indianami. Nie wiedział, że dotarł do lądu nieznanego Europejczykom.

28.Amerigo Vespucci

Jeden z podróżników, którzy kilkanaście lat po Kolumbie udowodnili, że odkryty ląd to odrębny kontynent. Od jego imienia nazwano Amerykę.

29.Ferdynand Magellan

Portugalski żeglarz. W 1519 roku poprowadził pięć hiszpańskich żaglowców na Ocean Atlantycki. Chciał opłynąć Amerykę od południa i dotrzeć do Azji. Zginął w 1521 roku na Filipinach w walce z tubylcami.

30.Jaką trasą płynęła wyprawa Magellana?

Z Hiszpanii przez Ocean Atlantycki, wzdłuż wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej, do jej południowego krańca. Przez cieśninę wypłynęła na Ocean Spokojny i dotarła do Filipin. Wróciła przez Ocean Indyjski, wokół Afryki i przez Ocean Atlantycki.

31.Cieśnina Magellana

Cieśnina na południowym krańcu Ameryki Południowej, przez którą wyprawa Magellana przepłynęła na Ocean Spokojny. Nazwano ją później jego imieniem.

32.Pacyfik

Nazwa, którą Magellan nadał oceanowi po zachodniej stronie Ameryki Południowej. Pochodzi od hiszpańskiego słowa pacifico, czyli „spokojny”. Dziś pełna nazwa tego oceanu to Ocean Spokojny.

33.Pierwsza podróż dookoła świata

Wyprawa pod dowództwem Ferdynanda Magellana z lat 1519-1522. Trwała trzy lata. Jej uczestnicy jako pierwsi opłynęli Ziemię, co ostatecznie dowiodło, że Ziemia jest kulą.

34.Willem Janszoon i badacze rosyjscy

Odkrywcy dwóch ostatnich nieznanych kontynentów. Holenderski żeglarz Willem Janszoon odkrył w XVII wieku Australię. Ponad 200 lat później badacze rosyjscy dotarli do Antarktydy.

35.Jak zmienił się cel wypraw w połowie XVIII wieku?

Podróżnicy nie tylko odkrywali lądy i korzystali z ich bogactw. Chcieli też poznać, zrozumieć i opisać to, co zobaczyli.

36.James Cook

Angielski badacz, który w XVIII wieku trzy razy opłynął Ziemię. Odkrył wiele wysp na Oceanie Spokojnym, np. Hawaje. Stwierdził, że Nową Zelandię tworzą wyspy. Zbadał wschodnie wybrzeże Australii i północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej. Przekroczył oba koła podbiegunowe.

37.David Livingstone

Brytyjski badacz wnętrza Afryki z XIX wieku. Badał m.in. biegi rzek Zambezi i Konga oraz okolice jeziora Tanganika. Odkrył Wodospady Wiktorii na Zambezi. Jako pierwszy przeszedł Afrykę w poprzek: od Luandy nad Atlantykiem do ujścia Zambezi.

38.Henry Stanley

Brytyjczyk, który po Davidzie Livingstonie poszerzał wiedzę o wnętrzu Afryki. Odszukał źródła Nilu - najdłuższej rzeki Afryki.

39.Kto w XX wieku zdobył bieguny, Mount Everest i dno Rowu Mariańskiego?

W 1909 roku Robert Peary zdobył biegun północny. W 1911 roku Roald Amundsen zdobył biegun południowy. W 1953 roku Edmund Hillary i Tenzing Norgay zdobyli Mount Everest (8848 m n.p.m.). W 1960 roku Jacques Piccard i Don Walsh opuścili się na dno Rowu Mariańskiego (10 916 m p.p.m.).