Mapa Polski: skala, odległości i ukształtowanie powierzchni - Planeta Nowa 5

1.Geografia

Nauka, która bada i opisuje świat, w którym żyjemy. Jej nazwa pochodzi z języka starożytnych Greków i oznacza „opis Ziemi”. Geografia bada środowisko geograficzne: przyrodę oraz elementy wytworzone przez człowieka.

2.Krajobraz

Wygląd obszaru, który tworzą składniki przyrody (np. góry, skały, rzeki, rośliny) razem z elementami wytworzonymi przez człowieka (np. zabudowaniami, mostami, drogami).

3.Źródła informacji geograficznej

M.in. podręcznik, atlas geograficzny i mapy, globus, internet, przewodniki turystyczne, czasopisma geograficzne, encyklopedie i słowniki. Najbliższą okolicę najlepiej poznajemy dzięki obserwacjom terenowym.

4.Mapa

Obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widzianego z góry, przedstawiony na płaszczyźnie i w pomniejszeniu, czyli w skali.

5.Elementy mapy

Tytuł, skala, legenda oraz treść mapy, czyli ważne obiekty w terenie przedstawione za pomocą znaków kartograficznych. Tytuł to nazwa przedstawionego obszaru lub zjawiska. Obraz bez tych elementów nie jest mapą.

6.Znaki kartograficzne

Umowne znaki, którymi przedstawia się treść mapy. Znak punktowy to mały obrazek pojedynczego obiektu (np. budynku, poczty). Znak liniowy to barwna linia (np. droga, rzeka, szlak). Znak powierzchniowy to barwna plama, która pokazuje zasięg rozległego obiektu (np. lasu, cmentarza).

7.Legenda mapy

Zestawienie wszystkich znaków kartograficznych użytych na mapie wraz z ich wyjaśnieniem.

8.Skala mapy

Informuje, ile razy pomniejszono na mapie rzeczywiste odległości i wymiary obiektów. Dzięki niej obliczamy odległość w terenie na podstawie pomiaru na mapie.

9.Rodzaje skali

Skalę mapy przedstawia się na trzy sposoby: jako skalę liczbową (np. 1:200 000, czytaj: 1 do 200 000), skalę mianowaną (np. 1 cm - 2 km) albo podziałkę liniową, czyli graficzne przedstawienie skali.

10.Jak zamienić skalę liczbową na mianowaną?

Skala liczbowa mówi, że 1 cm na mapie odpowiada tylu centymetrom w terenie, ile wynosi liczba po dwukropku. Tę liczbę centymetrów zamieniamy na metry lub kilometry i zapisujemy skalę mianowaną, np. dla 1:100 000: 100 000 cm = 1000 m = 1 km, więc 1 cm - 1 km.

11.Podziałka liniowa i odcinek wsteczny

Podziałka liniowa to graficzne przedstawienie skali. Pokazuje, jakiej odległości w terenie odpowiada dany odcinek na mapie. Pierwszy odcinek od lewej to odcinek wsteczny: jest podzielony na mniejsze, jednakowe części i pozwala dokładnie odczytać odległość. Gdy ma 10 części, jedna część to wartość odcinka podzielona przez 10.

12.Jak narysować podziałkę liniową?

Zapisz skalę mianowaną. Narysuj poziomą linię i podziel ją na odcinki po 1 cm (pięć lub więcej). Pierwszy odcinek od lewej podziel na 10 części po 1 mm. Opisz linię według skali mianowanej: zero na prawym końcu pierwszego odcinka, a w prawo kolejne odległości, np. 1 - 0 - 1 - 2 - 3 km.

13.Jak skala mapy zależy od wielkości obszaru?

Na mapie niedużego obszaru, np. fragmentu miasta, odległości z terenu pomniejsza się kilka tysięcy razy, np. 10 000 razy (skala 1:10 000). Na mapach dużych obszarów Ziemi pomniejsza się je znacznie bardziej, np. 250 000, 500 000, a nawet 1 000 000 razy. Im większa liczba po dwukropku, tym bardziej pomniejszony jest teren.

14.Jak obliczyć odległość w linii prostej?

Zmierz linijką odcinek na mapie. Ze skali liczbowej odczytaj, ile metrów lub kilometrów w terenie odpowiada 1 cm na mapie. Pomnóż długość odcinka w centymetrach przez tę wartość.

15.Długość trasy złożonej z odcinków

Zmierz linijką każdy odcinek trasy i dodaj wyniki. Sumę w centymetrach pomnóż przez odległość, która w terenie odpowiada 1 cm na mapie.

16.Pomiar odległości nitką

Stosujemy go, gdy trasa jest kręta i nie da się jej zmierzyć linijką. Układamy nitkę wzdłuż trasy i zaznaczamy na niej koniec trasy. Naprężoną nitkę przykładamy do podziałki liniowej tak, by lewy koniec dotykał zera. Potem przesuwamy nitkę w lewo, aż prawy koniec trafi na najbliższą liczbę podziałki. Lewy koniec sięga wtedy odcinka wstecznego. Obie odczytane wartości dodajemy.

17.Wysokość bezwzględna

Wysokość punktu na Ziemi mierzona od poziomu morza. Podaje się ją w metrach nad poziomem morza, w skrócie m n.p.m., np. 500 m n.p.m.

18.Wysokość względna

Wysokość mierzona od wybranego miejsca, np. od podnóża wzniesienia albo dna doliny do szczytu. Obliczamy ją, odejmując od wysokości szczytu wysokość tego miejsca. Podajemy ją w metrach (m), bez n.p.m. Jej wartość zależy od miejsca, od którego mierzymy.

19.Poziomica (izohipsa)

Linia na mapie łącząca punkty leżące na tej samej wysokości nad poziomem morza.

20.Mapa poziomicowa

Mapa, na której ukształtowanie terenu przedstawiono za pomocą poziomic. Odczytamy z niej wysokość bezwzględną i nachylenie terenu, rozpoznamy formy terenu i obliczymy wysokość względną.

21.Wysokość punktu na mapie poziomicowej

Punkt leżący na poziomicy ma taką wysokość bezwzględną, jaką zapisano na tej poziomicy. Wysokość punktu leżącego między poziomicami ustalamy w przybliżeniu: podajemy wartość pośrednią między wartościami sąsiednich poziomic.

22.Nachylenie terenu na mapie poziomicowej

Tam, gdzie poziomice leżą daleko od siebie, teren jest nachylony łagodnie. Tam, gdzie leżą blisko siebie, teren jest stromy.

23.Formy wypukłe i formy wklęsłe

Formy wypukłe to wzniesienia: pagórki, wzgórza i góry. Formy wklęsłe to zagłębienia: doliny i kotliny.

24.Dolina na mapie poziomicowej

Wartości poziomic maleją ku rzece płynącej doliną. Poziomice biegną niemal równolegle do rzeki.

25.Kotlina na mapie poziomicowej

Wartości poziomic maleją do środka kotliny. W przeciwieństwie do doliny poziomice otaczają dno kotliny niemal ze wszystkich stron.

26.Wzniesienie na mapie poziomicowej

Poziomice są zamknięte i leżą jedna w drugiej, a ich wartości rosną ku szczytowi. Najwyżej leżący punkt oznacza się kropką i podaje jego wysokość bezwzględną.

27.Przełęcz

Obniżenie między dwoma wierzchołkami góry. Na mapie poziomicowej wartości poziomic rosną od przełęczy ku obu wierzchołkom.

28.Mapa hipsometryczna

Mapa, która pokazuje ukształtowanie powierzchni za pomocą poziomic i nałożonych na nie barw hipsometrycznych. Obszary między poziomicami mają różne odcienie barw, a ich znaczenie podaje skala barw w legendzie. Morza, rzeki i jeziora są niebieskie: im większa głębokość, tym ciemniejszy odcień.

29.Niziny

Obszary leżące na wysokości od 0 do 300 m n.p.m. Mają płaskie, faliste lub pagórkowate ukształtowanie terenu. Na mapie hipsometrycznej zaznacza się je odcieniami zieleni.

30.Wyżyny

Obszary leżące powyżej 300 m n.p.m., o wysokościach względnych do 300 m. W Polsce wyżyny leżą na wysokości 300-500 m n.p.m. Na mapie hipsometrycznej zaznacza się je odcieniami żółci.

31.Góry

Obszary leżące powyżej 500 m n.p.m., o wysokościach względnych przekraczających 300 m. Na mapie hipsometrycznej zaznacza się je odcieniami pomarańczowego i czerwonego.

32.Depresja

Obszar lądu położony poniżej poziomu morza, w obrębie nizin. W Polsce depresja występuje na przykład na Żuławach Wiślanych. Na mapie hipsometrycznej zaznacza się ją barwą ciemnozieloną.

33.Mapa ogólnogeograficzna

Mapa z podstawowymi informacjami o obszarze: ukształtowaniem powierzchni, największymi rzekami i jeziorami, najważniejszymi miastami, drogami i granicami państw.

34.Co przedstawia mapa krajobrazowa?

Przede wszystkim zagospodarowanie terenu: pola uprawne, łąki, lasy, a także zabudowę miejską i przemysłową.

35.Mapa turystyczna

Mapa przeznaczona głównie dla turystów. Zawiera informacje o szlakach turystycznych i najciekawszych miejscach do zwiedzania, np. zabytkowych budowlach.

36.Plan miasta

Przedstawia zwykle niewielki obszar, np. miasto lub osiedle, w skali np. 1:10 000. Ma pełną sieć ulic z nazwami, rodzaje zabudowy i ważne budynki, np. muzea i poczty. Siatka dzieli plan na pola opisane literami i liczbami, np. C2, co ułatwia szukanie obiektów.

37.Mapy cyfrowe

Mapy elektroniczne, np. w internecie i w nawigacji satelitarnej. Można je powiększać i pomniejszać, wybierać wyświetlane informacje i mieć zawsze przy sobie, np. w telefonie. Są często aktualizowane.

38.Orientowanie mapy

Takie ułożenie mapy, aby kierunki na niej pokrywały się z kierunkami geograficznymi w terenie. Za pomocą kompasu: przykładamy go do lewej krawędzi ramki mapy. Obracamy mapę, aż jej północ pokryje się z północą wskazaną przez igłę. Za pomocą obiektów w terenie: odszukujemy je na mapie. Obracamy mapę, aż kierunki do nich w terenie i na mapie się pokryją. Na mapach turystycznych i planach miast północ jest bardzo często na górze arkusza, zachód z lewej, a wschód z prawej.