Geografia
Krajobrazy Polski
Zestaw obejmuje osiem krajobrazów Polski z podstawy programowej: od nadmorskiego na Pobrzeżu Słowińskim po wysokogórski w Tatrach. Poznasz ich rzeźbę, wody, skały i gleby, roślinność i zajęcia ludzi oraz siły, które ukształtowały formy terenu, a także zmiany krajobrazu wywołane przez człowieka.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
36 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Krajobraz i wybrzeże
Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Pojezierza, niziny i Warszawa
Etap 2 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Krajobrazy wyżyn
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Tatry i zmiany krajobrazu
Etap 4 · 6 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Krajobraz
Wygląd fragmentu powierzchni Ziemi, który tworzą składniki przyrodnicze i wytwory człowieka. Składniki krajobrazu to: rzeźba terenu, wody, skały i gleby, klimat, rośliny i zwierzęta oraz zajęcia i budowle ludzi.
2.Zależności między składnikami krajobrazu
Składniki krajobrazu wpływają na siebie. Na przykład żyzna gleba sprzyja rolnictwu, a skała, z której zbudowany jest teren, decyduje o tym, jakie formy powstaną i jakie rośliny tam urosną.
3.Osiem krajobrazów Polski od morza do gór
Na północy: nadmorski (Pobrzeże Słowińskie) i pojezierny (Mazury). W środku: nizinny (Nizina Mazowiecka) i wielkomiejski (Warszawa). Na południu: rolniczy (Wyżyna Lubelska), wyżynny wapienny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), miejsko-przemysłowy (Wyżyna Śląska) i wysokogórski (Tatry).
4.Krajobraz nadmorski (Pobrzeże Słowińskie)
Niski, płaski teren nad Bałtykiem: szerokie piaszczyste plaże, ruchome wydmy i jeziora przybrzeżne, np. Łebsko i Gardno. Na wydmach rosną trawy i bory sosnowe. Ludzie zajmują się turystyką i rybołówstwem. Teren chroni Słowiński Park Narodowy.
5.Wydma
Wzniesienie z piasku usypane przez wiatr. Na Pobrzeżu Słowińskim wiatr wieje od morza i przesuwa piasek, dlatego część wydm wędruje - to wydmy ruchome.
6.Mierzeja i jezioro przybrzeżne
Mierzeja to wąski pas lądu z piasku usypany przez fale morskie. Gdy odetnie ona od morza dawną zatokę, powstaje jezioro przybrzeżne, np. Łebsko.
7.Krajobraz pojezierny (Mazury)
Pagórkowaty teren z wieloma jeziorami polodowcowymi, np. Śniardwami i Mamrami, połączonymi rzekami i kanałami. Są tu lasy, łąki i głazy narzutowe. Ludzie zajmują się turystyką, np. żeglarstwem, oraz rolnictwem i rybactwem.
8.Lądolód na niżu Polski
Wielka masa lodu, która w przeszłości kilka razy nasunęła się na Polskę ze Skandynawii. Przyniosła skały i piasek, a po jej stopieniu zostały pagórki, jeziora polodowcowe i głazy narzutowe.
9.Głaz narzutowy
Duży kamień przyniesiony przez lądolód ze Skandynawii. Zbudowany jest ze skał, których w okolicy nie ma, np. z granitu.
10.Krajobraz nizinny (Nizina Mazowiecka)
Rozległy, płaski teren w środkowej Polsce, który ukształtowały lądolód i rzeki: Wisła i jej dopływy. Są tu pola uprawne, łąki, sady i lasy, np. Puszcza Kampinoska z wydmami. Ludzie zajmują się głównie rolnictwem.
11.Krajobraz wielkomiejski (Warszawa)
Gęsta zabudowa: wieżowce, osiedla, sieć ulic, mosty na Wiśle i metro. Zieleń to głównie parki. Mieszkańcy pracują przede wszystkim w usługach: w urzędach, handlu, bankach, szkołach i na uczelniach. Zabytkiem jest odbudowane po II wojnie światowej Stare Miasto.
12.Krajobraz rolniczy (Wyżyna Lubelska)
Falisty teren pokryty lessem, na którym powstały bardzo żyzne gleby. Dominują pola uprawne, m.in. pszenicy, buraków cukrowych i chmielu, oraz sady. Lasów jest mało. Charakterystyczne są wąwozy lessowe, np. koło Kazimierza Dolnego.
13.Less i wąwóz lessowy
Less to drobny, żółtawy osad naniesiony przez wiatr. Łatwo go rozmywa woda deszczowa, dlatego żłobi w nim głębokie wąwozy o stromych ścianach.
14.Krajobraz wyżynny wapienny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska)
Teren zbudowany z wapieni, ze skałkami-ostańcami i jaskiniami. Na wzgórzach stoją ruiny zamków na Szlaku Orlich Gniazd. Na powierzchni jest mało rzek, bo woda wsiąka w szczeliny skał. Część obszaru chroni Ojcowski Park Narodowy.
15.Ostaniec
Samotna skała, która została, gdy otaczające ją słabsze skały zostały zniszczone. Przykład to Maczuga Herkulesa koło zamku w Pieskowej Skale.
16.Jaskinia i nacieki
Jaskinia powstaje, gdy woda powoli rozpuszcza wapień. W jaskiniach tworzą się nacieki: stalaktyty zwisają ze stropu, stalagmity rosną od dna, a stalagnaty powstają, gdy się połączą.
17.Krajobraz miejsko-przemysłowy (Wyżyna Śląska)
Wiele miast leży tuż obok siebie, np. Katowice, Sosnowiec i Gliwice. Są tu kopalnie węgla kamiennego, huty, elektrownie i hałdy. Działalność górnicza powoduje zapadliska terenu i zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb.
18.Hałda
Sztuczne wzniesienie usypane ze skał wydobytych z kopalni razem z węglem albo z odpadów z hut i elektrowni. Hałdy można zazielenić - to rekultywacja.
19.Krajobraz wysokogórski (Tatry)
Najwyższe góry Polski z najwyższym szczytem Rysy (2499 m n.p.m.). Mają ostre granie, doliny i stawy polodowcowe, np. Morskie Oko. Zbudowane są z granitów i wapieni. Klimat jest chłodny i wilgotny. Ludzie zajmują się turystyką i wypasem owiec. Góry chroni Tatrzański Park Narodowy.
20.Piętra roślinności w Tatrach
Im wyżej, tym chłodniej, więc zmienia się roślinność. Od dołu: regiel dolny (las mieszany, m.in. buki, jodły, świerki), regiel górny (las świerkowy), kosodrzewina, hale (łąki wysokogórskie) i turnie (nagie skały z mchami i porostami).
21.Lodowiec górski i staw polodowcowy
W przeszłości w Tatrach leżały lodowce. Zmieniły doliny rzeczne w szerokie doliny polodowcowe, a w miejscach, które wyżłobiły, powstały stawy polodowcowe, np. Morskie Oko i Czarny Staw.
22.Siły kształtujące formy terenu
Lądolód - pagórki, jeziora polodowcowe i głazy narzutowe. Morze i wiatr - mierzeje, wydmy i jeziora przybrzeżne. Wiatr - pokrywy lessu. Woda rozpuszczająca wapienie - jaskinie i ostańce. Lodowce górskie - doliny i stawy polodowcowe.
23.Zmiany krajobrazu wywołane przez człowieka
Negatywne: hałdy, zapadliska, zanieczyszczenie powietrza i wód, wycinanie lasów, zabudowa terenów zielonych. Pozytywne: zakładanie parków narodowych, rekultywacja hałd i wyrobisk, sadzenie lasów, oczyszczalnie ścieków.
24.Dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe krajobrazów
Przyrodnicze: parki narodowe, np. Słowiński, Kampinoski, Ojcowski i Tatrzański. Kulturowe: np. Stare Miasto w Warszawie, zamki na Szlaku Orlich Gniazd, Kazimierz Dolny i zabytki górnictwa na Śląsku.
Notatka
Krajobraz i jego składniki
Krajobraz to wygląd fragmentu powierzchni Ziemi. Tworzą go składniki przyrodnicze i wytwory człowieka.
Składniki krajobrazu są ze sobą powiązane. Gdy zmienia się jeden, zmieniają się też inne. Na przykład w wapieniach woda wsiąka w szczeliny, więc na powierzchni brakuje rzek. W górach im wyżej, tym chłodniej, więc zmienia się roślinność.
Każdy krajobraz ma też swoje dziedzictwo:
- dziedzictwo przyrodnicze to dzieła przyrody, np. wydmy, ostańce i głazy narzutowe; wiele z nich chronią parki narodowe;
- dziedzictwo kulturowe to dzieła człowieka, np. zabytkowe miasta, takie jak Kazimierz Dolny, i zabytki górnictwa na Śląsku.
Osiem krajobrazów od morza do gór
Krajobrazy w tabeli ułożono od morza do gór. Dwa pierwsze leżą na północy, dwa kolejne w środku Polski, a cztery ostatnie na południu.
| Krajobraz | Przykład | Cechy rozpoznawcze |
|---|---|---|
| nadmorski | Pobrzeże Słowińskie | plaże, wydmy, mierzeje |
| pojezierny | Mazury | jeziora, pagórki |
| nizinny | Nizina Mazowiecka | płaski teren, pola |
| wielkomiejski | Warszawa | wieżowce, ulice, mosty |
| rolniczy | Wyżyna Lubelska | pola, wąwozy lessowe |
| wyżynny wapienny | Wyżyna Krakowsko-Częstochowska | ostańce, jaskinie, zamki |
| miejsko-przemysłowy | Wyżyna Śląska | kopalnie, huty, hałdy |
| wysokogórski | Tatry | granie, stawy polodowcowe |
Krajobraz rozpoznajemy po kilku składnikach naraz: rzeźbie, wodach, skałach, roślinności i zajęciach ludzi.
Krajobraz nadmorski - praca fal i wiatru
Krajobraz nadmorski kształtują fale morskie i wiatr. Fale przynoszą piasek i usypują plaże oraz mierzeje. Wiatr przenosi piasek z plaży w głąb lądu i usypuje wydmy.
Ważne
Wydma i mierzeja są z piasku, ale usypały je różne siły: wydmę wiatr, a mierzeję fale morskie.
Wydmy bez roślin wiatr powoli przesuwa. To wydmy ruchome. Na innych wydmach rosną trawy i sosny, które utrudniają przesuwanie piasku. Ludzie żyją tu głównie z turystyki i połowu ryb. Przyrodę Pobrzeża chroni Słowiński Park Narodowy.
Ślady lądolodu: krajobraz pojezierny i nizinny
W przeszłości na Polskę kilka razy nasuwał się z północy lądolód. Ta wielka masa lodu niosła skały, żwir i piasek. Gdy lód się stopił, osady zostały na miejscu.
- Na Mazurach lądolód zostawił pagórki i zagłębienia. W zagłębieniach zebrała się woda i powstały jeziora polodowcowe. Ludzie zajmują się tu turystyką, np. żeglarstwem, oraz rolnictwem i rybactwem.
- Na Nizinie Mazowieckiej teren po lądolodzie wyrównały rzeki, przede wszystkim Wisła z dopływami. Na płaskim terenie łatwo zakładać pola i sady.
Śladem lądolodu są też głazy narzutowe. Zbudowane są ze skał, których nie ma w okolicy. Po tym poznajemy, że przyniósł je lód z daleka.
Dwie wyżyny: lessowa i wapienna
| Wyżyna | Skała | Typowe formy |
|---|---|---|
| Lubelska (krajobraz rolniczy) | less | wąwozy lessowe |
| Krakowsko-Częstochowska (krajobraz wapienny) | wapień | ostańce, jaskinie |
Less to drobny osad naniesiony przez wiatr. Powstały na nim bardzo żyzne gleby, więc przeważają pola i sady, a lasów jest mało. Woda deszczowa łatwo rozmywa less i żłobi w nim wąwozy.
Wapień jest powoli rozpuszczany przez wodę. Woda wsiąka w szczeliny i drąży jaskinie. W jaskiniach rosną nacieki: stalaktyt zwisa ze stropu, stalagmit wyrasta z dna jaskini, a stalagnat powstaje z ich połączenia.
Ostaniec to skała, która przetrwała, gdy słabsze skały wokół zostały zniszczone. Na wapiennych wzgórzach stoją ruiny zamków Szlaku Orlich Gniazd.
Krajobrazy zmienione przez człowieka
W dwóch krajobrazach najwięcej zmienił człowiek. Różnią się przede wszystkim zajęciami ludzi.
- Wielkomiejski (Warszawa): gęsta zabudowa, wieżowce, metro i mosty. Większość mieszkańców pracuje w usługach.
- Miejsko-przemysłowy (Wyżyna Śląska): wiele miast tuż obok siebie, kopalnie węgla kamiennego, huty i elektrownie.
Hałda to sztuczne wzniesienie ze skał wydobytych razem z węglem albo z odpadów hut i elektrowni.
Człowiek może krajobraz niszczyć albo chronić.
Ważne
Szkodzą krajobrazowi: hałdy, zapadliska, wycinanie lasów i zabudowa terenów zielonych. Pomagają: parki narodowe, sadzenie lasów, oczyszczalnie ścieków i rekultywacja, czyli przywracanie zniszczonego terenu przyrodzie.
Krajobraz wysokogórski Tatr
Tatry to najwyższe góry Polski. Zbudowane są z granitów i wapieni.
Dawniej leżały tu lodowce górskie. Zmieniły doliny rzeczne w szerokie doliny polodowcowe. W zagłębieniach wyżłobionych przez lód zebrała się woda i powstały stawy polodowcowe, np. Czarny Staw.
Klimat jest chłodny i wilgotny. Im wyżej, tym chłodniej, dlatego roślinność układa się w piętra.
Ludzie żyją tu z turystyki i wypasu owiec. Góry chroni Tatrzański Park Narodowy.
Zapamiętaj
Najwyższy szczyt Tatr i całej Polski to Rysy (2499 m n.p.m.).
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 5
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 4
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 4
Mapa, znaki kartograficzne i skala14 fiszek uczy się 5
Azja - środowisko przyrodnicze i rekordyuczy się 2
Krajobrazy Polski: niziny, wyżyny i góry9 fiszek uczy się 4