Geografia
Ruchy Ziemi - dzień i noc, pory roku
Zestaw wyjaśnia ruch obrotowy i obiegowy Ziemi oraz ich skutki: dzień i noc, wędrówkę i górowanie Słońca, różnicę czasu słonecznego, pory roku i strefy oświetlenia. Poznasz też daty równonocy i przesileń oraz to, jak zmienia się wysokość Słońca w ciągu roku.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Ruch obrotowy, dzień i noc
Etap 1 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 2: Górowanie Słońca i czas
Etap 2 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Ruch obiegowy Ziemi
Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Pory roku i oświetlenie
Etap 4 · 7 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Ruch obrotowy Ziemi
Obracanie się Ziemi wokół własnej osi z zachodu na wschód. Jeden pełny obrót trwa około 24 godzin, czyli dobę.
2.Oś ziemska
Wyobrażona prosta, wokół której obraca się Ziemia. Przechodzi przez środek Ziemi oraz przez Biegun Północny i Biegun Południowy.
3.Kierunek obrotu Ziemi
Ziemia obraca się z zachodu na wschód. Patrząc znad Bieguna Północnego, widzimy obrót przeciwny do ruchu wskazówek zegara.
4.Dzień i noc
Skutek ruchu obrotowego. Słońce zawsze oświetla tylko połowę Ziemi: tam jest dzień, a na drugiej połowie noc. Gdy Ziemia się obraca, każde miejsce przechodzi kolejno ze strony oświetlonej na nieoświetloną.
5.Widoma wędrówka Słońca
Pozorny ruch Słońca po niebie w ciągu dnia: rano wschodzi, w południe jest najwyżej, wieczorem zachodzi. Tak naprawdę to Ziemia się obraca z zachodu na wschód, a Słońce tylko wydaje się wędrować ze wschodu na zachód.
6.Górowanie
Moment, w którym Słońce jest najwyżej nad widnokręgiem w ciągu dnia. Następuje w południe słoneczne. W Polsce Słońce góruje wtedy nad kierunkiem południowym.
7.Południe i północ słoneczna
Południe słoneczne to chwila górowania Słońca w danym miejscu. Północ słoneczna to chwila, gdy to miejsce jest po stronie Ziemi odwróconej od Słońca - wtedy Słońce jest najniżej pod widnokręgiem.
8.Wysokość Słońca nad poziomem
Kąt między promieniami słonecznymi a poziomą powierzchnią Ziemi. Mierzy się go kątomierzem, np. na rysunku cienia gnomonu.
9.Gnomon
Pionowy pręt wbity w ziemię, który służy do obserwacji cienia. W Polsce w południe jego cień jest najkrótszy i wskazuje północ. Im wyżej jest Słońce, tym krótszy cień.
10.Czas słoneczny
Czas wyznaczony przez położenie Słońca w danym miejscu. Wszystkie miejsca na tym samym południku mają ten sam czas słoneczny. Ziemia obraca się o 15° w ciągu 1 godziny, czyli o 1° w ciągu 4 minut.
11.Obliczanie różnicy czasu słonecznego
Różnicę długości geograficznej między miejscami mnożymy przez 4 minuty. Miejsce położone bardziej na wschód ma czas późniejszy, bo Słońce góruje tam wcześniej. Przykład: 5° różnicy to 20 minut.
12.Strefy czasowe
Obszary, w których obowiązuje ten sam czas urzędowy. Ziemię podzielono na 24 strefy, każda szeroka mniej więcej na 15°. Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, a latem używa czasu letniego o godzinę późniejszego.
13.Ruch obiegowy Ziemi
Krążenie Ziemi wokół Słońca po orbicie. Jedno okrążenie trwa około 365 dni i 6 godzin, czyli rok.
14.Rok przestępny
Rok, który ma 366 dni zamiast 365. Zdarza się co 4 lata, bo co roku zostaje około 6 godzin, a po 4 latach zbiera się z nich cała doba. Dodatkowy dzień to 29 lutego.
15.Nachylenie osi ziemskiej
Oś ziemska jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem 66°33' i podczas obiegu wokół Słońca nie zmienia kierunku. Dlatego w ciągu roku Słońce raz mocniej oświetla półkulę północną, a raz południową.
16.Skutki ruchu obiegowego
Pory roku, zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku, zmiany wysokości Słońca w południe w ciągu roku oraz strefy oświetlenia Ziemi.
17.Daty równonocy i przesileń
Równonoc wiosenna - 21 marca, przesilenie letnie - 22 czerwca, równonoc jesienna - 23 września, przesilenie zimowe - 22 grudnia. Te dni rozpoczynają astronomiczne pory roku.
18.Równonoc
Dzień (21 marca i 23 września), w którym dzień i noc na całej Ziemi trwają po 12 godzin. W południe Słońce jest w zenicie nad równikiem. W Polsce wschodzi wtedy dokładnie na wschodzie i zachodzi dokładnie na zachodzie.
19.Przesilenie letnie
22 czerwca. W południe Słońce jest w zenicie nad zwrotnikiem Raka. Na półkuli północnej jest najdłuższy dzień i najkrótsza noc w roku, a za północnym kołem podbiegunowym trwa dzień polarny.
20.Przesilenie zimowe
22 grudnia. W południe Słońce jest w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca. Na półkuli północnej jest najkrótszy dzień i najdłuższa noc w roku, a za północnym kołem podbiegunowym trwa noc polarna.
21.Zenit
Punkt na niebie dokładnie nad głową obserwatora. Słońce może w nim górować tylko w strefie między zwrotnikami.
22.Dzień polarny i noc polarna
Dzień polarny to czas, gdy Słońce nie zachodzi przez całą dobę lub dłużej. Noc polarna to czas, gdy Słońce nie wschodzi. Występują za kołami podbiegunowymi.
23.Strefy oświetlenia Ziemi
Międzyzwrotnikowa - między zwrotnikami, Słońce może górować w zenicie. Dwie umiarkowane - między zwrotnikiem a kołem podbiegunowym, Słońce nigdy nie jest w zenicie. Dwie podbiegunowe - za kołami podbiegunowymi, z dniem i nocą polarną. Polska leży w strefie umiarkowanej północnej.
24.Zmiany wysokości Słońca w ciągu roku
W południe Słońce jest najwyżej 22 czerwca, a najniżej 22 grudnia. Dlatego latem cienie w południe są krótkie, a promienie mocniej grzeją, zimą zaś cienie są długie.
Notatka
Ruch obrotowy - dzień i noc
Ruch obrotowy to obracanie się Ziemi wokół osi ziemskiej. Oś to wyobrażona prosta przez środek Ziemi i oba bieguny. Ziemia obraca się z zachodu na wschód, a pełny obrót trwa około 24 godzin, czyli dobę.
Słońce w każdej chwili oświetla połowę Ziemi. Na tej połowie jest dzień, a na drugiej noc. Ziemia się obraca, więc każde miejsce wchodzi kolejno w światło i w cień.
W ciągu doby miejsce przechodzi zwykle przez cztery ważne chwile. Są to wschód Słońca, południe słoneczne, zachód Słońca i północ słoneczna. O północy słonecznej miejsce leży po stronie odwróconej od Słońca.
Widoma wędrówka Słońca i cień gnomonu
Wydaje się nam, że Słońce wędruje po niebie ze wschodu na zachód. Ten ruch jest widomy, czyli pozorny. Naprawdę to Ziemia obraca się w przeciwną stronę.
Do południa Słońce wznosi się coraz wyżej, a potem opada. Najwyżej jest w chwili górowania, czyli w południe słoneczne. W Polsce widzimy je wtedy nad kierunkiem południowym.
Wysokość Słońca to kąt między promieniami a poziomą powierzchnią. Odczytujemy ją kątomierzem z rysunku cienia gnomonu, czyli pionowego pręta.
- Im wyżej jest Słońce, tym krótszy cień.
- Cień pada w stronę przeciwną do Słońca.
Przykład
Rano Słońce jest nisko na wschodzie. Cień gnomonu jest wtedy długi i pada na zachód.
Czas słoneczny i różnica czasu
Czas słoneczny zależy od położenia Słońca w danym miejscu. Miejsca na tym samym południku mają ten sam czas słoneczny. Ziemia obraca się o 15° w ciągu godziny, czyli o 1° co 4 minuty.
Jak obliczyć różnicę czasu:
- oblicz różnicę długości geograficznej obu miejsc;
- pomnóż ją przez 4 minuty;
- miejsce leżące dalej na wschód ma czas późniejszy, a dalej na zachód wcześniejszy.
Przykład
Miasto X leży na 14° E, a miasto Y na 23° E. Różnica to 9°, czyli 9 · 4 min = 36 min. Gdy w X jest 12:00 czasu słonecznego, w Y jest już 12:36.
Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe, szerokie mniej więcej na 15°. Polska używa czasu środkowoeuropejskiego, a latem czasu letniego, o godzinę późniejszego.
Ruch obiegowy i nachylenie osi
Ruch obiegowy to krążenie Ziemi wokół Słońca po orbicie. Ziemia obiega Słońce w ciągu około 365 dni i 6 godzin. Ten czas nazywamy rokiem.
Zwykły rok kalendarzowy ma 365 dni. Co roku zostaje więc około 6 godzin. Po 4 latach z tych nadwyżek zbiera się cała doba. Dodajemy wtedy 29 lutego i powstaje rok przestępny.
Oś ziemska tworzy z płaszczyzną orbity kąt 66°33'. Podczas obiegu nie zmienia kierunku. Dlatego w ciągu roku raz mocniej oświetlona jest półkula północna, a raz południowa.
Ważne
Ruch obrotowy daje dzień i noc oraz różnice czasu. Ruch obiegowy przy nachylonej osi daje pory roku.
Równonoce i przesilenia
| Dzień | Data | Słońce w zenicie nad | Półkula północna |
|---|---|---|---|
| równonoc wiosenna | 21 marca | równikiem | dzień i noc po 12 h |
| przesilenie letnie | 22 czerwca | zwrotnikiem Raka | najdłuższy dzień |
| równonoc jesienna | 23 września | równikiem | dzień i noc po 12 h |
| przesilenie zimowe | 22 grudnia | zwrotnikiem Koziorożca | najkrótszy dzień |
Te cztery dni rozpoczynają astronomiczne pory roku. Każda pora trwa do następnego dnia z tabeli. Na przykład lato trwa od przesilenia letniego do równonocy jesiennej.
W dniu równonocy Słońce w Polsce wschodzi dokładnie na wschodzie i zachodzi dokładnie na zachodzie. Na półkuli południowej pory roku są odwrotne niż u nas.
Strefy oświetlenia Ziemi
Zwrotniki i koła podbiegunowe dzielą Ziemię na pięć stref oświetlenia. Strefy różnią się tym, jak wysoko może stanąć Słońce.
- Strefa międzyzwrotnikowa: Słońce może górować w zenicie, czyli w punkcie dokładnie nad głową obserwatora.
- Dwie strefy umiarkowane: Słońce nigdy nie dochodzi do zenitu, a każdej doby wschodzi i zachodzi.
- Dwie strefy podbiegunowe: zdarzają się dzień polarny i noc polarna.
W czasie dnia polarnego Słońce nie zachodzi przez całą dobę lub dłużej. W czasie nocy polarnej Słońce nie wschodzi. Polska leży w strefie umiarkowanej północnej.
Wysokość Słońca w ciągu roku
W południe Słońce stoi w Polsce na różnej wysokości w różnych porach roku. Najwyżej jest w dniu przesilenia letniego, a najniżej w dniu przesilenia zimowego.
Latem Słońce w południe stoi wysoko:
- cienie są krótkie;
- promienie padają bardziej stromo, więc mocniej ogrzewają powierzchnię;
- dzień jest długi, więc Słońce dłużej grzeje.
Zimą jest odwrotnie. Słońce w południe stoi nisko, cienie są długie, a dzień krótki. Dlatego zimą jest chłodniej.
Zapamiętaj
W Polsce cień gnomonu w południe wydłuża się od przesilenia letniego do zimowego. Od przesilenia zimowego do letniego się skraca.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 5
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 4
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 4
Mapa, znaki kartograficzne i skala14 fiszek uczy się 5
Azja - środowisko przyrodnicze i rekordyuczy się 2
Krajobrazy Polski: niziny, wyżyny i góry9 fiszek uczy się 4