Zachodniopomorski Konkurs Geograficzny - geografia regionalna świata

1.Azja - kontynent kontrastów

Azja to największy kontynent, leżący głównie na półkuli północnej i wschodniej; oblewają ją oceany Arktyczny, Spokojny i Indyjski, a od Europy oddzielają ją umownie m.in. góry Ural i rzeka Ural. Ma silnie rozczłonkowaną linię brzegową z wielkimi półwyspami (Arabski, Indyjski, Indochiński, Kamczatka) i wyspami (Japońskie, Archipelag Malajski). Kontrasty: najwyższy szczyt Ziemi Mount Everest (8848 m) i depresja Morza Martwego (ponad 400 m p.p.m.), klimat od polarnego po równikowy, roślinność od tundry po las równikowy.

2.Ukształtowanie powierzchni i wielkie rzeki Azji

W środku kontynentu wznoszą się najwyższe góry świata - Himalaje - i Wyżyna Tybetańska, zwana dachem świata, a na północy leży rozległa Nizina Zachodniosyberyjska. Wielkie rzeki płyną z gór ku trzem oceanom: Ob, Jenisej i Lena do Oceanu Arktycznego (zimą zamarzają, wiosną wylewają), Jangcy, Huang He (Rzeka Żółta) i Mekong do Oceanu Spokojnego, a Ganges i Indus do Oceanu Indyjskiego. Rzeki monsunowe wzbierają latem. Wnętrze Azji ma obszary bezodpływowe, np. dorzecze Morza Kaspijskiego.

3.Pacyficzny pierścień ognia

Pacyficzny pierścień ognia to pas czynnych wulkanów i częstych trzęsień ziemi otaczający Ocean Spokojny: biegnie wzdłuż zachodnich wybrzeży obu Ameryk, przez Aleuty, Kamczatkę, Japonię, Filipiny i Indonezję po Nową Zelandię. Leży na granicach płyt litosfery, gdzie płyta pacyficzna i inne płyty oceaniczne zbliżają się do sąsiednich płyt. Skupia większość czynnych wulkanów świata, np. Fudżi w Japonii, Krakatau w Indonezji i Pinatubo na Filipinach.

4.Rowy oceaniczne, trzęsienia ziemi i tsunami

Gdy cięższa płyta oceaniczna wsuwa się pod sąsiednią płytę, na dnie oceanu powstaje głęboki rów oceaniczny, a obok - łańcuch wulkanów i wysp. Najgłębszy jest Rów Mariański na Oceanie Spokojnym (prawie 11 km). Przesuwanie się płyt wywołuje trzęsienia ziemi. Podmorskie trzęsienie ziemi może wywołać tsunami - falę, która przy płytkim brzegu rośnie do wielu metrów i zalewa wybrzeże. Przykłady: tsunami na Oceanie Indyjskim w 2004 r. i w Japonii w 2011 r. (awaria elektrowni Fukushima).

5.Monsun

Monsun to wiatr okresowy, który zmienia kierunek z porą roku. Latem ląd nagrzewa się silniej niż ocean, więc nad lądem powstaje niż, a wilgotne powietrze napływa znad oceanu na ląd i przynosi ulewne deszcze (pora deszczowa). Zimą ląd jest chłodniejszy, nad Azją tworzy się wyż i suche powietrze wieje z lądu na ocean (pora sucha). Klimat monsunowy obejmuje Azję Południową, Południowo-Wschodnią i Wschodnią, m.in. Indie, Indochiny i wschodnie Chiny. Zbyt silny monsun powoduje powodzie, a spóźniony - susze.

6.Kultura ryżu

Kultura ryżu to sposób życia mieszkańców monsunowej Azji zbudowany wokół uprawy ryżu - podstawy ich wyżywienia. Ryż potrzebuje ciepła i dużo wody, dlatego uprawia się go na zalewanych polach w dolinach i deltach rzek oraz na tarasach na zboczach. Rytm prac wyznacza monsun: w porze deszczowej przesadza się rozsadę na zalane pola, a zbiory przypadają po spuszczeniu wody. Uprawa wymaga pracy wielu ludzi, więc doliny ryżowe są gęsto zaludnione, a ryż jest obecny w obrzędach i świętach.

7.Warunki przyrodnicze Japonii

Japonia to państwo wyspiarskie na Oceanie Spokojnym; główne wyspy to Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku, a stolicą jest Tokio. Kraj leży w pacyficznym pierścieniu ognia, dlatego często nawiedzają go trzęsienia ziemi, tsunami i wybuchy wulkanów. Większość powierzchni zajmują góry, a nizin jest mało, więc ludność i przemysł skupiają się na wąskich nizinach nadbrzeżnych, a ryż uprawia się także na tarasowych polach ryżowych. Japonia ma bardzo mało surowców mineralnych.

8.Gospodarka Japonii

Japonia, mimo braku surowców, jest jedną z najbardziej rozwiniętych gospodarek świata. Importuje ropę naftową, węgiel i rudy, a eksportuje gotowe wyroby wysokiej jakości: samochody, elektronikę, roboty przemysłowe i statki. Przemysł leży przy portach na wybrzeżu Pacyfiku, a brak miejsca nadrabia się sztucznymi wyspami. Sukces wspierają czynniki społeczno-kulturowe - pracowitość, dyscyplina, lojalność wobec firmy i wysoki poziom wykształcenia - oraz inwestycje w nowe technologie (np. szybka kolej Shinkansen).

9.Ludność Chin

Chiny (stolica Pekin) są jednym z najludniejszych państw świata. Ludność skupia się na wschodzie - na nizinach i w dolinach Jangcy i Huang He, gdzie klimat monsunowy i żyzne gleby sprzyjają rolnictwu - oraz w wielkich miastach na wybrzeżu, np. w Szanghaju. Zachód z Wyżyną Tybetańską i pustyniami Gobi i Takla Makan jest słabo zaludniony. Aby zahamować szybki przyrost ludności, w latach 1979-2015 prowadzono politykę jednego dziecka; jej skutki to starzenie się społeczeństwa i przewaga mężczyzn wśród młodych.

10.Chiny w gospodarce światowej

Od reform rozpoczętych w 1978 r. Chiny otwierały się na kapitał zagraniczny i stały się jedną z największych gospodarek świata. Utworzono specjalne strefy ekonomiczne (m.in. w Shenzhen) z ulgami dla zagranicznych firm. Liczna i tania siła robocza uczyniła z Chin „fabrykę świata” - są jednym z największych producentów i eksporterów odzieży, zabawek, elektroniki i stali. Coraz ważniejszy jest przemysł zaawansowanych technologii. Skutki uboczne rozwoju to zanieczyszczenie powietrza i wód oraz różnice między bogatym wybrzeżem a wnętrzem kraju.

11.Przemysł zaawansowanych technologii (high-tech)

Przemysł high-tech wytwarza wyroby oparte na najnowszej wiedzy: elektronikę i komputery, oprogramowanie, sprzęt telekomunikacyjny, roboty, leki i biotechnologię oraz samoloty. Potrzebuje nie surowców, lecz wykwalifikowanych pracowników, uczelni, ośrodków badawczych i kapitału. Cechy nowoczesnej gospodarki to przewaga usług, duże nakłady na badania naukowe, automatyzacja i szybkie wdrażanie wynalazków. W Azji przemysł ten rozwinął się m.in. w Japonii, Korei Południowej, na Tajwanie, w Singapurze, w Chinach i w Indiach.

12.Indie - możliwości rozwoju i kontrasty

Indie (stolica Nowe Delhi) są jednym z najludniejszych państw świata. Szanse rozwoju dają im młode społeczeństwo, tania siła robocza, znajomość angielskiego i dobrze wykształceni informatycy - Bangalore (Bengaluru) jest centrum przemysłu informatycznego, zwanym indyjską Doliną Krzemową. Kontrasty: obok nowoczesnych firm i bogatych dzielnic wiele osób żyje w ubóstwie, a duża część ludności pracuje w tradycyjnym rolnictwie. W tradycji hinduskiej trwa system kastowy - dziedziczny podział społeczeństwa; dyskryminacji z powodu kasty zakazuje konstytucja.

13.Aglomeracje i slumsy Indii

Największe aglomeracje Indii to Mumbaj (Bombaj) - centrum finansów i przemysłu filmowego (Bollywood), Delhi ze stolicą Nowe Delhi oraz Kolkata (Kalkuta). Wokół nich rozrastają się slumsy - dzielnice nędzy z prowizorycznych domów bez wodociągu i kanalizacji, np. Dharavi w Mumbaju. Przyczyny: masowe migracje ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy, ubóstwo, szybki przyrost ludności i brak tanich mieszkań. Skutki: choroby, przestępczość, praca dzieci i zanieczyszczenie środowiska.

14.Bliski Wschód - kultura i ropa naftowa

Bliski Wschód to region w południowo-zachodniej Azji, kolebka judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Jerozolima jest świętym miastem wszystkich trzech religii, a Mekka w Arabii Saudyjskiej - najświętszym miastem islamu i celem pielgrzymek muzułmanów. Wokół Zatoki Perskiej (Arabia Saudyjska, Iran, Irak, Kuwejt, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Katar) leżą jedne z największych złóż ropy naftowej świata. Wiele z tych państw należy do OPEC - Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (od 1960 r.).

15.Konflikty zbrojne i terroryzm na Bliskim Wschodzie

Przyczyny konfliktów to spory o terytorium i wodę, różnice religijne i etniczne, rywalizacja o złoża ropy oraz granice wytyczone przez dawne mocarstwa kolonialne. Jednym z najdłuższych jest konflikt izraelsko-palestyński o ziemię, trwający od powstania Izraela w 1948 r. Inne to wojna iracko-irańska (1980-1988) i wojny w Zatoce Perskiej: w latach 1990-1991 po zajęciu Kuwejtu przez Irak i w latach 2003-2011 w Iraku. Region dotyka też terroryzm. Skutki: ofiary, zniszczenia, rzesze uchodźców i wahania cen ropy na świecie.

16.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Przy równiku Słońce przez cały rok góruje wysoko, więc powietrze silnie się nagrzewa i unosi - powstaje pas niskiego ciśnienia zwany strefą zbieżności (międzyzwrotnikową strefą zbieżności). Wznoszące się powietrze ochładza się i daje obfite opady. Górą płynie ku zwrotnikom, tam opada i tworzy wyże zwrotnikowe z suchym, bezchmurnym powietrzem. Przy powierzchni Ziemi wraca z wyżów ku równikowi jako pasaty - stałe wiatry wiejące na półkuli północnej z północnego wschodu, a na południowej z południowego wschodu.

17.Położenie Afryki a rozkład opadów

Równik przecina Afrykę mniej więcej w połowie, a zwrotniki biegną przez jej północną i południową część, dlatego strefy klimatu układają się prawie symetrycznie po obu stronach równika. Strefa zbieżności wędruje w ciągu roku za Słońcem górującym w zenicie: przy równiku deszcz pada przez cały rok (zwykle popołudniowe ulewy), na sawannach pora deszczowa trwa, gdy strefa jest nad nimi, a pora sucha - gdy się oddala. Pod wyżami zwrotnikowymi opadów prawie nie ma; leżą tam Sahara, Kalahari i Namib.

18.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa Afryki

Od równika ku północy i ku południu strefy zmieniają się w podobnej kolejności: las równikowy (gorąco i wilgotno przez cały rok, ubogie czerwone gleby laterytowe), sawanna (pora deszczowa i sucha, trawy z pojedynczymi drzewami, np. baobabami, gleby czerwone), półpustynie i pustynie gorące (klimat zwrotnikowy suchy, słabo wykształcone gleby pustynne) oraz na skrajach kontynentu roślinność śródziemnomorska (suche, gorące lato, deszczowa zima, gleby cynamonowe). Układ stref zaburzają góry, np. Wyżyna Abisyńska.

19.Sahel i pustynnienie

Sahel to pas półpustyń i suchych sawann na południowym skraju Sahary, od Senegalu po Sudan. Opady są małe i nieregularne, a susze częste. Ludność zajmuje się koczowniczym pasterstwem (bydło, kozy, wielbłądy) i uprawą prosa i sorga. Pustynnienie to zamiana terenów półsuchych w pustynię. Przyczyny: susze, nadmierny wypas, wycinanie drzew i krzewów na opał, zbyt intensywna uprawa i szybki przyrost ludności. Przeciwdziała się mu, sadząc pasy drzew, budując kamienne wały zatrzymujące wodę i ograniczając wypas.

20.Niedożywienie w Etiopii

Niedożywienie to stan, w którym człowiek przez długi czas je za mało albo jego pożywienie jest ubogie w białko i witaminy. W Etiopii, leżącej na Wyżynie Abisyńskiej (stolica Addis Abeba), jego przyczyny to powtarzające się susze, erozja gleb, przestarzałe rolnictwo, szybki przyrost ludności, ubóstwo i konflikty zbrojne. W połowie lat 80. XX w. kraj nawiedziła klęska głodu. Skutki: słaba odporność i choroby, zahamowanie rozwoju dzieci, wysoka umieralność niemowląt, mała wydajność pracy i zależność od pomocy humanitarnej.

21.Gospodarka tradycyjna i nowoczesna w Afryce

Gospodarka tradycyjna to rolnictwo na własne potrzeby (proso, sorgo, maniok), rolnictwo żarowe w lasach równikowych i koczownicze pasterstwo; daje małe plony i opiera się na pracy rąk. Gospodarka nowoczesna to plantacje roślin na eksport (kakao w Wybrzeżu Kości Słoniowej i Ghanie, kawa i herbata w Kenii), górnictwo (ropa naftowa w Nigerii i Algierii, złoto i diamenty w RPA, diamenty w Botswanie, miedź w Zambii), przemysł w RPA i Egipcie, turystyka oraz telefonia komórkowa i płatności przez telefon.

22.Walory przyrodnicze Kenii

Kenia leży w Afryce Wschodniej nad Oceanem Indyjskim, a przecina ją równik; stolicą jest Nairobi. Przez kraj biegnie Rów Wschodnioafrykański, a najwyższym szczytem jest Mount Kenya. Na sawannach utworzono obszary chronione: rezerwat Masai Mara z wędrówkami gnu i zebr oraz parki narodowe Amboseli, z którego widać Kilimandżaro (5895 m, najwyższy szczyt Afryki, leżący w Tanzanii), i Tsavo. Turyści przyjeżdżają na safari, by oglądać tzw. wielką piątkę: lwa, słonia, bawoła, nosorożca i lamparta.

23.Masajowie i turystyka w Kenii

Masajowie to lud pasterzy z Kenii i Tanzanii, który hoduje bydło, mieszka w wioskach z chat z gliny i gałęzi i zachowuje tradycyjne stroje, ozdoby i tańce - są dużą atrakcją kulturową dla turystów. Kenia przyciąga też plażami nad Oceanem Indyjskim (Mombasa) i rafami koralowymi. Turystyka daje dochody, miejsca pracy i pieniądze na ochronę przyrody, ale ma też złe strony: niepokoi zwierzęta w parkach, zmienia tradycyjny styl życia ludów i przynosi zyski głównie dużym firmom.

24.Ukształtowanie powierzchni Ameryki

Ameryka ma dużą rozciągłość południkową - od Arktyki po okolice Antarktydy - dlatego obejmuje wszystkie strefy klimatyczne. Na zachodzie ciągną się młode, wysokie góry: Kordyliery w Ameryce Północnej i Andy w Ameryce Południowej - najdłuższe góry świata z Aconcaguą (prawie 7000 m). Na wschodzie wznoszą się stare, niskie Appalachy oraz Wyżyny Brazylijska i Gujańska. Środek zajmują równiny i niziny: Wielkie Równiny i Nizina Missisipi na północy oraz Nizina Amazonki, największa nizina świata, na południu.

25.Podział Ameryki

Geograficznie Amerykę dzieli się na Północną i Południową, połączone Przesmykiem Panamskim, przez który przekopano Kanał Panamski; Ameryka Środkowa to wąska część lądu łącząca obie Ameryki wraz z wyspami Morza Karaibskiego. Kulturowo wyróżnia się Amerykę Anglosaską - USA i Kanadę, gdzie dominuje angielski - oraz Amerykę Łacińską od Meksyku po Ziemię Ognistą, gdzie mówi się głównie po hiszpańsku, a w Brazylii po portugalsku. Największe państwa to Kanada (stolica Ottawa), USA (Waszyngton) i Brazylia (Brasília).

26.Strefy klimatyczne i roślinne Ameryki

Dzięki rozciągłości od Arktyki po okolice Antarktydy Ameryka ma wszystkie strefy klimatyczne. Na północy panuje klimat polarny i subpolarny z tundrą (Alaska, północna Kanada), dalej klimat umiarkowany z tajgą, lasami liściastymi i stepami zwanymi preriami. Na południu USA jest klimat podzwrotnikowy, w Meksyku i na Atakamie są pustynie, a w dorzeczu Amazonki - wilgotny las równikowy (selwa). W Ameryce Południowej są też sawanny (llanos, campos) i step pampa, a w Andach wyraźna piętrowość klimatyczno-roślinna.

27.Tornada i cyklony tropikalne (huragany)

Tornado to lej wirującego powietrza schodzący z chmury burzowej do ziemi, z wiatrem nawet kilkuset km/h. Najwięcej tornad jest w Alei Tornad na Wielkich Równinach USA, gdzie nad płaskim terenem bez gór równoleżnikowych zderza się ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej z zimnym, suchym powietrzem z Kanady. Cyklon tropikalny (huragan) to wielki wir niżowy, który powstaje nad ciepłymi wodami oceanu, zwykle latem i jesienią. Wichury, ulewy i fala sztormowa wywołują powodzie, jak po huraganie Katrina w Nowym Orleanie w 2005 r.

28.Wylesianie Amazonii

Amazonia to dorzecze Amazonki z największym lasem równikowym świata (selwą), bogatym w gatunki roślin i zwierząt i zamieszkanym przez plemiona indiańskie. Las wycina się pod pastwiska dla bydła i pola soi, dla drewna oraz przy budowie dróg (Transamazońska), kopalń i zapór wodnych. Skutki wylesiania: wymieranie gatunków, wypłukiwanie i erozja ubogich gleb, więcej dwutlenku węgla w atmosferze i zmiany klimatu, mniej opadów oraz utrata ziemi przez ludność rdzenną.

29.Zróżnicowanie rasowe i etniczne Ameryki

Pierwotnie Amerykę zamieszkiwali Indianie i Inuici. Od przełomu XV i XVI w. przybywali kolonizatorzy z Europy (Hiszpanie, Portugalczycy, Anglicy, Francuzi), którzy przymusowo sprowadzali niewolników z Afryki, a w XIX i XX w. napłynęli liczni imigranci z Europy i Azji. Mieszanie się ludności dało grupy mieszane: Metysów (potomków Indian i Europejczyków), Mulatów (Afrykanów i Europejczyków) i Zambo (Indian i Afrykanów). W Ameryce Łacińskiej ludzie pochodzenia mieszanego stanowią dużą część mieszkańców.

30.Rdzenni mieszkańcy Ameryki

Rdzenni mieszkańcy Ameryki to Indianie oraz Inuici (Eskimosi) z północy Kanady, Alaski i Grenlandii. Po przybyciu Europejczyków ich liczba bardzo zmalała z powodu przywleczonych chorób, wojen i odbierania ziem. W USA i Kanadzie wielu Indian żyje w rezerwatach - wydzielonych terenach z własnym samorządem, gdzie często panują bezrobocie i ubóstwo. W 1999 r. w Kanadzie utworzono terytorium Nunavut z samorządem Inuitów. W Andach żyją m.in. Keczua i Ajmara, a w Amazonii - plemiona zagrożone wylesianiem.

31.Megalopolis i slumsy w Ameryce

Megalopolis to pas zrośniętych ze sobą aglomeracji połączonych gęstą siecią transportu. Najbardziej znana jest BosWash na wschodnim wybrzeżu USA - od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore po Waszyngton; inne to ChiPitts nad Wielkimi Jeziorami, SanSan w Kalifornii i Tokaido w Japonii. Do największych aglomeracji świata należą Tokio, Delhi, Szanghaj, Meksyk i São Paulo. W miastach Ameryki Łacińskiej rosną slumsy, w Brazylii zwane fawelami (np. w Rio de Janeiro); powodują je migracje ze wsi i bieda.

32.Dolina Krzemowa

Dolina Krzemowa to technopolia w Kalifornii, na południe od San Francisco (m.in. San Jose i Palo Alto). Technopolia to ośrodek przemysłu zaawansowanych technologii, w którym współpracują uczelnie, laboratoria badawcze i firmy. Rozwój Doliny wsparły: Uniwersytet Stanforda, wykwalifikowani pracownicy z całego świata, kapitał inwestorów gotowych finansować nowe firmy, ciepły klimat i zamówienia wojskowe. Mają tu siedziby m.in. Apple, Google i Intel. Nazwa pochodzi od krzemu, z którego produkuje się układy scalone.

33.Rola Stanów Zjednoczonych w gospodarce światowej

Stany Zjednoczone (stolica Waszyngton) są jedną z największych gospodarek świata. Dolar amerykański jest główną walutą handlu międzynarodowego, a giełda na Wall Street w Nowym Jorku - jednym z najważniejszych rynków finansowych. Amerykańskie korporacje przodują w informatyce, lotnictwie, farmacji i rozrywce (Hollywood). USA są potęgą rolniczą - jednym z największych producentów kukurydzy i soi - i liderem badań naukowych. W Nowym Jorku ma siedzibę ONZ, a w Waszyngtonie Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

34.Środowisko przyrodnicze Australii

Australia to najmniejszy kontynent i zarazem państwo (stolica Canberra), leżące na półkuli południowej i przecięte zwrotnikiem Koziorożca. Jest najsuchszym zamieszkanym kontynentem: środek i zachód zajmują pustynie, m.in. Wielka Pustynia Piaszczysta i Wielka Pustynia Wiktorii. Na wschodzie ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe, a wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża - Wielka Rafa Koralowa, największa rafa świata. W centrum wznosi się Uluru - czerwony ostaniec skalny, święta góra Aborygenów.

35.Endemity Australii

Endemit to gatunek występujący naturalnie tylko na jednym obszarze. Australia przez miliony lat była odizolowana od innych lądów, więc ma wyjątkowo dużo endemitów. Należą do nich torbacze - kangur i koala, które rodzą małe młode i noszą je w torbie - oraz stekowce, czyli ssaki składające jaja: dziobak, endemit Australii, i kolczatka, endemit Australii i Nowej Gwinei. Prawie wszystkie gatunki eukaliptusa, którego liśćmi żywi się koala, rosną naturalnie tylko w Australii. Gatunki sprowadzone przez ludzi, np. króliki, zagrażają rodzimej przyrodzie.

36.Wielki Basen Artezyjski

Wielki Basen Artezyjski to rozległy obszar we wschodniej części Australii, pod którym między warstwami skał nieprzepuszczalnych zalegają wody artezyjskie. Woda jest pod ciśnieniem, więc po wywierceniu studni sama wypływa na powierzchnię. Jest często ciepła i zasolona, dlatego służy głównie do pojenia owiec i bydła. Wody powierzchniowe Australii są ubogie: wiele rzek to okresowe creeki, które płyną tylko po deszczach, a głównym systemem rzecznym jest Murray z Darling. Słone jeziora, np. Jezioro Eyre, często wysychają.

37.Ludność i gospodarka Australii i Oceanii

Ludność Australii skupia się na wybrzeżu wschodnim i południowo-wschodnim o łagodnym klimacie (Sydney, Melbourne, Brisbane; w głębi lądu na południowym wschodzie leży stolica Canberra) oraz w okolicy Perth; wnętrze jest prawie puste. Rdzennymi mieszkańcami są Aborygeni, a w Nowej Zelandii (stolica Wellington) - Maorysi. Ważne dla gospodarki, zwłaszcza dla eksportu, są górnictwo (rudy żelaza, węgiel kamienny, boksyty, złoto), hodowla owiec merynosów na wełnę i bydła na rozległych pastwiskach oraz uprawa pszenicy. Oceania to wyspy Pacyfiku dzielone na Melanezję, Mikronezję i Polinezję.

38.Środowisko Antarktydy i Arktyki

Antarktyda to kontynent wokół bieguna południowego, prawie w całości pokryty lądolodem o grubości średnio ponad 2 km; to najzimniejszy kontynent (rekord około -89°C), bez stałych mieszkańców, z pingwinami i fokami na wybrzeżach. Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim, Grenlandia i północne krańce Eurazji i Ameryki z tundrą i wieczną zmarzliną; żyją tu niedźwiedzie polarne i ludy Północy, np. Inuici. Ocieplenie klimatu zmniejsza zasięg lodu morskiego, powoduje topnienie lodowców i wzrost poziomu morza.

39.Traktat Antarktyczny

Traktat Antarktyczny podpisano w 1959 r. w Waszyngtonie; wszedł w życie w 1961 r., a Polska przystąpiła do niego w tym samym roku. Obejmuje obszar na południe od 60° szerokości geograficznej południowej. Ustala, że Antarktyda służy wyłącznie celom pokojowym i badaniom naukowym, zakazuje działań wojskowych, wybuchów jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych, zamraża roszczenia państw do terytorium i nakazuje wymianę wyników badań. Protokół madrycki z 1991 r. zakazał wydobywania surowców mineralnych.

40.Polscy badacze obszarów polarnych

Henryk Arctowski (geolog i meteorolog) i Antoni Bolesław Dobrowolski (geofizyk badający lód) uczestniczyli w belgijskiej wyprawie statku Belgica w latach 1897-1899 - pierwszej, która przezimowała w Antarktyce, gdy statek uwiązł w lodach. Ich nazwiskami nazwano polskie stacje: Polską Stację Antarktyczną im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego (od 1977 r.) i stację im. Dobrowolskiego. W Arktyce działa Polska Stacja Polarna Hornsund na Spitsbergenie (od 1957 r.), która bada pogodę, lodowce i zmiany klimatu.