Ameryka: przyroda, tornada i cyklony, Amazonia, ludność - Planeta Nowa 8

1.Ameryka

Część świata złożona z dwóch kontynentów: Ameryki Północnej i Ameryki Południowej. Nazwa pochodzi od imienia włoskiego żeglarza Ameriga Vespucciego, który badał ziemie, do których wcześniej dotarł Krzysztof Kolumb, i nazwał poznane lądy Nowym Światem.

2.Kanał Panamski

Kanał zbudowany w latach 1881-1914 na Przesmyku Panamskim. Wzdłuż tego przesmyku przebiega umowna granica między Ameryką Północną a Ameryką Południową. Kanał połączył Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym i skrócił drogę morską, np. między wschodnim a zachodnim wybrzeżem Stanów Zjednoczonych.

3.Ameryka Północna

Kontynent o powierzchni 24,2 mln km²; aż 17% tego obszaru zajmują wyspy. Największa z nich, Grenlandia (2,2 mln km²), jest największą wyspą świata. Mieszka tu ok. 592 mln ludzi. Leżą tu Stany Zjednoczone - najpotężniejsze gospodarczo państwo świata.

4.Ameryka Południowa

Kontynent o powierzchni 17,8 mln km², zamieszkany przez ok. 430 mln ludzi; największym państwem jest Brazylia. Dużą część kontynentu zajmuje dorzecze Amazonki - najzasobniejszej w wodę rzeki świata, a Nizinę Amazonki porasta największy obszar wilgotnego lasu równikowego na Ziemi.

5.Południkowy układ rzeźby terenu Ameryki

Główne formy rzeźby w obu Amerykach ciągną się z północy na południe i tworzą trzy pasy: na zachodzie - wysokie góry (Kordyliery, Andy); w środku - równiny i niziny (Wielkie Równiny, Niziny Wewnętrzne, Nizina Zatokowa oraz Nizina Orinoko, Nizina Amazonki, Nizina La Platy); na wschodzie - stare góry i wyżyny (Appalachy oraz Wyżyna Gujańska, Brazylijska i Patagońska).

6.Kordyliery i Andy

Potężne systemy wysokich gór fałdowych, które ciągną się w zachodnich częściach obu kontynentów: Kordyliery w Ameryce Północnej (najwyższy szczyt Denali, 6190 m n.p.m.) i Andy w Ameryce Południowej (najwyższy szczyt Aconcagua, 6962 m n.p.m.).

7.Appalachy

Stare góry na wschodzie Ameryki Północnej; najwyższy szczyt to Mitchell (2037 m n.p.m.), dużo niższy od Denali w Kordylierach. Należą do pasa starych gór i wyżyn ciągnącego się wzdłuż wschodnich wybrzeży obu Ameryk - w Ameryce Południowej tworzą go Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska i Wyżyna Patagońska.

8.Największe systemy rzeczne Ameryki

W Ameryce Północnej - Missisipi-Missouri (dorzecze zajmuje ponad 13% powierzchni kontynentu), a w Ameryce Południowej - Amazonka, najzasobniejsza w wodę rzeka świata. Leżą na wschód od wysokich gór i należą do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Rzeki po zachodniej stronie gór, spływające do Oceanu Spokojnego, są stosunkowo krótkie i mało zasobne w wodę.

9.Czynniki kształtujące klimat Ameryki

Duża rozciągłość południkowa - dlatego Ameryka leży we wszystkich strefach klimatycznych. Rzeźba terenu - południkowo ułożone góry ułatwiają przepływ mas powietrza z północy na południe i odwrotnie, więc chłodne powietrze arktyczne dociera niekiedy aż do wybrzeży Zatoki Meksykańskiej, a pogoda jest bardzo zmienna. Prądy morskie - wpływają zwłaszcza na ilość opadów. Od klimatu zależy rozmieszczenie zbiorowisk roślinnych.

10.Prądy morskie a opady w Ameryce

Zachodnie wybrzeża obu Ameryk są pod wpływem zimnych prądów morskich, które zmniejszają opady - sprzyja to powstawaniu pustyń, np. Atakamy. Wschodnie wybrzeża omywają ciepłe prądy morskie, które zwiększają sumy opadów.

11.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram z Manaus?

Klimat równikowy wilgotny (np. Nizina Amazonki): temperatura wysoka i prawie stała przez cały rok, a roczna suma opadów bardzo duża. Rośnie tu wilgotny las równikowy.

12.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram z Antofagasty?

Klimat zwrotnikowy suchy: przez cały rok prawie nie ma opadów. Taki wybitnie suchy klimat sprzyja powstawaniu pustyń, np. Atakamy w Ameryce Południowej - jednego z najsuchszych miejsc na Ziemi. W niektórych jej miejscach od lat nie pada, a wilgoć pochodzi tylko z mgieł.

13.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram z Bismarck?

Klimat umiarkowany ciepły kontynentalny suchy: mroźna zima, ciepłe lato i małe opady, najwyższe latem. Rośnie tu roślinność stepowa - w Ameryce Północnej nazywana prerią, a w Ameryce Południowej - pampą.

14.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram z Yellowknife?

Klimat umiarkowany chłodny kontynentalny: długa, bardzo mroźna zima, krótkie lato i małe opady. Dominuje tu las iglasty - tajga, w której rosną m.in. świerki, jodły, sosny i modrzewie.

15.Jaki typ klimatu przedstawia klimatogram z Barrow?

Klimat okołobiegunowy subpolarny (północ Kanady i Alaski): bardzo długa, mroźna zima, średnia temperatura powyżej 0°C tylko latem i bardzo małe opady. Rośnie tu tundra - roślinność karłowata: krzewinki, trawy, mchy i porosty.

16.Tornado

Trąba powietrzna występująca w Ameryce Północnej, czyli gwałtownie wirująca kolumna powietrza w kształcie ciemnego leja, połączonego szerszym końcem z chmurą burzową. Powstaje, gdy gorące i wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej napotyka zimne i suche powietrze znad Gór Skalistych. Duża różnica ciśnienia między środkiem a skrajem leja wywołuje wiatr, którego prędkość może przekraczać 400 km/h.

17.Aleja Tornad

Pas w Stanach Zjednoczonych o szerokości ok. 650 km, ciągnący się między Teksasem a Dakotą Południową. Występuje tu najwięcej tornad; w całych USA jest ich ponad tysiąc rocznie.

18.Skala EF (ulepszona skala Fujity)

Skala intensywności tornad. Dzieli je na kategorie od EF0 do EF5 według prędkości wiatru i rozmiaru zniszczeń: od EF0 (wiatr 105-137 km/h, lekkie szkody, np. uszkodzone dachy domów) do EF5 (wiatr ponad 322 km/h, np. domy o bardzo mocnej konstrukcji zburzone do fundamentów).

19.Skutki tornad

Zależą od siły tornada. Należą do nich zniszczone budynki, wyrwane drzewa, porwane przez wir duże obiekty (np. samochody) i ofiary w ludziach. Szkody w USA szacuje się co roku na kilkadziesiąt miliardów dolarów. Tornado jest niewielkie i przemieszcza się najwyżej kilkadziesiąt kilometrów, więc czasem można ostrzec ludzi; chronią się oni w specjalnych piwnicach i schronach.

20.Cyklon tropikalny

Głęboki ośrodek niskiego ciśnienia atmosferycznego w kształcie olbrzymiego wiru, z okiem cyklonu w środku. Tworzy się nad silnie nagrzanymi oceanami w obszarach międzyzwrotnikowych (ale nie tuż przy równiku), gdy woda ma ponad 25°C i jest cieplejsza od powietrza. Towarzyszą mu silne wiatry, burze i ulewy.

21.Nazwy cyklonów tropikalnych

Huragany - na zachodnim Atlantyku i wschodnim Pacyfiku (docierają do Ameryki Północnej). Tajfuny - na północno-zachodnim Pacyfiku. Cyklony - w rejonie Zatoki Bengalskiej, Morza Arabskiego i w południowej części Oceanu Indyjskiego. Willy-willy - przy północno-zachodnich i północno-wschodnich wybrzeżach Australii.

22.Skutki cyklonów tropikalnych

Wiele ofiar i olbrzymie szkody (dziesiątki miliardów dolarów), bo cyklony docierają na gęsto zaludnione obszary z rozwiniętą infrastrukturą. Szkody wywołują: silny wiatr (niszczy budynki i drzewa), intensywne opady - nawet kilka tysięcy mm w parę dni (powodzie i podtopienia, zniszczone uprawy) - oraz fala powodziowa wysoka nawet na kilka metrów, uderzająca w wybrzeże. Cyklon przesuwa się wolno (do 40 km/h), więc można ostrzec ludność i przeprowadzić ewakuację.

23.Skala Saffira-Simpsona

Pięciostopniowa skala siły cyklonów tropikalnych. Uwzględnia prędkość wiatru, wysokość fali powodziowej, ciśnienie atmosferyczne w centrum cyklonu i potencjalne zniszczenia. Kategoria 1 to wiatr 119-153 km/h, a kategoria 5 - co najmniej 250 km/h i całkowite zniszczenie budynków o słabszej konstrukcji.

24.Huragan Katrina

Huragan z 2005 r., który powstał w rejonie Bahamów, a nad Zatoką Meksykańską osiągnął wiatr ponad 250 km/h (kategoria 5). 29 sierpnia dotarł do wybrzeża USA w Luizjanie. Fale powodziowe uszkodziły wały przeciwpowodziowe Nowego Orleanu i ok. 80% miasta znalazło się pod wodą. Zginęło ponad 1800 osób, a straty przekroczyły 100 mld USD.

25.Amazonia

Region w Ameryce Południowej o powierzchni ok. 7 mln km², obejmujący niemal całe dorzecze Amazonki. Leży w granicach Brazylii i ośmiu innych państw. Jej lasy są domem dla niemal 2/3 wszystkich znanych gatunków roślin i zwierząt; żyje tu m.in. co najmniej 2,5 mln gatunków owadów i 40 tys. gatunków roślin.

26.Selwa

Wilgotne lasy równikowe Amazonii. Rosną w klimacie równikowym wybitnie wilgotnym: średnia roczna temperatura wynosi ok. 25°C, opady są obfite i regularne - do 4000 mm rocznie - i nie ma wyraźnych pór roku.

27.Zielone płuca Ziemi

Nazwa wilgotnych lasów równikowych Amazonii. Wytwarzają one najwięcej tlenu w przeliczeniu na 1 m² powierzchni i pochłaniają najwięcej dwutlenku węgla. Lasy Amazonii produkują ok. 20% tlenu atmosferycznego.

28.Piętra wilgotnego lasu równikowego

Wilgotny las równikowy (las deszczowy) ma budowę piętrową: piętro wysokich pojedynczych drzew (ponad 50 m), drzew średnich (20-40 m), drzew niskich (5-20 m) oraz krzewów i runa (do 5 m). Wysoka temperatura i obfite opady przez cały rok przyspieszają rozkład materii organicznej, więc wyższe piętra rosną bujnie. Do zacienionego runa dociera mało światła, dlatego jest słabo wykształcone.

29.Gospodarcze wykorzystanie Amazonii

Na przełomie XIX i XX w. zaczęto na większą skalę pozyskiwać naturalny kauczuk. W drugiej połowie XX w. odkryto złoża surowców mineralnych (m.in. ropy naftowej, diamentów i złota) - budowano kopalnie i drogi. Od lat 70. XX w. brazylijski plan rozwoju Amazonii przekształca lasy w pastwiska i pola uprawne. Pozyskuje się też drewno cennych drzew: mahoniowca i palisandrowca.

30.Korzyści i straty z zagospodarowania Amazonii

Uprawa soi, chów bydła, pozyskiwanie drewna i wydobycie surowców poprawiają warunki życia lokalnej społeczności i sprzyjają rozwojowi gospodarczemu Brazylii. Powodują jednak ogromne straty ekologiczne, odczuwalne daleko poza Amazonią. Pierwotna powierzchnia lasów zmniejszyła się już o ok. 20%, a jeśli tempo wycinki się utrzyma (20-30 tys. km² rocznie), do 2050 r. zniknie ok. 40% lasów równikowych regionu.

31.Wylesianie Amazonii

Lasy wycina się i wypala pod pastwiska i pola uprawne, dla cennego drewna oraz pod kopalnie i drogi. Skutki: więcej dwutlenku węgla w powietrzu (według niektórych naukowców - wzrost średniej temperatury na Ziemi), ograniczenie bioróżnorodności, czyli zmniejszanie liczby gatunków roślin i zwierząt, erozja gleb i zaburzenie obiegu wody w atmosferze, które może utrudnić dostęp do czystej wody. Indianie muszą przenosić się na inne tereny i zmieniać tryb życia.

32.Ochrona Amazonii

Organizacje ekologiczne, np. Greenpeace i WWF, starają się zahamować wycinkę. Dążą do stworzenia wspólnej wizji ochrony przyrody, która uwzględni zarówno rozwój gospodarczy państw Amazonii, jak i ochronę lasów równikowych. Rządy niektórych państw i organizacje ekologiczne wprowadziły też certyfikaty dla firm, gwarantujące, że drewno pochodzi z legalnej wycinki prowadzonej w sposób zrównoważony.

33.Rdzenna ludność Ameryki

Indianie, Aleuci i Innuici. Pierwsza fala migracji - ludność żółta pochodzenia azjatyckiego - dała początek Aleutom na Alasce i Innuitom na arktycznych obszarach Kanady. Dziś w Ameryce żyją też przedstawiciele odmian białej, czarnej i żółtej oraz odmian mieszanych.

34.Fale migracji do Ameryki

1. Ludność żółta pochodzenia azjatyckiego (dała początek Aleutom i Innuitom). 2. Po dotarciu Krzysztofa Kolumba (koniec XV w.) - biała ludność pochodzenia europejskiego. 3. Czarnoskóra ludność pochodzenia afrykańskiego, sprowadzona wbrew swojej woli do pracy jako niewolnicy na plantacjach. Obecnie do Ameryki, zwłaszcza do USA i Kanady, migrują ludzie ze wszystkich kontynentów.

35.Odmiany mieszane

Metysi - potomkowie Indian i ludności odmiany białej; Mulaci - potomkowie przedstawicieli odmian białej i czarnej; Zambo - potomkowie przedstawicieli odmiany czarnej i Indian. W byłych koloniach hiszpańskich mieszkają głównie Metysi.

36.Rezerwaty

Niewielkie obszary w Ameryce Północnej, na których z czasem zamykano Indian wypartych z ich ziem. Zła sytuacja zdrowotna i mieszkaniowa oraz konieczność zerwania z koczowniczym trybem życia doprowadziły tam do rozpadu indiańskich społeczeństw. Dziś Indianie mogą swobodnie opuszczać rezerwaty, ale wielu nadal żyje w trudnych warunkach.

37.Asymilacja

Przystosowanie się do życia w innej kulturze. Zwiększenie asymilacji Indian i poprawa ich sytuacji życiowej były celem programów społecznych rządów Stanów Zjednoczonych i Kanady.

38.Przyczyny zanikania kultur pierwotnych w Ameryce

Wyniszczanie rdzennej ludności podczas kolonizacji (czasem nawet ludobójstwo), wypieranie Indian z ich ziem i zamykanie w rezerwatach, upowszechnienie kultury europejskiej opartej na chrześcijaństwie (np. świąt Bożego Narodzenia), zastępowanie tradycyjnych przedmiotów wyrobami przemysłowymi oraz nowe umiejętności, np. czytanie i pisanie.

39.Skutki zanikania kultur pierwotnych w Ameryce

Rozpad tradycyjnego społeczeństwa indiańskiego i jego hierarchii - plemiona nie potrzebują już wojowników ani myśliwych, a rola wodza zmalała. Wielu Indian zaczęło używać języków europejskich, więc zanikają języki plemienne; w samej Ameryce Północnej wymarło już ok. 120 języków indiańskich.