Sztuka prehistoryczna i starożytnego Bliskiego Wschodu

Sztuka prehistoryczna była związana z wierzeniami, polowaniami i obserwacją zwierząt. Sceny rytuałów magicznych, kult zmarłych, kult płodności oraz szamanizm należą do najważniejszych zagadnień pozwalających zrozumieć jej tematykę.

W paleolicie powstawały malowidła na skałach i ścianach jaskiń oraz niewielkie figurki. Malowidła z Lascaux datuje się na około 20-15 tys. lat p.n.e., a z Altamiry na około 15 tys. lat p.n.e. Do paleolitycznej rzeźby należy Wenus z Willendorfu.

W neolicie powstawały zdobione naczynia i budowle megalityczne. Krąg w Stonehenge tworzą wielkie kamienne bloki. Osada w Biskupinie jest późniejsza: pochodzi z około VIII w. p.n.e. i należy do epoki żelaza.

Sztukę egipską cechowały jedność form, monumentalizm oraz służebność wobec religii i władcy. Kanon narzucał artystom stałe zasady przedstawiania, zamiast pozostawiać im pełną swobodę w ukazywaniu postaci.

W malarstwie łączono różne ujęcia części ciała, natomiast w rzeźbie podkreślano uporządkowanie, spokój i dostojeństwo postaci.

W malarstwie oko i ramiona zwracano ku widzowi, a głowę i nogi pokazywano z boku. Stosowano perspektywę rzędową, zwaną pasową, oraz perspektywę topograficzną. Przykładami malarstwa są dekoracje grobowca Paszedu z około 1300 r. p.n.e. oraz scena polowania na dzikie ptactwo z grobu Menny.

Rzeźbiarze nadawali twarzom wyidealizowane rysy, a całości surową, prostą formę. Piony i poziomy porządkowały sylwetkę; rzeźby pokrywano barwami, czyli stosowano polichromię. Do znanych przedstawień należy posąg królowej Nefretiti z XIV w. p.n.e., przypisany Tutmosowi.

Egipskie budowle wznoszono przede wszystkim z kamienia - materiału trwałego, ale trudnego w obróbce. Monumentalna skala odpowiadała znaczeniu religii i władzy w tej kulturze.

W architekturze przeważały budowle sakralne. Obejmowały zarówno świątynie, jak i grobowce; piramidy należą do tej drugiej grupy, a nie do świątyń.

Piramidy w Gizie określano jako domy wieczności. Ich powstanie datuje się na około 2550-2450 r. p.n.e.

Sztukę Mezopotamii charakteryzują geometryzacja form, kanciaste brody i bogactwo detali. Poszczególne kultury rozwijały jednak różne sposoby dekorowania przedmiotów i budowli.

W sztuce sumeryjskiej i akadyjskiej naczynia wykonywano m.in. na kole garncarskim, a figurki lepiono z gliny. W dekoracji ceramiki występowały motywy geometryczne i figuralne, w tym rozety. Sumeryjskie posążki często przedstawiały frontalnie ujęte postacie o zwartych proporcjach, dużych oczach i dłoniach złożonych w geście modlitewnym. Rzeźba akadyjska wykazywała większy naturalizm w oddawaniu anatomii i ruchu. Przykładem rzeźby sumeryjskiej jest posążek Gudei, władcy Lagasz, datowany na około 2100 r. p.n.e.

W sztuce asyryjskiej reliefy przedstawiały wojny, religię, życie dworu i polowania. Wykonywano je m.in. w kości słoniowej. Do przedmiotów zdobionych należały też drobne wyroby z barwionej masy przypominającej szkło.

Dekorację asyryjskich budowli tworzyły ostrołuki, kamienne reliefy i portale. Przy wejściach ustawiano lamassu, czyli skrzydlate byki z ludzkimi, brodatymi twarzami. Nie były zwykłymi przedstawieniami zwierząt: pełniły funkcję strażników bram.

Sztuka babilońska obejmowała malowidła ścienne wykonywane na gipsowej wyprawie przy użyciu farb wodnych. Tematy przedstawień dotyczyły wydarzeń, obrazów z życia i ceremonii religijnych.

W posągach i płaskorzeźbach ukazywano bogów oraz ludzi wykonujących codzienne czynności. Odrębną grupą były kudurru, czyli stele graniczne z fryzami. Ich dekorację tworzyły wizerunki zwierząt i stylizowane rośliny.

Brama Isztar w Babilonie, datowana na 575 r. p.n.e., miała charakter obronny. Niebieska glazurowana cegła tworzyła barwną powierzchnię, na której wyróżniały się reliefowe zwierzęta. Górną część budowli wieńczył krenelaż.

W dziejach sztuki perskiej wyróżnia się okresy Achemenidów, Seleucydów i Partów oraz Sasanidów. Zmiany okresów tworzą ramy chronologiczne, ale przy rozpoznawaniu dzieł ważne są także ich forma i miejsce powstania.

Persepolis było ośrodkiem monumentalnej architektury pałacowej, w której istotny był rytm kolumn. Budowę Persepolis rozpoczęto około 518 r. p.n.e. Do jego zabytków należy pałac Dariusza. Bramę Wszystkich Narodów oraz monumentalne schody Apadany wzniesiono za panowania Kserksesa I (486-465 r. p.n.e.).

Dekoracja rzeźbiarska obejmowała płaskorzeźbę z Ahuramazdą i uskrzydlonym słońcem przy wejściu do głównej sali tripylonu w Persepolis. Zwierzęce formy pojawiały się także w zwieńczeniach kolumn, czego przykładem jest kolumna z pałacu Artakserksesa II w Suzie.

W dekoracji perskiej występowały fryzy lwów i fryzy łuczników. Fryz łuczników z pałacu w Suzie pochodzi z okresu panowania Dariusza I, zwykle datuje się go na około 510 r. p.n.e. Z Suzą wiąże się również znacznie wcześniejsza ceramika określana jako styl Suzy, datowana na IV tysiąclecie p.n.e.

Sztuka hetycka obejmuje okres około 2000-700 r. p.n.e. Jej podstawowymi cechami były kult bóstw i monumentalizm.

W Hattusas znajdowała się brama miasta z posągami lwów. Rzeźby zwierząt były tu związane z architekturą, inaczej niż w przypadku niewielkich, samodzielnych przedmiotów metalowych.

Do takich przedmiotów należały srebrny puchar w kształcie pięści z XIV w. p.n.e. oraz brązowa figurka jelenia. Jeleń miał znaczenie religijne - był symbolem bóstwa.