Mapa i skala - poziomice i mapa hipsometryczna

Mapa pokazuje teren zmniejszony wiele razy. Skala mapy mówi, ile razy zmniejszono każdą odległość. Dzięki niej z mapy da się obliczyć prawdziwe odległości.

Skalę zapisuje się na trzy sposoby:

• skala liczbowa, np. 1 : 70 000 - obie liczby czytamy w tych samych jednostkach, w centymetrach;
• skala mianowana, np. 1 cm - 700 m - podaje wprost odległość w terenie z jednostką;
• podziałka liniowa - odcinek podzielony na równe części, przy których podpisano odległości w terenie.

Trzy zapisy mogą oznaczać tę samą skalę. Skala 1 : 70 000 i skala 1 cm - 700 m znaczą to samo. Zapis 700 m n.p.m. nie jest skalą, tylko wysokością.

Przy zamianie skali potrzebne są dwie równości: 1 m = 100 cm i 1 km = 100 000 cm.

Ze skali liczbowej na mianowaną: liczbę po dwukropku czytamy jako centymetry w terenie. Potem skreślamy dwa zera, żeby mieć metry, albo pięć zer, żeby mieć kilometry.

Ze skali mianowanej na liczbową idziemy odwrotnie. Odległość w terenie zamieniamy na centymetry i wpisujemy po dwukropku. Na przykład 1 cm - 80 m to 1 cm - 8000 cm, czyli 1 : 8000.

Częsty błąd to czytanie liczby po dwukropku od razu jako metrów albo kilometrów. Najpierw czytamy ją jako centymetry.

Najpierw zamieniamy skalę liczbową na mianowaną. Wtedy wiemy, ile metrów lub kilometrów oznacza 1 cm na mapie.

• Odległość w terenie: odległość z mapy w centymetrach mnożymy przez wartość 1 cm ze skali mianowanej.
• Odległość na mapie: odległość w terenie dzielimy przez wartość 1 cm ze skali mianowanej.

W skali 1 cm - 8 km jezioro o długości 44 km ma na mapie 44 km : 8 km = 5,5 cm.

Podziałka liniowa pozwala obejść się bez rachunków. Odcinek z mapy odmierzamy cyrklem albo paskiem papieru. Potem przykładamy go do podziałki i odczytujemy odległość w terenie.

Wielkość skali ocenia się po liczbie po dwukropku. Im ta liczba jest mniejsza, tym mniej zmniejszono teren i tym większa skala.

• Duża skala: mapa pokazuje mały obszar, ale z wieloma szczegółami, np. ścieżkami i pojedynczymi domami. Przydaje się na wycieczce po okolicy.
• Mała skala: mapa mieści na kartce duży obszar, np. cały kraj albo kontynent. Pokazuje go mniej dokładnie.

Na dwóch mapach tej samej okolicy w różnych skalach ten sam odcinek ma różną długość. Na mapie w większej skali jest dłuższy.

Wysokość bezwzględna to wysokość punktu nad poziomem morza. Zapisujemy ją w m n.p.m., np. 715 m n.p.m.

Wysokość względna mówi, o ile jeden punkt leży wyżej od drugiego. Nie liczymy jej od poziomu morza, tylko od niższego punktu, np. dna doliny.

Przykład: szczyt ma 1360 m n.p.m., a schronisko pod nim 715 m n.p.m. Szczyt jest wyżej od schroniska o 1360 m - 715 m = 645 m.

Wynik podajemy w metrach, bez skrótu n.p.m. Typowy błąd to dodanie obu wysokości zamiast ich odjęcia.

Poziomica łączy na mapie punkty o tej samej wysokości bezwzględnej. Poziomice rysuje się co tyle samo metrów. Gdy są co 20 m, druga poziomica nad poziomicą 340 m ma 380 m n.p.m.

Układ poziomic pokazuje kształt terenu:

• poziomice blisko siebie - stok stromy; daleko od siebie - stok łagodny;
• zamknięte pętle, wysokość rośnie ku środkowi - wzniesienie, a szczyt w najmniejszej pętli;
• zamknięte pętle, wysokość maleje ku środkowi - obniżenie terenu;
• najniższe miejsce między dwiema grupami zamkniętych poziomic - przełęcz.

Profil terenu pokazuje teren z boku wzdłuż wybranej linii. Linia profilu pnąca się szybko w górę oznacza stromy stok, a linia pozioma - teren płaski.

Na mapie hipsometrycznej obszary między poziomicami wypełnia się barwami. Każda barwa oznacza inny przedział wysokości. Wody zaznacza się kolorem niebieskim.

Wyżynę od gór odróżniamy po wysokościach względnych, a nie po samej wysokości bezwzględnej. W Polsce depresje leżą na Żuławach Wiślanych.