Afryka: przyroda, rolnictwo, gospodarka, Etiopia i Kenia - Planeta Nowa 8

1.Położenie i wielkość Afryki

Afryka leży na wszystkich czterech półkulach, bo przecinają ją równik i południk 0°. Ma 30,3 mln km² powierzchni - to drugi po Azji kontynent świata. Mieszka w niej ponad miliard ludzi. Leży tu największa pustynia świata - Sahara (ponad 8 mln km²).

2.Czynniki kształtujące klimat Afryki

Położenie geograficzne - Afryka leży po obu stronach równika, więc jej trzy strefy klimatyczne (równikowa, zwrotnikowa, podzwrotnikowa) układają się symetrycznie. Prądy morskie - zimny Prąd Benguelski obniża temperaturę i zmniejsza opady na południowo-zachodnim wybrzeżu (pustynia Namib), a ciepły Prąd Mozambicki zwiększa opady na południowo-wschodnim. Wysokość nad poziomem morza - im wyżej, tym chłodniej. Dlatego na szczytach masywu Kilimandżaro z Kibo (5895 m n.p.m.), najwyższym szczytem Afryki, leżą lodowce.

3.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Układ ruchów powietrza napędzany energią Słońca, której najwięcej dociera w okolice równika. Nad równikiem ciepłe, wilgotne powietrze unosi się i ochładza - powstaje niż i padają deszcze zenitalne. Górą chłodne, suche powietrze płynie ku zwrotnikom i tam opada, tworząc wyże. Przy powierzchni Ziemi wraca ku równikowi jako pasaty. Około 80% Afryki leży między zwrotnikami, więc ta cyrkulacja w dużej mierze decyduje o opadach.

4.Deszcz zenitalny

Opad, który powstaje, gdy ciepłe, wilgotne powietrze unosi się nad równikiem, ochładza się, a para wodna się skrapla. Strefa tych deszczów przesuwa się w ciągu roku o kilka stopni na północ lub na południe od równika - za Słońcem górującym w zenicie.

5.Pasaty

Stałe wiatry wiejące przy powierzchni Ziemi od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu. Wywołuje je różnica ciśnienia między tymi obszarami.

6.Pora deszczowa i pora sucha w Afryce

Strefa deszczów zenitalnych przesuwa się w ciągu roku za Słońcem górującym w zenicie. Od kwietnia do września najwięcej pada na północ od równika, a od października do marca - na południe od niego. Dlatego na obszarach okołorównikowych występują pora deszczowa i pora sucha.

7.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa w Afryce

Najwyższe roczne sumy opadów (2000-3000 mm) występują w okolicach równika, a na obszarach okołorównikowych wynoszą 1000-2000 mm. Ku zwrotnikom opady maleją - nawet poniżej 100 mm rocznie. Od ilości opadów zależy typ roślinności, a od niej - rodzaj gleby. Afryka leży po obu stronach równika, dlatego strefy klimatyczno-roślinno-glebowe układają się niemal symetrycznie: od równika na północ i na południe po sobie następują lasy równikowe, sawanny, pustynie i półpustynie oraz roślinność śródziemnomorska.

8.Jaki typ klimatu pokazuje klimatogram Kisangani?

Klimat równikowy wilgotny (np. Kotlina Konga): wysoka, prawie stała temperatura przez cały rok i obfite opady w każdym miesiącu. Rosną tu wilgotne lasy równikowe, pod którymi wykształciły się głównie czerwonożółte gleby ferralitowe.

9.Jaki typ klimatu pokazuje klimatogram Niamey?

Klimat podrównikowy: wysoka temperatura przez cały rok, pora deszczowa latem i kilkumiesięczna pora sucha. Rośnie tu sawanna, czyli formacja trawiasta. Pod nią wytworzyły się głównie gleby cynamonowoczerwone i czerwonobure.

10.Jaki typ klimatu pokazuje klimatogram Bilmy?

Klimat zwrotnikowy suchy: opadów prawie nie ma, lato jest upalne, a zima chłodniejsza. Powstały tu pustynie i półpustynie, m.in. Sahara, z szaroziemami, buroziemami i glebami pustynnymi.

11.Jaki typ klimatu pokazuje klimatogram Tunisu?

Klimat podzwrotnikowy morski (śródziemnomorski): gorące, suche lato i łagodna, wilgotna zima. Rośnie tu makia, czyli wiecznie zielone, twardolistne zarośla, a typowe gleby to gleby cynamonowe. Ten klimat panuje na północnych i południowych krańcach Afryki.

12.Przyrodnicze warunki rolnictwa w Afryce

Sprzyja długi okres wegetacyjny: niemal w całej Afryce rośliny rosną przez cały rok, a zbiory można mieć nawet cztery razy do roku. Utrudniają niedostatek wody, częste susze i mało żyzne gleby. Dlatego zbiory są niewielkie, a uprawa na większości gruntów wymaga inwestycji, np. w sztuczne nawadnianie.

13.Pozaprzyrodnicze warunki rolnictwa w Afryce

Są główną barierą rozwoju rolnictwa w większości krajów Afryki. Przeważają małe rodzinne gospodarstwa, które stosują prymitywne metody uprawy: mało maszyn i nawozów, znikome nawadnianie. Ich dochody nie pozwalają na unowocześnianie, więc plony są niewielkie. Rolnikom trudno o kredyt, bo często nie wiadomo, do kogo należą grunty. Szkodzą też niestabilna sytuacja polityczna i konflikty zbrojne.

14.Rolnictwo żarowo-odłogowe

Prymitywny typ rolnictwa: wypala się fragment lasu lub sawanny i na małym polu (zwykle 1-2 ha) uprawia rośliny jednoroczne. Gdy po kilku latach gleba straci żyzność, wypala się kolejny fragment. Daje żywność głównie lokalnej ludności. Zużywa mało nawozów sztucznych, ale niszczy roślinność i przyspiesza erozję gleb.

15.Rolnictwo plantacyjne

Rolnictwo wyspecjalizowane w produkcji roślin na sprzedaż. Razem z rolnictwem żarowo-odłogowym występuje na wielu obszarach Afryki, głównie w Afryce Zachodniej. Prowadzi się w nim plantacje - wielkoobszarowe gospodarstwa z monokulturą upraw, np. kakaowców i bananowców. Są wydajne, ale kosztowne, więc należą do zamożnych obywateli lub zagranicznych firm. Większość produkcji idzie na eksport. Duże ilości nawozów i środków ochrony roślin szkodzą środowisku, a pod plantacje wycina się lasy.

16.Monokultura upraw

Wieloletnia uprawa jednego rodzaju rośliny na tym samym obszarze. Stosuje się ją na plantacjach, a z czasem zmniejsza ona żyzność gleb.

17.Sahel

Region geograficzny na południe od Sahary, w pobliżu równoleżnika 15°N, ciągnący się od wybrzeża Atlantyku po Sudan. Klimat jest suchy i gorący: 200-500 mm opadów rocznie, głównie w krótkiej porze deszczowej. Średnie miesięczne temperatury przekraczają 20°C. Roślinność jest skąpa - kępy traw i pojedyncze akacje.

18.Pasterstwo koczownicze (nomadyzm)

Wędrówki ludzi ze stadami w poszukiwaniu lepszych pastwisk - podstawowa forma gospodarowania w Sahelu. Kierunek i rytm wędrówek zależą od opadów, bo od nich zależą świeża trawa i woda. Z powodu wzrostu liczby ludności nomadyzm ustępuje dziś uprawie roli, a ludzie przechodzą na osiadły tryb życia. Uprawia się głównie odporne na susze sorgo i proso.

19.Pustynnienie

Proces degradacji środowiska przyrodniczego na obszarach suchych i półsuchych. W Sahelu przyspieszają go wzrost liczby ludności, coraz intensywniejsza gospodarka rolna i zapotrzebowanie na drewno na opał, a przyczyną naturalną są powtarzające się susze. Przejawy: wyniszczenie roślinności, erozja gleb, zanik wód powierzchniowych i obniżenie poziomu wód podziemnych.

20.Poziom rozwoju gospodarczego państw Afryki

Jest bardzo zróżnicowany. Spośród 30 państw świata o najniższym PKB na jednego mieszkańca (poniżej 1,3 tys. USD) aż 26 leży w Afryce. W Gabonie czy Gwinei Równikowej ten wskaźnik jest jednak wyższy niż w niektórych krajach Europy, np. w Serbii czy Albanii. Od połowy lat 90. XX w. gospodarka Afryki szybko się rozwija, głównie dzięki eksportowi surowców.

21.Bariery rozwoju gospodarki Afryki

Kolonialna przeszłość: gospodarka wciąż zależy od państw wysoko rozwiniętych, zwłaszcza byłych kolonialnych (np. Francji, Wielkiej Brytanii). Jako główni odbiorcy afrykańskich produktów wpływają one na ich ceny. Rozwój ograniczają też: brak funduszy na inwestycje, duże zadłużenie zagraniczne, wysoki analfabetyzm, niedobór wykwalifikowanych pracowników oraz wojny, terroryzm i brak stabilności politycznej.

22.Surowce mineralne Afryki

Z Afryki pochodzi ok. 1/2 światowej produkcji kobaltu, platyny, chromu i diamentów. Afryka zaspokaja też prawie 1/3 światowego zapotrzebowania na złoto, mangan i uran. Wydobywa się tu również dużo ropy naftowej i rud miedzi.

23.Przemysł wydobywczy w Afryce

W państwach bogatych w złoża przemysł opiera się głównie na wydobyciu surowców i ich eksporcie do Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Angoli i Nigerii surowce mineralne dają ponad 90% wartości eksportu (2019). Rozwój wydobycia utrudnia słabo rozwinięta infrastruktura transportowa - dotarcie do złóż i sprzedaż surowców wymagają kosztownych inwestycji kolejowych i portowych.

24.Przetwórstwo przemysłowe w Afryce

W większości państw jest przestarzałe i mało wydajne, dlatego odgrywa niewielką rolę w gospodarce. Obejmuje głównie produkcję artykułów spożywczych, metali i wyrobów ze stali, odzieży, tekstyliów oraz wyrobów skórzanych i chemicznych. Rozwinęło się np. w RPA, Egipcie i Algierii.

25.Usługi telekomunikacyjne w Afryce

Nowoczesny, szybko rozwijający się dział gospodarki. Dzięki inwestycjom korporacji międzynarodowych (np. Google, Microsoft, Huawei) Afryka stała się jednym z najszybciej rosnących rynków telefonii komórkowej. Aplikacje mobilne pomagają zarabiać np. rolnikom, rybakom i taksówkarzom oraz ułatwiają dostęp do lekarza. W Kenii większość ludzi przesyła pieniądze i płaci rachunki przez system płatności mobilnych.

26.Inwestycje Chin w Afryce

Prowadzą je przedsiębiorstwa z Chin, głównie w RPA, Kenii i Tanzanii. Najpierw dotyczyły wydobycia surowców i rolnictwa, później też telekomunikacji, bankowości, transportu i edukacji. Chiny są dziś najważniejszym partnerem handlowym Afryki i liderem w finansowaniu infrastruktury. Inwestorzy z Chin sfinansowali np. linię kolejową Mombasa-Nairobi w Kenii (2017).

27.Etiopia

Państwo we wschodniej Afryce, w Rogu Afryki, ze stolicą w Addis Abebie. Większość kraju zajmują Wyżyna Abisyńska i Wyżyna Somalijska. Ok. 80% opadów spada w porze deszczowej (czerwiec-wrzesień). Gdy się ona spóźnia lub przynosi mało deszczu, nadchodzą katastrofalne susze. To jeden z najuboższych krajów świata, a podstawą gospodarki jest rolnictwo.

28.Zapotrzebowanie energetyczne

Ilość energii, którą trzeba codziennie dostarczyć organizmowi z pożywieniem, aby wszystkie procesy życiowe przebiegały prawidłowo. Zależy m.in. od wieku, klimatu, rodzaju pracy i stanu zdrowia. Dorosły człowiek potrzebuje 2400-2700 kcal dziennie.

29.Głód i niedożywienie

Niedożywienie - wartość kaloryczna posiłków jest niższa od zapotrzebowania organizmu. Głód - stan organizmu spowodowany czasowym brakiem pożywienia, który w skrajnych przypadkach prowadzi do śmierci.

30.Głód utajony

Stan, w którym w codziennej diecie brakuje określonych składników odżywczych. Dla zdrowia ważna jest bowiem nie tylko liczba kalorii, lecz także właściwe proporcje białka, węglowodanów i tłuszczów.

31.Przyczyny głodu i niedożywienia w Etiopii

Przyrodnicze: klęski żywiołowe (długotrwałe susze, powodzie), pustynnienie i słabe gleby oraz plagi szkodników, np. szarańczy. Społeczno-ekonomiczne: bardzo wysoki przyrost naturalny, niski poziom rozwoju rolnictwa, ubóstwo i konflikty zbrojne. Najgorzej jest, gdy problemy się nakładają: susza wywołuje głód, a ten prowadzi do konfliktów, które jeszcze zmniejszają dostęp do żywności.

32.Zmiany poziomu niedożywienia w Etiopii

Największa klęska głodu wystąpiła w latach 1983-1985 - zmarło wtedy ok. miliona ludzi. Od lat 90. XX w. sytuacja się poprawia: w 1991 r. niedożywionych było 75% mieszkańców, a w 2017 r. - 20%. Pomogły rozwój gospodarki, rządowe inwestycje (drogi, rolnictwo, edukacja, zdrowie) i większa produkcja rolna. Etiopia wciąż jest jednak w światowej czołówce państw zmagających się z niedożywieniem, bo jej gospodarka zależy od rolnictwa, a wielkość zbiorów - od pogody.

33.Skutki głodu i niedożywienia

Najtragiczniejszy skutek to śmierć - z braku pożywienia lub z powodu chorób. Rośnie też śmiertelność niemowląt. Niedobór składników odżywczych wywołuje choroby, np. anemię, kurzą ślepotę i zanik mięśni, a u dzieci - niedorozwój. Ludzie mają obniżoną sprawność fizyczną i umysłową, więc gorzej się uczą i pracują, co pogarsza sytuację całego państwa.

34.Walka z głodem

Doraźnie - pomoc humanitarna, czyli dostarczanie żywności; nie powinna trwać długo, bo obniża aktywność zawodową społeczeństwa. Długotrwale - zwiększanie powierzchni upraw (nawadnianie, rekultywacja gleb, czyli przywracanie im wartości użytkowej), edukowanie rolników, nowe technologie upraw, lepsza dystrybucja żywności i mechanizacja rolnictwa. Ważne są też działania na rzecz pokoju.

35.Kenia

Państwo we wschodniej Afryce, leżące po obu stronach równika, nad Oceanem Indyjskim; stolica - Nairobi. Dzika przyroda, unikalne krajobrazy, piękne plaże i bogate dziedzictwo kulturowe sprawiają, że nazywa się ją „Afryką w pigułce”. Ruch turystyczny rośnie tu od początku lat 90. XX w., ale z okresami spadków.

36.Walory przyrodnicze Kenii

Bardzo zróżnicowane krajobrazy: wysokie góry (np. masyw wulkaniczny Kenia z małymi lodowcami), rozległe sawanny z dziką przyrodą i wybrzeże Oceanu Indyjskiego z piaszczystymi plażami i rafami koralowymi. Zwierzęta można oglądać w ponad 50 parkach i rezerwatach narodowych. Najwięcej turystów odwiedza Rezerwat Narodowy Masai Mara, gdzie w lipcu i sierpniu migrują wielkie stada antylop gnu i zebr.

37.Wielka Afrykańska Piątka (Big Five)

Pięć zwierząt będących symbolem afrykańskiej fauny: lew, słoń sawannowy, bawół, nosorożec czarny i lampart. Wszystkie żyją w Kenii.

38.Walory kulturowe Kenii

Kenię zamieszkuje ok. 30 grup etnicznych. Najbardziej znani są Masajowie - ich kultura wiąże się z półkoczowniczym chowem bydła. Dziś wielu z nich przenosi się do miast, a ci, którzy zostali w rezerwatach, zarabiają na turystyce, bo wiele wiosek można zwiedzać za opłatą. Niektóre obrzędy ludów Isukha i Idakho są na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO wymagającego pilnej ochrony. Na Liście światowego dziedzictwa UNESCO są m.in. zabytkowe miasto Lamu, święte gaje kaya i Fort Jesus w Mombasie.

39.Regiony turystyczne Afryki

Afryka należy do najszybciej rozwijających się regionów turystycznych świata: w 1990 r. odwiedziło ją niecałe 15 mln turystów, a w 2019 r. - 72 mln. Ok. 50% turystów wybiera północ kontynentu (głównie Egipt, Maroko, Tunezję), gdzie przyciągają ich plaże, rafy koralowe, zabytki starożytności i architektura arabska. Do Afryki Wschodniej przyciągają turystów parki i rezerwaty narodowe, a w Afryce Południowej - zwłaszcza RPA. Najmniej turystów odwiedza Afrykę Zachodnią i Środkową z powodu częstych konfliktów zbrojnych i zagrożenia chorobami.

40.Bariery rozwoju turystyki w Afryce

Słaby rozwój gospodarczy, niski poziom edukacji i słabo rozwinięta infrastruktura turystyczna. Do tego konflikty zbrojne, terroryzm (np. zamach w Nairobi w 2013 r.), wysoka przestępczość w wielkich miastach, zagrożenie chorobami (HIV, ebola) i od 2020 r. pandemia COVID-19.