Zachodniopomorski Konkurs Geograficzny - województwo zachodniopomorskie

1.Położenie województwa zachodniopomorskiego

Województwo zachodniopomorskie leży w północno-zachodniej Polsce, nad Morzem Bałtyckim, i jest najdalej na zachód wysuniętym województwem kraju. Od północy jego granicę tworzy brzeg Zatoki Pomorskiej i dalszej części Bałtyku. Obejmuje polską część Zalewu Szczecińskiego, wyspę Wolin i polską część Uznamu. Większą część województwa zajmuje historyczne Pomorze Zachodnie, a siedzibą władz jest Szczecin.

2.Granice i sąsiedzi województwa zachodniopomorskiego

Na zachodzie województwo graniczy z Niemcami - z krajami związkowymi Meklemburgia-Pomorze Przednie i Brandenburgia; granicę wyznacza częściowo Odra, a w okolicy Szczecina i na Uznamie biegnie ona lądem. Na wschodzie sąsiaduje z województwem pomorskim, na południowym wschodzie z wielkopolskim, a na południu z lubuskim. Na północy granicę tworzy wybrzeże Morza Bałtyckiego.

3.Pobrzeże Szczecińskie i Pobrzeże Koszalińskie

To dwie części Pobrzeży Południowobałtyckich w województwie. Pobrzeże Szczecińskie leży na zachodzie, wokół Zalewu Szczecińskiego, ujścia Odry i brzegów Zatoki Pomorskiej; należą do niego m.in. wyspy Wolin i Uznam, Równina Pyrzycko-Stargardzka i miasta Szczecin, Stargard, Świnoujście, Police i Goleniów. Pobrzeże Koszalińskie ciągnie się dalej na wschód wzdłuż morza: ma wybrzeże wyrównane z mierzejami, wydmami i jeziorami przybrzeżnymi (np. Jamno, Bukowo); leżą tu Kołobrzeg, Koszalin i Darłowo.

4.Wyspy Wolin i Uznam

Wolin to największa wyspa leżąca w całości w Polsce; od lądu oddzielają ją cieśnina Dziwna i Zalew Szczeciński, a od Uznamu - cieśnina Świna. Ma najwyższe w Polsce wybrzeże klifowe, chronione przez Woliński Park Narodowy; leżą na niej m.in. Międzyzdroje. Uznam leży na pograniczu Polski i Niemiec i zamyka Zalew Szczeciński od północnego zachodu. Do Polski należy jego mniejsza, wschodnia część ze Świnoujściem.

5.Zalew Szczeciński

Zalew Szczeciński to laguna (zalew) Bałtyku podzielona między Polskę i Niemcy. Uchodzi do niego Odra, więc ma wodę słodkawą. Od Zatoki Pomorskiej oddzielają go wyspy Uznam i Wolin, a z morzem łączą go cieśniny Świna, Dziwna i Piana (Piana leży w Niemczech). Przez zalew prowadzi tor wodny, którym statki płyną ze Świnoujścia do portu w Szczecinie.

6.Pojezierze Zachodniopomorskie i Pojezierze Drawskie

Pojezierze Zachodniopomorskie to północna część Pojezierzy Południowobałtyckich, leżąca na południe od pobrzeży. Tworzą je moreny czołowe fazy pomorskiej zlodowacenia północnopolskiego, a wśród jezior przeważają rynnowe i wytopiskowe. Należą do niego m.in. Pojezierze Myśliborskie, Choszczeńskie, Ińskie i Drawskie. Pojezierze Drawskie leży w środkowej części tej krainy; ma wzgórza morenowe, liczne jeziora, w tym jezioro Drawsko, i górny bieg Drawy.

7.Odra w województwie zachodniopomorskim

Odra, druga pod względem długości rzeka Polski, płynie przez zachodnią część województwa i na części biegu wyznacza granicę z Niemcami. Koło Widuchowej rozgałęzia się na Odrę Zachodnią i wschodnie ramię - Regalicę, które otaczają podmokłe Międzyodrze. Regalica uchodzi do jeziora Dąbie w Szczecinie. Poniżej Szczecina wody Odry wpływają do Zalewu Szczecińskiego, a stamtąd cieśninami do Zatoki Pomorskiej.

8.Rega, Parsęta, Drawa i Ina

Rega, Parsęta i Ina należą do największych rzek leżących w całości w województwie (podobnie jak Płonia). Rega i Parsęta płyną z pojezierza na północ i uchodzą bezpośrednio do Bałtyku - Parsęta w Kołobrzegu, a Rega koło Mrzeżyna. Ina to prawy dopływ Odry, który odwadnia Równinę Pyrzycko-Stargardzką i przepływa przez Stargard. Drawa płynie z Pojezierza Drawskiego na południe przez jeziora Drawsko i Lubie oraz Drawieński Park Narodowy i uchodzi do Noteci, więc należy do dorzecza Odry.

9.Jeziora Dąbie i Miedwie

Dąbie to największe jezioro województwa: jezioro deltowe w dolinie Dolnej Odry, położone w całości w granicach Szczecina; uchodzi do niego Regalica. Miedwie, drugie co do wielkości w województwie, leży na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej. Jego dno sięga poniżej poziomu morza, dlatego jest największą kryptodepresją w Polsce. Przepływa przez nie Płonia, a jezioro jest ujęciem wody pitnej dla Szczecina.

10.Jezioro Drawsko

Drawsko leży na Pojezierzu Drawskim, w gminie Czaplinek, na terenie Drawskiego Parku Krajobrazowego. Jest najgłębszym jeziorem województwa i drugim co do głębokości jeziorem w Polsce (po Hańczy). Rozpoczyna się na nim szlak kajakowy Drawą. Do większych jezior regionu należą też m.in. Jamno, Wielimie, Bukowo i Lubie - jezioro z pięcioma wyspami, przez które przepływa Drawa.

11.Klimat województwa zachodniopomorskiego

Klimat regionu jest łagodniejszy niż w środkowej i wschodniej Polsce, bo silnie działa na niego Bałtyk i wilgotne powietrze polarnomorskie znad Atlantyku, niesione przez przeważające wiatry zachodnie. Zimy są tu stosunkowo łagodne, a lata umiarkowanie ciepłe, nad samym morzem chłodniejsze. Roczne wahania temperatury są mniejsze niż na wschodzie kraju. Na wybrzeżu wieje bryza, a okres wegetacyjny jest dłuższy niż w północno-wschodniej Polsce.

12.Lasy regionu: Puszcza Goleniowska, Puszcza Bukowa i Puszcza Drawska

Lasy zajmują dużą część województwa; rosną głównie na piaszczystych glebach pojezierzy i równin sandrowych. Puszcza Goleniowska to duży kompleks leśny na północny wschód od Szczecina, wokół Goleniowa. Puszcza Bukowa porasta Wzgórza Bukowe na południowo-wschodnim skraju Szczecina i chroni ją Szczeciński Park Krajobrazowy „Puszcza Bukowa”. Puszcza Drawska leży na południowym wschodzie regionu, a jej centrum chroni Drawieński Park Narodowy. Lasy bukowe porastają też wyspę Wolin.

13.Woliński Park Narodowy

Park utworzono w 1960 r. na wyspie Wolin; jego siedziba mieści się w Międzyzdrojach, a pomysłodawcą był leśnik Mieczysław Tarchalski. Chroni najpiękniejszy odcinek polskiego wybrzeża klifowego z klifami do ok. 95 m (punkty widokowe m.in. Gosań i Kawcza), lasy bukowe, wyspiarską deltę Świny i przybrzeżny pas wód Bałtyku. Symbolem parku jest bielik. W Zagrodzie Pokazowej Żubrów koło Międzyzdrojów można oglądać żubry.

14.Drawieński Park Narodowy

Park utworzono 1 maja 1990 r. na terenie trzech województw: zachodniopomorskiego (powiaty choszczeński i wałecki), lubuskiego i wielkopolskiego - w regionie leży więc tylko jego część. Obejmuje centralną część Puszczy Drawskiej na Równinie Drawskiej. Główną osią parku są doliny rzek Drawy i Płocicznej, a krajobraz tworzą młodoglacjalne równiny sandrowe z lasami. Zalążkiem parku był rezerwat „Rzeka Drawa”, utworzony w 1974 r.

15.Osadnictwo na Pomorzu Zachodnim po 1945 r.

Do 1945 r. obszar dzisiejszego województwa należał do Niemiec. Po II wojnie światowej, zgodnie z decyzjami zwycięskich mocarstw (konferencja w Poczdamie, 1945 r.), ziemie te przyznano Polsce, a ludność niemiecką wysiedlono. Region zasiedlili przybysze: ludność z centralnej Polski, przesiedleńcy z utraconych Kresów Wschodnich, reemigranci z Europy Zachodniej, a w 1947 r. także Ukraińcy i Łemkowie przesiedleni w akcji „Wisła”. Dlatego mieszkańcy regionu to głównie ludność napływowa i jej potomkowie.

16.Migracje a struktura wieku ludności wsi w województwie

Gęstość zaludnienia jest tu niższa niż średnio w Polsce, a większość mieszkańców żyje w miastach. Po 1989 r. upadły państwowe gospodarstwa rolne (PGR), które dawały pracę wielu mieszkańcom wsi, więc pojawiło się bezrobocie. Młodzi ludzie wyjeżdżali do dużych miast, np. do Szczecina, i za granicę, a na wsi zostawały głównie osoby starsze. Skutkiem są starzenie się ludności wiejskiej, mniej urodzeń i wyludnianie się części wsi.

17.Szczecin

Szczecin to stolica i największe miasto województwa, położone nad Odrą i jeziorem Dąbie, które leży w całości w jego granicach. Jest głównym ośrodkiem gospodarki morskiej regionu: razem ze Świnoujściem tworzy zespół portów połączonych torem wodnym przez Zalew Szczeciński. Ma też uczelnie, przemysł i usługi. Do jego zabytków należą Wały Chrobrego, Zamek Książąt Pomorskich i bazylika archikatedralna św. Jakuba, a w pobliżu leżą Puszcza Bukowa i Puszcza Goleniowska.

18.Koszalin i Stargard

Koszalin to drugie co do wielkości miasto województwa i główny ośrodek jego wschodniej części; leży na Pobrzeżu Koszalińskim, niedaleko morza i jeziora Jamno. Jest miastem na prawach powiatu. Stargard leży nad Iną, na skraju Równiny Pyrzycko-Stargardzkiej, na wschód od Szczecina. Słynie ze średniowiecznych murów obronnych z Bramą Młyńską i Basztą „Morze Czerwone” oraz z gotyckiej kolegiaty Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata.

19.Kołobrzeg i Świnoujście

Kołobrzeg leży u ujścia Parsęty do Bałtyku, na Pobrzeżu Koszalińskim. To port morski, uzdrowisko i jeden z największych ośrodków turystyki nadmorskiej; ma gotycką bazylikę konkatedralną Wniebowzięcia NMP z XIV w., latarnię morską i pozostałości dawnej twierdzy. Świnoujście leży na wyspach nad cieśniną Świną, głównie na Uznamie i Wolinie. Jest miastem portowym i uzdrowiskiem, ma przeprawy promowe i terminal LNG, a także prawa powiatu.

20.Zespół portów Szczecin-Świnoujście

Porty w Szczecinie i Świnoujściu tworzą jeden zespół portowy. Świnoujście leży nad samym morzem, więc obsługuje największe statki, a do Szczecina, położonego kilkadziesiąt kilometrów w głębi lądu, statki płyną torem wodnym przez Zalew Szczeciński i Odrę. Porty przeładowują m.in. towary masowe, np. węgiel i zboże, oraz kontenery. Ze Świnoujścia kursują promy do Szwecji, a port w Szczecinie ma przez Odrę połączenie z żeglugą śródlądową.

21.Terminal LNG w Świnoujściu

Terminal LNG im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (gazoport) w Świnoujściu odbiera ze statków-gazowców skroplony gaz ziemny (LNG). Stoi na wyspie Wolin, w dzielnicy Warszów. Otwarto go w 2015 r., a pierwszy gazowiec przypłynął w grudniu 2015 r.; operatorem jest Gaz-System. Po regazyfikacji, czyli zamianie cieczy z powrotem w gaz, paliwo trafia do sieci gazociągów. Terminal pozwala sprowadzać gaz drogą morską z wielu krajów, co zwiększa bezpieczeństwo energetyczne Polski.

22.Morskie porty handlowe województwa

Morskie porty handlowe województwa to Szczecin, Świnoujście, Police, Kołobrzeg i Darłowo. Największe są Szczecin i Świnoujście, tworzące wspólny zespół portów. Port w Policach obsługuje przede wszystkim zakłady chemiczne. Mniejsze porty w Kołobrzegu i Darłowie przyjmują mniejsze statki handlowe, rybackie i wycieczkowe. Gospodarka morska regionu obejmuje także żeglugę promową, rybołówstwo i turystykę wodną.

23.Przemysł chemiczny w Policach

Police leżą nad Odrą Zachodnią, na północ od Szczecina, w pobliżu Zalewu Szczecińskiego. Działają tu duże zakłady chemiczne, które produkują głównie nawozy mineralne (sztuczne) dla rolnictwa, a także inne produkty chemiczne. Zakłady korzystają z własnego portu morskiego: statkami przypływają do nich surowce, np. fosforyty, a wodę zapewnia Odra.

24.Energetyka w regionie: Elektrownia Dolna Odra i farmy wiatrowe

Elektrownia Dolna Odra leży w Nowym Czarnowie koło Gryfina, nad Odrą, która dostarcza wodę do chłodzenia. Przez wiele lat wytwarzała prąd głównie z węgla kamiennego, a dziś działają w niej także bloki gazowe. Region rozwija też energetykę odnawialną: m.in. na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej działają liczne farmy wiatrowe, bo na otwartych, płaskich terenach Pomorza często wieją silne wiatry.

25.Rolnictwo na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej i leśnictwo

Równina Pyrzycko-Stargardzka (Równina Pyrzycka) leży w południowo-wschodniej części Pobrzeża Szczecińskiego i należy do najlepszych obszarów rolniczych województwa. Ma urodzajne czarne ziemie, a odwadniają ją Ina i Płonia. Uprawia się tu głównie pszenicę i buraki cukrowe. Na większości regionu przeważają słabsze, piaszczyste gleby i rozległe lasy, więc dużą rolę odgrywa leśnictwo: lasy dają drewno dla przemysłu drzewnego i meblarskiego oraz miejsca pracy.

26.Turystyka nadmorska w regionie

Najważniejszą gałęzią turystyki w województwie jest wypoczynek nad morzem: plaże, klify, wydmy i jeziora przybrzeżne. Do znanych miejscowości wypoczynkowych należą m.in. Międzyzdroje, Świnoujście, Dziwnów i Kołobrzeg. Międzyzdroje na wyspie Wolin są siedzibą Wolińskiego Parku Narodowego, a w ich pobliżu działa Zagroda Pokazowa Żubrów. Ruch turystyczny jest silnie sezonowy, więc w pasie nadmorskim wiele osób pracuje głównie latem.

27.Uzdrowiska województwa zachodniopomorskiego

Uzdrowisko to miejscowość z naturalnymi zasobami leczniczymi, np. solankami, borowiną albo leczniczym klimatem, w której kuracjusze leczą się pod opieką lekarzy. W regionie działają uzdrowiska nadmorskie, m.in. Kołobrzeg, Świnoujście i Kamień Pomorski, oraz uzdrowisko na Pojezierzu Drawskim - Połczyn-Zdrój z Parkiem Zdrojowym na terenie Drawskiego Parku Krajobrazowego. W wielu nadmorskich miejscowościach zachowała się dawna architektura uzdrowiskowa.

28.Zabytki Szczecina: Wały Chrobrego, Zamek Książąt Pomorskich, katedra św. Jakuba

Wały Chrobrego to taras widokowy długości ok. 500 m na skarpie nad Odrą, zbudowany w latach 1902-1921. Zamek Książąt Pomorskich był siedzibą dynastii Gryfitów; jego budowę rozpoczął w 1346 r. książę Barnim III, a w XVI w. przebudowano go w stylu renesansowym. Bazylika archikatedralna św. Jakuba to gotycki kościół halowy z cegły, drugi po bazylice w Licheniu najwyższy kościół w Polsce.

29.Konkatedra w Kamieniu Pomorskim

Konkatedra w Kamieniu Pomorskim (pod wezwaniem m.in. św. Jana Chrzciciela) to dawna katedra biskupstwa kamieńskiego, jeden z najstarszych obiektów sakralnych Pomorza Zachodniego, uznany za pomnik historii. Słynie z zabytkowych organów: od 1964 r. odbywa się tu Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej. Kamień Pomorski leży nad Zalewem Kamieńskim, przy cieśninie Dziwnie, i jest także uzdrowiskiem.

30.Mury obronne Stargardu

Mury miejskie Stargardu wznoszono od końca XIII w. Brama Młyńska z połowy XV w. jest jedyną w Polsce bramą zbudowaną nad korytem rzeki - nad Iną. Baszta „Morze Czerwone” to największa baszta miejska w Polsce. W mieście stoi też gotycka kolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata, związana z budowniczym Heinrichem Brunsbergiem.

31.Zamek Książąt Pomorskich w Darłowie

To jedyny w Polsce nadmorski zamek gotycki. Budowano go od 1352 r. z inicjatywy księcia Bogusława V. W latach 1449-1459 przebudował go Eryk Pomorski, dawny król Danii, Szwecji i Norwegii, który spędził tu ostatnie lata życia. Od 1930 r. w zamku działa muzeum. Darłowo leży na Pobrzeżu Koszalińskim i ma także port morski.

32.Ruina kościoła w Trzęsaczu

W Trzęsaczu, na klifie nad Bałtykiem, stoi ruina średniowiecznego Kościoła św. Mikołaja. Kościół zbudowano daleko od brzegu, ale morze stopniowo niszczyło klif przez abrazję - fale podmywały jego podstawę, a wyższe partie się obrywały. Brzeg cofał się w głąb lądu, część kościoła runęła do morza i dziś na krawędzi klifu stoi tylko jego południowa ściana. To przykład niszczącej pracy morza na wybrzeżu klifowym.

33.Bitwa pod Cedynią (972 r.)

24 czerwca 972 r. wojska Mieszka I pokonały pod Cedynią, nad dolną Odrą, oddziały margrabiego Hodona. Bitwę opisał kronikarz Thietmar. Zwycięstwo umocniło władzę Mieszka I nad ziemiami przy ujściu Odry. Pamięć o bitwie jest ważnym walorem kulturowym okolic Cedyni, które chroni dziś Cedyński Park Krajobrazowy.

34.Drawski Park Krajobrazowy i Iński Park Krajobrazowy

Drawski Park Krajobrazowy to najstarszy park krajobrazowy w obecnym województwie, na Pojezierzu Drawskim. Ma rzeczki o „górskim” charakterze, jezioro Drawsko, zamek Drahim w Starym Drawsku, Park Zdrojowy w Połczynie-Zdroju i rezerwaty, m.in. „Dolina Pięciu Jezior”. Iński Park Krajobrazowy na Pojezierzu Ińskim powołano w listopadzie 1981 r., razem z parkiem „Puszcza Bukowa”; po Drawskim to najstarsze parki krajobrazowe regionu.

35.Cedyński Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy „Ujście Warty”

Cedyński Park Krajobrazowy chroni dolinę Dolnej Odry z Żuławami Cedyńskimi i pagórkowatym terenem zwanym „Karpatami Cedyńskimi”. Na nasłonecznionych zboczach rosną murawy kserotermiczne, czyli zbiorowiska roślin lubiących ciepło i suszę. Z jego terenem wiąże się bitwa pod Cedynią z 972 r. Park Krajobrazowy „Ujście Warty” to najmniejszy park krajobrazowy województwa, położony na jego południowym krańcu wzdłuż Odry; znana jest w nim wydma „Monte Cassino”.

36.Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry i Szczeciński Park Krajobrazowy „Puszcza Bukowa”

Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry chroni Międzyodrze - podmokły obszar między Odrą Zachodnią a Regalicą. Jest tu jedno z największych w Europie Zachodniej i Środkowej torfowisk niskich pochodzenia rzecznego oraz ważna ostoja ptaków; po stronie niemieckiej sąsiaduje z nim Park Narodowy Doliny Dolnej Odry. Szczeciński Park Krajobrazowy „Puszcza Bukowa” leży najbliżej Szczecina i chroni lasy Wzgórz Bukowych.

37.Barlinecki Park Krajobrazowy i parki krajobrazowe regionu

Barlinecki Park Krajobrazowy to najmłodszy park krajobrazowy regionu, położony na styku województw zachodniopomorskiego i lubuskiego. Chroni dolinę Płoni, zwaną „Bieszczadami Barlineckimi”, Jezioro Barlineckie i rezerwat „Skalisty Jar Libberta”. W województwie jest siedem parków krajobrazowych: Barlinecki, Cedyński, Drawski, Iński, Dolina Dolnej Odry, „Ujście Warty” i Szczeciński „Puszcza Bukowa”.

38.Krzywy Las w Nowym Czarnowie

Krzywy Las to pomnik przyrody koło Nowego Czarnowa w powiecie gryfińskim, obok Elektrowni Dolna Odra. Tworzy go ponad 50 sosen, których pnie tuż nad ziemią wyginają się pod kątem około 90 stopni, a potem rosną pionowo. Drzewa posadzono w latach 30. XX w. Przyczyna wygięcia pni nie została jednoznacznie wyjaśniona.

39.Rezerwaty: Przełom Rzeki Dębnicy, Dolina Pięciu Jezior, Jezioro Czarnówek, Skalisty Jar Libberta

Rezerwat przyrody to forma ochrony obszaru o wyjątkowych walorach przyrodniczych. W Drawskim Parku Krajobrazowym leżą rezerwaty „Przełom Rzeki Dębnicy”, „Dolina Pięciu Jezior” (okolica zwana Szwajcarią Połczyńską) i „Jezioro Czarnówek”, w którym rośnie rzadka lobelia jeziorna. W Barlineckim Parku Krajobrazowym leży rezerwat „Skalisty Jar Libberta”. Dawny rezerwat „Rzeka Drawa” był zalążkiem Drawieńskiego Parku Narodowego.

40.Podział administracyjny województwa zachodniopomorskiego

Województwo utworzono 1 stycznia 1999 r. w reformie administracyjnej. Jego stolicą jest Szczecin - siedziba wojewody, sejmiku i marszałka województwa. Dzieli się na powiaty i gminy. Trzy miasta mają prawa powiatu (powiaty grodzkie): Szczecin, Koszalin i Świnoujście. Pozostałe powiaty są ziemskie, np. gryfiński, choszczeński, wałecki, kamieński czy kołobrzeski.