Zachodniopomorski Konkurs Geograficzny - ludność i gospodarka Polski

1.Zmiany na mapie politycznej Europy w II połowie XX w. i terytoria zależne

Zjednoczenie Niemiec - 1990 r.: NRD przyłączyła się do RFN. Rozpad ZSRR - 1991 r.: w Europie powstały m.in. Rosja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia i Mołdawia. Rozpad Jugosławii - od 1991 r.: m.in. Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia, Czarnogóra i Macedonia Północna. Rozpad Czechosłowacji - 1993 r.: Czechy i Słowacja. Terytoria zależne to obszary bez pełnej niepodległości, zależne od innego państwa, np. Grenlandia i Wyspy Owcze (Dania) oraz Gibraltar (Wielka Brytania).

2.Podział administracyjny Polski

Od 1999 r. Polska ma trójstopniowy podział administracyjny: 16 województw, powiaty (ziemskie i miasta na prawach powiatu) oraz gminy (miejskie, wiejskie i miejsko-wiejskie). Gmina to podstawowa jednostka samorządu terytorialnego - rządzą nią rada gminy i wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Powiatem kierują rada powiatu i starosta. W województwie władzę samorządową sprawują sejmik i marszałek, a rząd reprezentuje wojewoda.

3.Stolice 16 województw

Dolnośląskie - Wrocław, kujawsko-pomorskie - Bydgoszcz (wojewoda) i Toruń (sejmik i marszałek), lubelskie - Lublin, lubuskie - Gorzów Wielkopolski (wojewoda) i Zielona Góra (sejmik i marszałek), łódzkie - Łódź, małopolskie - Kraków, mazowieckie - Warszawa, opolskie - Opole, podkarpackie - Rzeszów, podlaskie - Białystok, pomorskie - Gdańsk, śląskie - Katowice, świętokrzyskie - Kielce, warmińsko-mazurskie - Olsztyn, wielkopolskie - Poznań, zachodniopomorskie - Szczecin.

4.Czynniki rozmieszczenia ludności Polski

Ludność Polski jest rozmieszczona nierównomiernie. Czynniki przyrodnicze: ukształtowanie terenu (góry i bagna utrudniają osadnictwo), klimat, żyzność gleb, dostęp do wody, lesistość. Czynniki pozaprzyrodnicze: historia osadnictwa, rozwój przemysłu (często przy złożach surowców), rozwój miast, sieć transportowa, miejsca pracy i usługi. Gęsto zaludnione są konurbacja górnośląska, Małopolska i okolice wielkich miast. Rzadko zaludnione są m.in. Mazury, Podlasie, Pomorze Zachodnie, ziemia lubuska i Bieszczady.

5.Zmiany liczby ludności Polski i Europy po 1945 r.

Polska: tuż po II wojnie światowej ludności było mniej niż przed wojną (straty wojenne, zmiana granic, przesiedlenia). Potem liczba ludności szybko rosła dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu i zwiększała się do końca XX w. Na początku XXI w. przestała rosnąć, a w ostatnich latach maleje (ujemny przyrost naturalny, emigracja). Europa: w II połowie XX w. ludność rosła coraz wolniej; dziś w wielu krajach Europy Środkowej i Wschodniej maleje, a w części krajów zachodnich rośnie głównie dzięki imigrantom.

6.Przyrost naturalny, współczynnik przyrostu naturalnego i przyrost rzeczywisty

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym roku; gdy zgonów jest więcej, jest ujemny (ubytek naturalny). Współczynnik przyrostu naturalnego to przyrost naturalny w przeliczeniu na 1000 mieszkańców, w promilach: $W = \frac{U - Z}{L} \cdot 1000$ (U - urodzenia, Z - zgony, L - liczba ludności). Przyrost rzeczywisty to przyrost naturalny powiększony o saldo migracji. Przykład: 9000 urodzeń, 10 000 zgonów, 1 000 000 mieszkańców - współczynnik wynosi -1‰.

7.Wyż i niż demograficzny, starzenie się społeczeństwa

Wyż demograficzny to okres dużej liczby urodzeń, niż - okres małej liczby urodzeń. W Polsce wyż powojenny przypadł na lata 50. XX w., a jego echo (dzieci pokolenia wyżu) - na przełom lat 70. i 80. Od lat 90. trwa niż, a przyrost naturalny w ostatnich latach jest ujemny. Starzenie się społeczeństwa to wzrost udziału osób starszych; przyczyny: mało urodzeń i dłuższe życie. Skutki: mniej osób w wieku produkcyjnym, większe obciążenie systemu emerytalnego i ochrony zdrowia. Podobne zmiany zachodzą w całej Europie.

8.Piramida wieku i płci, struktura wieku i płci

Piramida wieku i płci to wykres słupkowy: na osi pionowej są grupy wieku, po lewej mężczyźni, po prawej kobiety. Ekonomiczne grupy wieku w Polsce to: przedprodukcyjna (0-17 lat), produkcyjna (kobiety 18-59 lat, mężczyźni 18-64 lata) i poprodukcyjna (kobiety od 60 lat, mężczyźni od 65 lat). Piramida Polski ma wąską podstawę (mało urodzeń), wcięcia w rocznikach z niżów i szerokie słupki w rocznikach z wyżów - to obraz społeczeństwa starzejącego się. Struktura płci: rodzi się trochę więcej chłopców, ale w starszym wieku przeważają kobiety, bo żyją dłużej (feminizacja).

9.Struktura narodowościowa, etniczna i wyznaniowa Polski

Polska jest krajem prawie jednolitym narodowościowo. Mniejszości narodowe: białoruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, rosyjska, słowacka, ukraińska, żydowska; mniejszości etniczne: karaimska, łemkowska, romska, tatarska; językiem regionalnym jest kaszubski. Niemcy mieszkają głównie na Opolszczyźnie i Górnym Śląsku, Białorusini na Podlasiu, Litwini koło Sejn i Puńska. Większość wierzących to katolicy; prawosławni żyją głównie na Podlasiu, ewangelicy na Śląsku Cieszyńskim, grekokatolicy m.in. na Warmii, Mazurach i Podkarpaciu.

10.Migracja, emigracja, imigracja i saldo migracji

Migracja to przemieszczanie się ludności połączone ze zmianą miejsca zamieszkania na stałe lub na dłuższy czas. Migracje zagraniczne: emigracja - wyjazd z kraju, imigracja - przyjazd do kraju. Migracje wewnętrzne to przeprowadzki w obrębie kraju, np. ze wsi do miast. Saldo migracji to różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów ($S = I - E$); dodatnie oznacza, że więcej osób przybywa, niż wyjeżdża. Według przyczyn migracje dzielimy m.in. na zarobkowe, polityczne, rodzinne i edukacyjne.

11.Emigracja zarobkowa Polaków

Emigracja zarobkowa to wyjazd za granicę w poszukiwaniu pracy i wyższych zarobków. Polacy wyjeżdżali za pracą już w XIX i na początku XX w., m.in. do USA, Niemiec i Francji. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. wielu młodych wyjechało do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec, Holandii i Norwegii. Przyczyny: bezrobocie, niskie płace, otwarte rynki pracy. Skutki: mniejsze bezrobocie i pieniądze przesyłane rodzinom, ale też odpływ wykształconych ludzi (drenaż mózgów), rozłąka rodzin i niedobór pracowników.

12.Migracje ze wsi do miast i suburbanizacja

W okresie uprzemysłowienia po II wojnie światowej przeważały migracje ze wsi do miast - ludzie szukali pracy w fabrykach i lepszych warunków życia. Odpływ młodych powoduje starzenie się i wyludnianie wsi, wyraźne np. na Podlasiu. Od lat 90. rozwija się suburbanizacja - przeprowadzki z dużych miast do strefy podmiejskiej (np. gminy wokół Warszawy i Krakowa). Przyczyny: tańsze działki, cisza i zieleń, dojazd samochodem. Skutki: szybki rozwój gmin podmiejskich, rozlewanie się zabudowy, korki i codzienne dojazdy do pracy w mieście.

13.Urbanizacja i funkcje miast

Urbanizacja to wzrost liczby i wielkości miast, przybywanie ludności miejskiej i szerzenie się miejskiego stylu życia. Wskaźnik urbanizacji to odsetek ludności mieszkającej w miastach. W Polsce większość ludności mieszka w miastach; wysoki poziom urbanizacji mają śląskie i dolnośląskie, niski - podkarpackie i świętokrzyskie. Funkcje miast: administracyjna (Warszawa), przemysłowa (Płock), portowa (Gdynia), turystyczna (Zakopane), uzdrowiskowa (Ciechocinek), religijna (Częstochowa), akademicka (Kraków). Duże miasta są zwykle wielofunkcyjne.

14.Aglomeracja monocentryczna, policentryczna i konurbacja

Aglomeracja to zespół miast i osiedli powiązanych dojazdami do pracy i usługami. Monocentryczna ma jedno miasto główne otoczone mniejszymi miastami i strefą podmiejską: aglomeracja warszawska, krakowska, łódzka; w Europie Londyn i Paryż. Policentryczna ma kilka miast o podobnym znaczeniu: aglomeracja górnośląska, Trójmiasto, w Europie Zagłębie Ruhry. Konurbacja to policentryczny zespół zrośniętych miast podobnej wielkości, np. konurbacja górnośląska (Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze, Bytom) i Zagłębie Ruhry (Essen, Dortmund, Duisburg).

15.Bezrobocie

Bezrobotny to osoba, która nie ma pracy, aktywnie jej poszukuje i jest gotowa ją podjąć. Stopa bezrobocia to odsetek bezrobotnych wśród osób aktywnych zawodowo. Przyczyny: upadek zakładów, likwidacja PGR, kwalifikacje niedopasowane do rynku pracy, mało firm w regionie, kryzysy. Skutki: ubóstwo, emigracja, problemy rodzinne. Strukturę bezrobocia opisuje się według wieku, płci, wykształcenia i czasu bez pracy. W Polsce bezrobocie jest zwykle niższe w dużych miastach, a wyższe na wsi i w regionach popegeerowskich; w Europie bywa wysokie na południu (Hiszpania, Grecja), zwłaszcza wśród młodych.

16.Przemiany gospodarcze po 1989 r.

Po 1989 r. Polska przeszła od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej (reformy Leszka Balcerowicza od 1990 r.). Prywatyzacja firm państwowych oraz upadek nierentownych zakładów i PGR spowodowały wysokie bezrobocie. Napłynęły inwestycje zagraniczne, rozwinęły się usługi, a zatrudnienie w rolnictwie i przemyśle zmalało - dziś najwięcej osób pracuje w usługach. W konurbacji katowickiej zamknięto wiele kopalń i hut, a powstały fabryki samochodów i centra usług; w aglomeracji łódzkiej upadł przemysł włókienniczy, a rozwinęły się usługi, logistyka i nowe zakłady.

17.Warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze rolnictwa w Polsce

Przyrodnicze: gleby (do najżyźniejszych należą czarnoziemy, czarne ziemie i mady; największą powierzchnię zajmują łącznie gleby brunatne i płowe), klimat (okres wegetacyjny najdłuższy na południowym zachodzie, najkrótszy na północnym wschodzie i w górach), ukształtowanie terenu i stosunki wodne. Pozaprzyrodnicze: struktura agrarna (małe gospodarstwa na południowym wschodzie, duże na północy i zachodzie), mechanizacja, chemizacja (nawozy, środki ochrony roślin), wykształcenie rolników, rynek zbytu, polityka państwa i Unii Europejskiej.

18.Główne uprawy w Polsce

Zboża zajmują większość gruntów ornych: pszenica (na żyznych glebach), żyto (na słabych, piaszczystych), pszenżyto, jęczmień, owies i coraz częściej kukurydza. Ziemniaki rosną na lżejszych glebach, ale uprawia się ich coraz mniej. Buraki cukrowe wymagają żyznych gleb i ciepłego klimatu - Kujawy, Żuławy, Lubelszczyzna, Opolszczyzna. Rzepak to roślina oleista (olej, biopaliwa), uprawiana na żyznych glebach zachodniej i północnej Polski. Sady, głównie jabłoniowe, skupiają się w rejonie grójeckim na Mazowszu i koło Sandomierza.

19.Chów zwierząt w Polsce

Bydło hoduje się na mleko i mięso; chów bydła mlecznego skupia się tam, gdzie są łąki i pastwiska, zwłaszcza na Podlasiu i Mazowszu. Trzodę chlewną (świnie) chowa się głównie w Wielkopolsce i na Kujawach, gdzie łatwo o paszę ze zbóż i ziemniaków. Drób (kury, indyki, kaczki, gęsi) chowa się w dużych fermach, a jego chów szybko się rozwija, m.in. w Wielkopolsce i na Mazowszu. Owce, dawniej liczne, hoduje się dziś głównie na Podhalu i w innych terenach górskich.

20.Wpływ Unii Europejskiej na polskie rolnictwo

Od wejścia do Unii Europejskiej w 2004 r. polskie rolnictwo objęła Wspólna Polityka Rolna. Rolnicy dostają dopłaty bezpośrednie do hektara upraw oraz pieniądze na modernizację gospodarstw (maszyny, budynki, nowe technologie), wsparcie dla młodych rolników i gospodarstw ekologicznych. Skutki: nowocześniejsze i większe gospodarstwa, lepsza jakość żywności, eksport na rynek unijny, ale też wymagania sanitarne i środowiskowe. Na tle Europy Zachodniej polskie rolnictwo wciąż ma więcej małych gospodarstw i więcej osób w nim pracuje.

21.Sekcje przemysłu i surowce przemysłu wydobywczego

Przemysł dzieli się na sekcje: górnictwo i wydobywanie; przetwórstwo przemysłowe; wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę; dostawa wody, gospodarowanie ściekami i odpadami. Sekcje dzielą się na działy, np. produkcja artykułów spożywczych, pojazdów, metali, mebli. W Polsce wydobywa się m.in.: węgiel kamienny (Górny Śląsk, Lubelskie Zagłębie Węglowe), węgiel brunatny (Bełchatów, Turów, Konin), rudy miedzi ze srebrem (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy), sól kamienną (Kłodawa), siarkę (okolice Staszowa), gaz ziemny (Podkarpacie, Wielkopolska).

22.Restrukturyzacja górnictwa węgla i hutnictwa

Restrukturyzacja przemysłu to jego przebudowa: zamykanie nierentownych zakładów, zmniejszanie zatrudnienia, prywatyzacja i unowocześnianie produkcji. Górnictwo węgla kamiennego na Górnym Śląsku od lat 90. stopniowo się kurczy: zamknięto wiele kopalń, bo wydobycie z głębokich złóż jest drogie, a Unia Europejska ogranicza emisję dwutlenku węgla. Hutnictwo żelaza i stali też zmalało: część hut zamknięto, a pozostałe unowocześniono (np. w Dąbrowie Górniczej). Skutki: bezrobocie w miastach górniczych, rekultywacja terenów, nowe zakłady i usługi.

23.Przemysł stoczniowy w Polsce

Stocznie budują i remontują statki; leżą w portach Gdańska, Gdyni i Szczecina. W PRL budowano tam wiele statków handlowych, głównie dla ZSRR. Po 1989 r. stocznie straciły rynki zbytu i przegrywały z tańszymi stoczniami azjatyckimi; Stocznia Szczecińska Nowa i Stocznia Gdynia upadły około 2009 r., a Stocznia Gdańska bardzo się zmniejszyła. Dziś przemysł stoczniowy tworzą mniejsze, wyspecjalizowane zakłady: remonty statków, jachty, promy, okręty i konstrukcje dla morskiej energetyki wiatrowej.

24.Nowe gałęzie przemysłu i specjalne strefy ekonomiczne

Po 1989 r. dzięki inwestycjom zagranicznym rozwinęły się nowoczesne gałęzie przemysłu: motoryzacyjny (fabryki samochodów w Tychach i Gliwicach, produkcja części i silników, autobusy Solaris w Bolechowie koło Poznania), elektroniczny (m.in. telewizory koło Wrocławia) i AGD (pralki, lodówki, kuchenki, m.in. we Wrocławiu i Łodzi). Specjalne strefy ekonomiczne (SSE) to wydzielone tereny, na których inwestorzy dostają ulgi podatkowe za inwestycje i tworzenie miejsc pracy, np. katowicka, wałbrzyska, łódzka, mielecka; od 2018 r. takie ulgi można otrzymać w całej Polsce.

25.Energetyka nieodnawialna w Polsce

Energetyka nieodnawialna korzysta z paliw kopalnych: węgla kamiennego (Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe), węgla brunatnego (Bełchatów w łódzkim, Turów, Konin), gazu ziemnego i ropy naftowej (w dużej części z importu, m.in. przez terminal LNG w Świnoujściu). Elektrownie cieplne buduje się przy złożach węgla albo nad rzekami (woda do chłodzenia). Przez wiele lat głównym źródłem prądu był węgiel, ale jego znaczenie maleje przez politykę klimatyczną UE, a udział OZE rośnie. Pierwsza polska elektrownia jądrowa jest przygotowywana (lokalizacja w gminie Choczewo na Pomorzu).

26.Odnawialne źródła energii (OZE) w Polsce

Odnawialne źródła energii (OZE) to źródła, które się nie wyczerpują: wiatr, woda, Słońce, biomasa, ciepło wnętrza Ziemi. Wiatr: najlepsze warunki są na wybrzeżu i w północnej Polsce (pomorskie, zachodniopomorskie) oraz na Bałtyku, gdzie powstają morskie farmy wiatrowe. Woda: Polska ma małe możliwości (niewielkie spadki rzek, umiarkowane opady), elektrownie wodne są głównie na południu. Słońce: farmy fotowoltaiczne i panele na dachach w całym kraju. Biomasa: drewno, słoma, rośliny energetyczne, biogazownie. Geotermia: ciepłownie m.in. na Podhalu. Udział OZE szybko rośnie.

27.Elektrownie cieplne: Bełchatów, Kozienice, Opole

Elektrownia cieplna spala paliwo, a ciepło zamienia wodę w parę, która napędza turbiny połączone z generatorami. Bełchatów (łódzkie) to bardzo duża elektrownia na węgiel brunatny, położona obok kopalni odkrywkowej, bo węgla brunatnego nie opłaca się wozić daleko. Kozienice (mazowieckie) spalają węgiel kamienny i biorą wodę do chłodzenia z Wisły. Opole (opolskie) to elektrownia na węgiel kamienny nad Odrą. Inne duże elektrownie cieplne to m.in. Turów, Połaniec, Rybnik i Jaworzno. Elektrociepłownie w miastach wytwarzają prąd i ciepło do ogrzewania mieszkań.

28.Elektrownie wodne, szczytowo-pompowe, wiatrowe i słoneczne

Elektrownie wodne wykorzystują spadek wody spiętrzonej zaporą, np. Solina na Sanie (Jezioro Solińskie w Bieszczadach) i Włocławek na Wiśle. Elektrownia szczytowo-pompowa ma dwa zbiorniki na różnych wysokościach: gdy prądu jest w nadmiarze (np. nocą), pompuje wodę do górnego zbiornika, a w szczycie zapotrzebowania spuszcza ją przez turbiny - działa jak magazyn energii. Przykłady: Żarnowiec (pomorskie, Jezioro Żarnowieckie) i Porąbka-Żar (góra Żar w Beskidzie Małym). Elektrownie wiatrowe stoją głównie w północnej i środkowej Polsce, słoneczne - w całym kraju.

29.Powodzie a zagospodarowanie dorzecza

Powódź to wylanie wody z koryta rzeki i zalanie terenów zwykle suchych. Przyczyny naturalne: ulewy, roztopy, zatory lodowe, sztormy. Człowiek zwiększa ryzyko powodzi przez zabudowę terenów zalewowych, wylesianie, betonowanie i asfaltowanie powierzchni (woda szybko spływa do rzek) oraz prostowanie koryt. Ochrona: zbiorniki retencyjne (np. Czorsztyn na Dunajcu), wały przeciwpowodziowe, poldery (tereny celowo zalewane), mała retencja i zalesianie. Wielkie powodzie nawiedziły Dolny Śląsk i Małopolskę w 1997 r. (dorzecze Odry i górnej Wisły) i w 2010 r. (dorzecze Wisły).

30.Usługi podstawowe i wyższego rzędu

Usługi to działalność zaspokajająca potrzeby ludzi, która nie wytwarza dóbr materialnych; tworzą sektor III gospodarki, w którym pracuje dziś najwięcej Polaków (sektor I - rolnictwo, leśnictwo, rybactwo; sektor II - przemysł i budownictwo). Usługi podstawowe są potrzebne często i dostępne blisko domu: sklep spożywczy, piekarnia, fryzjer, przychodnia, szkoła podstawowa, poczta. Usługi wyższego rzędu są wyspecjalizowane, potrzebne rzadziej i skupiają się w dużych miastach: uczelnie, szpitale specjalistyczne, banki, ubezpieczenia, kancelarie prawne, firmy informatyczne, opera.

31.Komunikacja: transport i łączność

Komunikacja obejmuje transport - przewóz osób i ładunków - oraz łączność - przekazywanie informacji (poczta, telefonia stacjonarna i komórkowa, internet, radio i telewizja). Dobre drogi, koleje i szybki internet ułatwiają dojazd do pracy, szkoły, lekarza i urzędu, pozwalają pracować i uczyć się zdalnie oraz załatwiać sprawy przez internet. Dla gospodarki transport i łączność są warunkiem handlu, przyciągania inwestorów, rozwoju turystyki i ożywienia obszarów słabiej rozwiniętych.

32.Rodzaje transportu w Polsce

Drogowy - dominuje w przewozach osób i ładunków, jest elastyczny (dowóz od drzwi do drzwi); sieć autostrad (A1, A2, A4) i dróg ekspresowych. Kolejowy - tani przy dużych ładunkach (węgiel, kruszywa) i ekologiczny; Centralna Magistrala Kolejowa. Lotniczy - najszybszy na długich trasach, ale drogi; główne lotnisko to Lotnisko Chopina w Warszawie. Morski - handel zagraniczny przez porty Gdańsk, Gdynia i Szczecin-Świnoujście. Rurociągowy - ropa naftowa i gaz ziemny. Wodny śródlądowy - słabo rozwinięty, bo rzeki są płytkie i nieuregulowane; głównie Odrzańska Droga Wodna.

33.Atrakcyjność turystyczna Polski

O atrakcyjności turystycznej decydują walory przyrodnicze (morze i plaże, góry, jeziora, lasy, parki narodowe), walory kulturowe (zabytki, obiekty z Listy UNESCO, muzea, miejsca pamięci, sanktuaria, festiwale) oraz zagospodarowanie turystyczne (noclegi, gastronomia, dojazd, szlaki). Pobrzeże Bałtyku przyciąga plażami i uzdrowiskami (np. Kołobrzeg), ale ruch jest tam silnie sezonowy - głównie latem. Małopolska łączy zabytki Krakowa, kopalnię soli w Wieliczce i góry (Tatry z Zakopanem, Pieniny), więc turyści przyjeżdżają przez cały rok.

34.Regiony turystyczne Polski

Najważniejsze regiony turystyczne: Pobrzeże Bałtyku (plaże, Mierzeja Helska, Trójmiasto), Pojezierze Mazurskie (żeglarstwo na Wielkich Jeziorach Mazurskich), Kaszuby, Tatry i Podhale (wspinaczka, narciarstwo, Zakopane), Pieniny (spływ Dunajcem), Beskidy, Bieszczady, Sudety (Karkonosze, Kotlina Kłodzka z uzdrowiskami), Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Szlak Orlich Gniazd, Jasna Góra), Góry Świętokrzyskie, Puszcza Białowieska oraz wielkie miasta z zabytkami - Kraków, Warszawa, Gdańsk, Wrocław.

35.Lista UNESCO w Polsce: wpisy z lat 1978-1979

Stare Miasto w Krakowie (1978) - Rynek Główny z Sukiennicami, Wawel i Kazimierz. Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni (Wieliczka 1978, Bochnia dopisana w 2013 r.) - podziemne komory i kaplica św. Kingi wykute w soli. Auschwitz-Birkenau - niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945) w Oświęcimiu (1979): miejsce pamięci ofiar i przestroga dla świata. Puszcza Białowieska na Podlasiu (polska część wpisana w 1979 r., część białoruska dołączona w 1992 r.) - naturalny las nizinny, ostoja żubra; obiekt przyrodniczy.

36.Lista UNESCO w Polsce: wpisy z lat 1980-1997

Stare Miasto w Warszawie (1980) - wpisane za wierną odbudowę ze zniszczeń II wojny światowej; Rynek Starego Miasta i Zamek Królewski. Stare Miasto w Zamościu (1992, lubelskie) - renesansowe „miasto idealne” założone przez Jana Zamoyskiego, z ratuszem i rynkiem otoczonym podcieniami. Średniowieczny zespół miejski Torunia (1997) - gotyckie miasto hanzeatyckie nad Wisłą, z domem Mikołaja Kopernika. Zamek krzyżacki w Malborku (1997, pomorskie) - ceglana gotycka twierdza nad Nogatem, siedziba wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego.

37.Lista UNESCO w Polsce: wpisy z lat 1999-2004

Kalwaria Zebrzydowska (1999, małopolskie) - manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy: klasztor i kaplice dróżek rozmieszczone w krajobrazie. Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (2001, dolnośląskie) - wielkie ewangelickie świątynie o konstrukcji szachulcowej z drewna i gliny, zbudowane w XVII w. Drewniane kościoły południowej Małopolski (2003) - gotyckie kościoły o konstrukcji zrębowej, m.in. w Dębnie Podhalańskim, Binarowej i Haczowie. Park Mużakowski (2004, lubuskie, wspólnie z Niemcami) - park krajobrazowy po obu stronach Nysy Łużyckiej.

38.Lista UNESCO w Polsce: wpisy z lat 2006-2017

Hala Stulecia we Wrocławiu (2006) - pionierska hala z żelbetu z wielką kopułą, zbudowana w latach 1911-1913 według projektu Maxa Berga. Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat (2013, wspólnie z Ukrainą) - cerkwie budowane od XVI do XIX w., po polskiej stronie m.in. w Kwiatoniu, Powroźniku, Owczarach, Radrużu, Chotyńcu i Turzańsku. Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach (2017, śląskie) - podziemne chodniki i sztolnie odwadniające, np. Sztolnia Czarnego Pstrąga.

39.Lista UNESCO w Polsce: wpisy z lat 2019-2026

Krzemionki - region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego (2019, świętokrzyskie, koło Ostrowca Świętokrzyskiego) - kopalnie z neolitu i epoki brązu; z krzemienia wyrabiano siekiery. Pradawne i pierwotne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy (polska część dopisana w 2021 r.) - buczyny w Bieszczadzkim Parku Narodowym; obiekt przyrodniczy wielu państw. Modernistyczne Centrum Gdyni (2026, pomorskie) - najnowszy wpis: śródmieście miasta i portu zbudowanych w dwudziestoleciu międzywojennym, z zabudową z lat 20. i 30. XX w.

40.Osiągnięcia Polaków i polskich firm

Mikołaj Kopernik (XVI w.) ogłosił teorię heliocentryczną. Maria Skłodowska-Curie odkryła polon i rad i otrzymała dwie Nagrody Nobla (1903 - fizyka, 1911 - chemia). Ignacy Łukasiewicz skonstruował lampę naftową i w 1854 r. założył kopalnię ropy naftowej w Bóbrce. Jan Czochralski opracował metodę otrzymywania monokryształów, używaną do produkcji krzemu dla elektroniki. Mirosław Hermaszewski w 1978 r. jako pierwszy Polak poleciał w kosmos. Polskie firmy z sukcesami: CD Projekt (gry Wiedźmin), Solaris (autobusy elektryczne), Pesa (pociągi i tramwaje), LPP (odzież), KGHM (miedź i srebro).