Mapa i skala - odczytywanie map i obliczanie odległości

1.Mapa

Obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widzianego z góry, przedstawiony na płaszczyźnie w pomniejszeniu, czyli w skali.

2.Elementy mapy

Tytuł, skala, legenda oraz treść przedstawiona za pomocą znaków kartograficznych.

3.Tytuł mapy

Nazwa przedstawionego obszaru lub zjawiska.

4.Treść mapy i znaki kartograficzne

Treść mapy tworzą przedstawione na niej obiekty znajdujące się w terenie. Pokazuje się je za pomocą umownych znaków kartograficznych: punktowych, liniowych i powierzchniowych.

5.Znak punktowy

Mały obrazek oznaczający pojedynczy obiekt, np. samotne drzewo, budynek, urząd pocztowy lub przystań.

6.Znaki liniowe i powierzchniowe

Znak liniowy to barwna linia odzwierciedlająca przebieg np. drogi, linii kolejowej, rzeki lub szlaku. Znak powierzchniowy to barwna plama pokazująca zasięg np. lasu, zabudowy miejskiej lub cmentarza.

7.Legenda mapy

Zestawienie wszystkich znaków kartograficznych użytych na mapie wraz z wyjaśnieniem ich znaczenia.

8.Skala mapy

Informuje, ile razy pomniejszono rzeczywiste odległości i wymiary obiektów. Pozwala obliczać odległości w terenie na podstawie pomiarów na mapie.

9.Skala liczbowa

Zapis $1:n$ oznacza, że odległości i wymiary obiektów pomniejszono $n$ razy. Jeden centymetr na mapie odpowiada $n$ centymetrom w terenie.

10.Skala mianowana

Zapis podający wprost, jaka odległość w terenie, wyrażona w metrach lub kilometrach, odpowiada jednemu centymetrowi na mapie.

11.Podziałka liniowa i odcinek wsteczny

Podziałka liniowa to graficzne przedstawienie skali, pozwalające odczytać odległość w terenie odpowiadającą odcinkowi na mapie. Odcinek wsteczny, położony na lewo od zera i podzielony na mniejsze części, umożliwia dokładniejszy odczyt.

12.Zamiana skali liczbowej na mianowaną

Odczytaj liczbę centymetrów w terenie odpowiadającą jednemu centymetrowi na mapie. Następnie zamień centymetry na metry, dzieląc przez sto, lub na kilometry, dzieląc przez sto tysięcy.

13.Obliczanie odległości w terenie ze skali liczbowej

Zmierz odległość na mapie i pomnóż ją przez liczbę oznaczającą pomniejszenie. Wynik jest w tej samej jednostce co pomiar; następnie zamień go na metry lub kilometry.

14.Pomiar trasy złożonej z odcinków lub krętej

Dla trasy złożonej z odcinków zmierz je linijką, dodaj długości i przelicz sumę za pomocą skali. Krętą trasę odwzoruj nitką, zaznacz jej koniec, napnij nitkę i odczytaj długość na podziałce liniowej.

15.Wysokość bezwzględna

Wysokość punktu mierzona od poziomu morza. Podaje się ją w metrach nad poziomem morza, w skrócie m n.p.m.

16.Wysokość względna

Różnica wysokości między punktem a wybranym miejscem, np. szczytem a podnóżem wzniesienia lub dnem doliny. Podaje się ją w metrach, bez dopisku n.p.m.

17.Obliczanie wysokości względnej

Od wysokości bezwzględnej wyżej położonego punktu odejmij wysokość bezwzględną punktu niższego. Wynik podaj w metrach.

18.Poziomica, czyli izohipsa

Linia na mapie łącząca punkty leżące na tej samej wysokości nad poziomem morza.

19.Mapa poziomicowa

Mapa przedstawiająca ukształtowanie terenu za pomocą poziomic. Pozwala odczytać wysokość bezwzględną, obliczyć względną oraz rozpoznać nachylenie i formy terenu.

20.Odczytywanie wysokości punktu z mapy poziomicowej

Punkt na poziomicy ma wysokość zapisaną przy tej linii. Wysokość punktu między poziomicami określa się w przybliżeniu na podstawie ich wartości; wysokość oznaczonego szczytu odczytuje się z liczby przy kropce.

21.Rozstaw poziomic a nachylenie terenu

Poziomice leżące blisko siebie oznaczają teren stromy, a poziomice oddalone od siebie - teren nachylony łagodnie.

22.Rozpoznawanie form terenu na mapie poziomicowej

Na wzniesieniu wartości poziomic rosną ku szczytowi, w kotlinie maleją ku środkowi. W dolinie wartości maleją ku rzece, a poziomice przecinają jej bieg i wyginają się w stronę źródeł. Przełęcz to obniżenie między wierzchołkami.

23.Mapa hipsometryczna i barwy hipsometryczne

Mapa hipsometryczna przedstawia ukształtowanie powierzchni Ziemi za pomocą poziomic i nałożonych na nie barw. Barwy hipsometryczne oznaczają przedziały wysokości i ułatwiają rozpoznawanie rzeźby terenu.

24.Skala barw na mapie hipsometrycznej

Znajduje się w legendzie i wskazuje, jakie przedziały wysokości nad poziomem morza odpowiadają poszczególnym kolorom.

25.Niziny - wysokość i barwa

Obszary położone na wysokości od zera do trzystu metrów nad poziomem morza. Na mapach hipsometrycznych oznacza się je odcieniami zieleni.

26.Wyżyny - wysokości i barwa

Obszary leżące powyżej trzystu metrów nad poziomem morza, o wysokościach względnych do trzystu metrów. Przedstawia się je odcieniami barwy żółtej.

27.Góry - wysokości i barwy

Obszary leżące powyżej pięciuset metrów nad poziomem morza, o wysokościach względnych przekraczających trzysta metrów. Oznacza się je odcieniami barw pomarańczowej i czerwonej.

28.Depresje

Obszary lądowe położone poniżej poziomu morza. Na mapach hipsometrycznych przedstawia się je barwą ciemnozieloną.

29.Barwy mórz, rzek i jezior na mapie hipsometrycznej

Wody oznacza się barwą niebieską. Im większa głębokość, tym ciemniejszy odcień tej barwy.

30.Mapa ogólnogeograficzna

Przedstawia podstawowe informacje o obszarze: ukształtowanie powierzchni, największe rzeki i jeziora, najważniejsze miasta, drogi oraz granice państw.

31.Mapa krajobrazowa

Przedstawia przede wszystkim zagospodarowanie terenu: pola uprawne, łąki, lasy oraz zabudowę miejską i przemysłową.

32.Mapa turystyczna

Mapa przeznaczona głównie dla turystów. Zawiera informacje o szlakach turystycznych oraz najciekawszych miejscach do zwiedzania, np. zabytkowych budowlach.

33.Plan miasta i jego siatka

Plan przedstawia zwykle niewielki obszar, np. miasto lub osiedle, w skali pozwalającej pokazać wiele obiektów. Zawiera m.in. nazwy i układ ulic, rodzaje zabudowy oraz ważne budynki. Siatka pól opisanych literami i liczbami ułatwia ich wyszukiwanie.

34.Mapy cyfrowe

Mapy elektroniczne, np. internetowe lub używane w nawigacji. Można je powiększać i pomniejszać, wybierać wyświetlane informacje oraz korzystać z aktualizacji; pomagają też wyznaczać trasy i odnajdywać obiekty.

35.Orientowanie mapy w terenie

Ułożenie mapy tak, aby zaznaczone na niej kierunki geograficzne pokrywały się z kierunkami w terenie. Można to zrobić za pomocą kompasu albo rozpoznanych obiektów.

36.Orientowanie mapy za pomocą kompasu

Rozłóż mapę poziomo i przyłóż kompas do jej lewej ramki. Poczekaj, aż igła wskaże północ, a następnie obracaj mapę, aż jej kierunek północny pokryje się z kierunkiem wskazanym przez igłę.

37.Orientowanie mapy za pomocą obiektów w terenie

Rozpoznaj kilka charakterystycznych obiektów i znajdź je na mapie. Ustal na tej podstawie swoje położenie, a następnie obróć mapę tak, aby kierunki do obiektów zgadzały się z ich położeniem w terenie.