Zachodniopomorski Konkurs Geograficzny - środowisko przyrodnicze Polski

1.Krajobraz wysokogórski (Tatry) i krajobraz wyżynny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska)

Krajobraz wysokogórski - przykład: Tatry. Strome, skaliste stoki i ostre granie, najwyższy szczyt Polski Rysy (2499 m), formy polodowcowe (cyrki z jeziorami, np. Morskie Oko, i doliny w kształcie litery U), jaskinie, piętrowy układ klimatu i roślinności; chroni go Tatrzański Park Narodowy. Krajobraz wyżynny - przykład: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Wapienne skałki-ostańce (np. Maczuga Herkulesa), jaskinie krasowe, wąwozy i doliny (dolina Prądnika w Ojcowskim Parku Narodowym), średniowieczne zamki na Szlaku Orlich Gniazd.

2.Krajobraz nizinny, pojezierny i nadmorski

Krajobraz nizinny - przykład: Nizina Mazowiecka. Płaska lub lekko falista równina, szerokie doliny rzek (Wisła, Bug, Narew), pola, łąki i lasy na wydmach (Puszcza Kampinoska). Krajobraz pojezierny - przykład: Pojezierze Mazurskie. Pagórki morenowe, liczne jeziora połączone kanałami (Wielkie Jeziora Mazurskie, m.in. Śniardwy i Mamry), lasy, żeglarstwo. Krajobraz nadmorski - przykład: Pobrzeże Słowińskie. Piaszczyste plaże, mierzeje, ruchome wydmy w Słowińskim Parku Narodowym, jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno.

3.Krajobrazy kulturowe: wielkomiejski, miejsko-przemysłowy i rolniczy

Krajobraz wielkomiejski - przykład: Warszawa. Gęsta i wysoka zabudowa, wieżowce w centrum, rozbudowana sieć dróg i metro, wiele usług; Stare Miasto odbudowane po II wojnie światowej jest na Liście UNESCO. Krajobraz miejsko-przemysłowy - przykład: Wyżyna Śląska. Miasta zrośnięte w konurbację, kopalnie węgla kamiennego, huty, hałdy i zapadliska terenu. Krajobraz rolniczy - przykład: Wyżyna Lubelska. Lessy i żyzne gleby, mozaika pól uprawnych, wąwozy lessowe (np. koło Kazimierza Dolnego), wsie wśród pól.

4.Pasy rzeźby terenu w Polsce

Rzeźba Polski ma układ pasowy - pasy ciągną się mniej więcej równoleżnikowo. Od północy są to: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie i góry (Sudety i Karpaty). Teren na ogół wznosi się z północy na południe, a w Polsce przeważają niziny. Pobrzeża, pojezierza i niziny ukształtowały głównie zlodowacenia, a wyżyny, kotliny i góry - dawne ruchy górotwórcze.

5.Krainy geograficzne w pasach rzeźby Polski

Pobrzeża: Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie. Pojezierza: Pomorskie, Wielkopolskie, Mazurskie, Suwalskie. Niziny Środkowopolskie: Śląska, Wielkopolska, Mazowiecka, Podlaska. Wyżyny: Śląska, Krakowsko-Częstochowska, Kielecka (z Górami Świętokrzyskimi), Lubelska i Roztocze. Kotliny podgórskie u stóp Karpat: Oświęcimska i Sandomierska. Góry: Sudety na południowym zachodzie i Karpaty na południu (m.in. Tatry, Pieniny, Beskidy, Bieszczady).

6.Zmiany krajobrazu w wyniku działalności człowieka

Negatywne: wycinanie lasów, osuszanie bagien i torfowisk, prostowanie i obwałowanie rzek, kopalnie odkrywkowe z wyrobiskami i lejem depresji (obniżeniem poziomu wód podziemnych, np. wokół Bełchatowa), hałdy i zapadliska na Śląsku, zabudowa pól i łąk, zanieczyszczenie wód i powietrza. Pozytywne: rekultywacja terenów pogórniczych (zalesianie hałd, zbiorniki wodne w dawnych wyrobiskach), sadzenie lasów, przywracanie naturalnego stanu rzek i mokradeł, tworzenie parków narodowych i innych form ochrony przyrody, odnowa zabytków.

7.Położenie fizycznogeograficzne i polityczne Polski

Polska leży w Europie Środkowej, na półkuli północnej i wschodniej, w strefie klimatu umiarkowanego. Fizycznogeograficznie zajmuje część Niżu Środkowoeuropejskiego oraz wyżyny i góry na południu: od Morza Bałtyckiego po Sudety i Karpaty. Politycznie graniczy z siedmioma państwami: na zachodzie z Niemcami, na południu z Czechami i Słowacją, na wschodzie z Ukrainą i Białorusią, na północnym wschodzie z Litwą i Rosją (obwodem królewieckim).

8.Granice Polski

Granice lądowe: z Niemcami na Odrze i Nysie Łużyckiej, z Czechami głównie w Sudetach, ze Słowacją w Karpatach, z Ukrainą i Białorusią częściowo na Bugu; najdłuższa jest granica z Czechami, najkrótsza - z Litwą. Granica morska biegnie na Bałtyku około 12 mil morskich od brzegu - to zewnętrzna granica morza terytorialnego. Do morskich wód wewnętrznych należą m.in. Zatoka Pucka z częścią Zatoki Gdańskiej oraz polskie części Zalewu Wiślanego i Zalewu Szczecińskiego.

9.Skrajne punkty Polski

Północny - Jastrzębia Góra (ok. 54°50' N). Południowy - szczyt Opołonek w Bieszczadach (ok. 49°00' N). Zachodni - okolice Osinowa Dolnego nad Odrą (ok. 14°07' E). Wschodni - kolano Bugu koło Zosina (ok. 24°09' E). Rozciągłość południkowa Polski (różnica szerokości skrajnych punktów) wynosi więc około 5°50', a rozciągłość równoleżnikowa (różnica długości) około 10°02'.

10.Konsekwencje rozciągłości południkowej i równoleżnikowej Polski

Rozciągłość równoleżnikowa (około 10° długości geograficznej) daje różnicę czasu słonecznego: na wschodnim krańcu Słońce góruje około 40 minut wcześniej niż na zachodnim (1° = 4 minuty). Rozciągłość południkowa (około 5°50' szerokości) sprawia, że tego samego dnia Słońce w południe stoi na południu kraju o około 5°50' wyżej niż na północy, a w dniu przesilenia letniego dzień na północy jest dłuższy o około godzinę (w dniu przesilenia zimowego - krótszy).

11.Ruchy górotwórcze na obszarze Polski: kaledońskie, hercyńskie, alpejskie

Kaledońskie (paleozoik, najstarsze) - pierwsze fałdowanie skał, m.in. w rejonie Gór Świętokrzyskich. Hercyńskie (paleozoik, głównie karbon) - wypiętrzyły Sudety i Góry Świętokrzyskie, które potem zostały w dużej części zniszczone i zrównane. Alpejskie (najmłodsze, głównie kenozoik) - sfałdowały Karpaty, a stare Sudety i Góry Świętokrzyskie popękały na bloki i zostały ponownie wydźwignięte (odmłodzone). Dlatego góry leżą na południu Polski, a na północy są rozległe niziny.

12.Typy genetyczne gór i struktury geologiczne Polski

Góry fałdowe powstały z pofałdowanych warstw skał, np. Karpaty i Alpy. Góry zrębowe to bloki skorupy ziemskiej wydźwignięte wzdłuż uskoków, np. Sudety i Góry Świętokrzyskie (góry fałdowo-zrębowe). Góry wulkaniczne zbudowane są ze skał wulkanicznych, np. Etna; w Polsce zostały ślady dawnych wulkanów, m.in. Góra Świętej Anny i Ostrzyca. Polska leży na styku trzech struktur: północny wschód - na starej platformie wschodnioeuropejskiej, zachód i środek - na młodszej platformie zachodnioeuropejskiej, a południe - w Karpatach, młodych górach alpejskich.

13.Zlodowacenia i ich wpływ na rzeźbę Polski

W plejstocenie (starszej części czwartorzędu) klimat kilka razy się oziębiał i na obszar Polski ze Skandynawii nasuwał się lądolód. Lądolód zdzierał i przesuwał skały, a po stopnieniu zostawiał piaski, żwiry, gliny i głazy narzutowe. Skutki: wyrównana rzeźba nizin, wały i pagórki morenowe, liczne jeziora na pojezierzach, sandry oraz pradoliny, którymi dziś płyną odcinki m.in. Wisły, Odry, Warty i Noteci. W Tatrach i Karkonoszach tworzyły się lodowce górskie, które wyrzeźbiły cyrki i doliny w kształcie litery U.

14.Zasięgi zlodowaceń w Polsce oraz rzeźba staroglacjalna i młodoglacjalna

Zlodowacenie południowopolskie (najstarsze) sięgało najdalej - aż do Sudetów i Karpat. Środkowopolskie objęło niziny i część wyżyn. Północnopolskie (najmłodsze) miało najmniejszy zasięg - do pasa pojezierzy. Rzeźba młodoglacjalna (obszar zlodowacenia północnopolskiego, czyli pojezierza): świeże, wyraźne formy, pagórkowaty teren, wiele jezior i bezodpływowych zagłębień. Rzeźba staroglacjalna (niziny i wyżyny): starsze formy, rozmyte i wygładzone, mało jezior, dobrze wykształcone doliny rzek.

15.Formy rzeźby lodowcowej: moreny czołowe i denne, drumliny, głazy narzutowe, kotły polodowcowe

Morena czołowa - wał lub ciąg pagórków z materiału usypanego przed czołem lądolodu, gdy lód długo stał w jednym miejscu. Morena denna - płaska lub falista powierzchnia z gliny, piasku i głazów, którą lądolód zostawił po stopnieniu. Drumlin - wydłużony, owalny pagórek ułożony zgodnie z kierunkiem ruchu lądolodu. Głazy narzutowe - bloki skał przyniesione przez lądolód ze Skandynawii. Kocioł polodowcowy (cyrk lodowcowy) - zagłębienie otoczone stromymi stokami, wyżłobione przez lodowiec górski w górnej części doliny, często wypełnione jeziorem. Nie mylić z zagłębieniem wytopiskowym.

16.Formy wodnolodowcowe: sandry, ozy, kemy, rynny, pradoliny

Sandr - rozległa równina z piasków i żwirów usypanych przed moreną czołową przez wody wypływające z lądolodu; często rośnie na nim bór sosnowy (np. Bory Tucholskie). Oz - długi, wąski wał z piasku i żwiru, osadzony przez rzekę płynącą w szczelinie lub tunelu w lodzie. Kem - pagórek o płaskim wierzchołku z osadów zbiornika wodnego wśród lodu. Rynna - długie, wąskie i głębokie obniżenie wyżłobione przez wody pod lądolodem, często z jeziorem. Pradolina - szeroka dolina, którą wody z topniejącego lądolodu płynęły wzdłuż jego czoła, np. Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka.

17.Przejściowość klimatu Polski

Polska ma klimat umiarkowany ciepły przejściowy - między morskim klimatem Europy Zachodniej a kontynentalnym klimatem Europy Wschodniej. Ścierają się nad nią masy powietrza znad Atlantyku i znad lądu Eurazji, dlatego pogoda jest bardzo zmienna z dnia na dzień i z roku na rok, a pory roku mają różną długość i przebieg. Wyróżnia się sześć termicznych pór roku: przedwiośnie, wiosnę, lato, jesień, przedzimie i zimę. Ku wschodowi rosną cechy kontynentalne: zimy są mroźniejsze, a roczna amplituda temperatury większa.

18.Czynniki kształtujące klimat Polski

Najważniejsze czynniki: szerokość geograficzna (strefa umiarkowana - wyraźne pory roku i duże różnice długości dnia), położenie między Oceanem Atlantyckim a lądem Eurazji, przewaga wiatrów zachodnich niosących wilgotne powietrze znad oceanu, ciepły Prąd Północnoatlantycki łagodzący zimy, pasowy układ rzeźby (brak barier górskich na zachodzie i wschodzie ułatwia napływ mas powietrza), wysokość nad poziomem morza (w górach chłodniej i więcej opadów) oraz wpływ Bałtyku na wybrzeżu (chłodniejsze lato i łagodniejsza zima).

19.Masy powietrza nad Polską i wiatry lokalne: bryza i halny

Polarnomorskie (znad Atlantyku, najczęstsze): latem ochłodzenie, chmury i opady, zimą odwilż i mgły. Polarnokontynentalne (znad Europy Wschodniej i Azji): latem upał i susza, zimą mróz i bezchmurne niebo. Zwrotnikowe (z południa): latem upały, zimą ocieplenie i odwilż. Arktyczne (z północy): zimą silne mrozy, wiosną przymrozki. Bryza - wiatr na wybrzeżu: w dzień wieje od morza na ląd, w nocy od lądu nad morze. Halny - ciepły, suchy i porywisty wiatr typu fen, spływający z Tatr na Podhale, najczęściej jesienią i wiosną.

20.Elementy klimatu Polski i okres wegetacyjny

Elementy klimatu to m.in. temperatura powietrza, opady, ciśnienie, wiatr, wilgotność i zachmurzenie. Zimą temperatura spada ku wschodowi (najzimniej na Suwalszczyźnie i w górach), a latem najchłodniej jest nad morzem i w górach. Średnia roczna suma opadów w Polsce to około 600 mm: najwięcej spada w górach, najmniej na Kujawach. Okres wegetacyjny to część roku ze średnią dobową temperaturą co najmniej 5°C; najdłuższy jest na Nizinie Śląskiej i w zachodniej Polsce, najkrótszy w górach i na północnym wschodzie.

21.Prognozowanie pogody i zmiany klimatu w Polsce

Prognozę pogody przygotowują synoptycy, m.in. w Instytucie Meteorologii i Gospodarki Wodnej, na podstawie pomiarów ze stacji meteorologicznych, zdjęć satelitarnych, radarów i komputerowych modeli atmosfery; im dłuższy termin prognozy, tym mniejsza jej dokładność. Pogoda wpływa na rolnictwo (siewy, zbiory, susze, przymrozki), transport (mgły, gołoledź, śnieżyce) i turystykę. Zmiany klimatu w Polsce: wzrost średniej temperatury, łagodniejsze zimy z krótszą pokrywą śnieżną, częstsze fale upałów, susze i nawalnice, dłuższy okres wegetacyjny.

22.Morze Bałtyckie - cechy przyrodnicze

Bałtyk to morze śródlądowe Oceanu Atlantyckiego, prawie ze wszystkich stron otoczone lądem; z Morzem Północnym łączą go Cieśniny Duńskie (Sund, Wielki Bełt i Mały Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Jest młode - powstało po ustąpieniu ostatniego lądolodu. Jest płytkie (średnio około 50 m, najgłębsze miejsce to Głębia Landsort - 459 m) i słabo zasolone, bo zasila je wiele rzek, parowanie jest małe, a wymiana wód z oceanem słaba. Zimą zamarzają północne zatoki: Botnicka i Fińska.

23.Typy wybrzeży polskiego Bałtyku oraz temperatura i zasolenie wód

Linia brzegowa Polski jest mało urozmaicona. Wybrzeże wydmowe (najczęstsze) - piaszczyste plaże i wydmy, także ruchome (Słowiński Park Narodowy koło Łeby). Wybrzeże klifowe - strome brzegi podmywane przez fale, np. na wyspie Wolin, w Jastrzębiej Górze, na Rozewiu i w Gdyni Orłowie. Wybrzeże mierzejowo-zalewowe - mierzeje oddzielają zalewy od morza: Mierzeja Wiślana i Zalew Wiślany, wyspy Uznam i Wolin przy Zalewie Szczecińskim. Zasolenie przy polskim brzegu to około 7‰; latem woda ma kilkanaście stopni, zimą blisko 0°C.

24.Degradacja wód Bałtyku i eutrofizacja

Do Bałtyku trafiają ścieki komunalne i przemysłowe oraz nawozy (związki azotu i fosforu) spłukiwane z pól i niesione przez rzeki. Ich nadmiar powoduje eutrofizację, czyli przeżyźnienie wód: masowo rozwijają się glony i sinice (latem zakwity sinic zamykają kąpieliska). Martwe glony opadają na dno i rozkładając się, zużywają tlen, więc przy dnie powstają strefy beztlenowe z siarkowodorem, w których giną organizmy. Problem nasila słaba wymiana wód z oceanem. Zagrożeniem są też wycieki ropy i zatopiona broń chemiczna.

25.Źródło, rzeka główna, dopływ, system rzeczny, dorzecze, zlewisko, dział wodny

Źródło - miejsce, w którym woda podziemna wypływa na powierzchnię i zaczyna się rzeka. Rzeka główna uchodzi do morza lub jeziora bezodpływowego albo zanika na lądzie, a dopływ - do innej rzeki. System rzeczny to rzeka główna razem z dopływami, a dorzecze - obszar, z którego wody spływają do tego systemu (np. dorzecze Wisły i dorzecze Odry). Zlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza: prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego, a małe fragmenty - w zlewiskach Morza Północnego i Czarnego. Dział wodny to granica między dorzeczami lub zlewiskami.

26.Dolina rzeczna, koryto rzeczne, sztuczny zbiornik wodny, retencja

Dolina rzeczna - wydłużone obniżenie terenu wyżłobione przez rzekę, z dnem i zboczami. Koryto rzeczne - najniższa część dna doliny, którą płynie woda. Sztuczny zbiornik wodny powstaje po spiętrzeniu rzeki zaporą, np. Jezioro Solińskie na Sanie, Jezioro Czorsztyńskie na Dunajcu, Zbiornik Włocławski na Wiśle. Retencja to zatrzymywanie wody w zbiornikach, jeziorach, mokradłach, glebie i lasach; zmniejsza ryzyko powodzi i suszy. Rzeki i jeziora dają wodę ludziom, rolnictwu i przemysłowi, energię z elektrowni wodnych, służą żegludze, rybactwu i turystyce.

27.Wisła i jej system rzeczny

Wisła to najdłuższa rzeka Polski. Wypływa na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim, przecina wszystkie pasy rzeźby i uchodzi do Zatoki Gdańskiej. Jej dorzecze jest asymetryczne - większa i bogatsza w dopływy jest część prawa. Prawe dopływy: m.in. Dunajec, San, Wieprz, Narew (z Bugiem), Drwęca. Lewe dopływy: m.in. Nida, Pilica, Bzura, Brda. Walory przyrodnicze: na długich odcinkach środkowego biegu Wisła płynie nieuregulowanym korytem z wyspami, piaszczystymi łachami i starorzeczami - to ostoja ptaków chroniona w sieci Natura 2000.

28.Odra i jej system rzeczny

Odra jest drugą co do długości rzeką Polski. Wypływa w Czechach, w Górach Odrzańskich, płynie przez Nizinę Śląską na północ i uchodzi do Zalewu Szczecińskiego, skąd wody przez cieśniny Świnę, Dziwnę i Pianę odpływają do Bałtyku. Na odcinku granicznym oddziela Polskę od Niemiec. Prawe dopływy: m.in. Mała Panew, Barycz i Warta z Notecią (największy dopływ). Lewe: m.in. Nysa Kłodzka, Kaczawa, Bóbr, Nysa Łużycka. Odra jest uregulowana i żeglowna; walory przyrodnicze ma zwłaszcza dolina dolnej Odry z rozlewiskami i bagnami, cenna dla ptaków.

29.Typy ujść rzecznych: delta i estuarium (ujście lejkowate)

Delta powstaje, gdy rzeka niesie dużo osadów, a morze przy ujściu jest płytkie i ma słabe pływy: osady budują nowy ląd, a rzeka dzieli się na kilka ramion. Deltą uchodzi Wisła - jej delta to Żuławy Wiślane (ramiona m.in. Nogat i Szkarpawa; dziś główny nurt płynie sztucznym Przekopem Wisły). Estuarium, czyli ujście lejkowate, to rozszerzające się ku morzu ujście, z którego pływy i prądy wynoszą osady, np. ujście Łaby i Tamizy. Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego - zbiornika oddzielonego od morza wyspami Uznam i Wolin.

30.Jeziora Polski według genezy

Rynnowe - długie, wąskie i głębokie, w rynnach polodowcowych: Gopło, Hańcza (najgłębsze jezioro Polski, około 108 m). Morenowe - w zagłębieniach moreny dennej, o nieregularnym kształcie, zwykle płytkie: Śniardwy (największe jezioro Polski), Mamry. Przybrzeżne - z zatok morskich odciętych mierzejami: Łebsko, Gardno. Krasowe - w zagłębieniach po rozpuszczeniu skał węglanowych, m.in. na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim. Górskie cyrkowe - w cyrkach wyrzeźbionych przez lodowce górskie: Morskie Oko i Czarny Staw w Tatrach.

31.Gleba, czynniki glebotwórcze i poziomy glebowe

Gleba to wierzchnia, przekształcona warstwa skorupy ziemskiej, złożona ze składników mineralnych, próchnicy, wody i powietrza; jest środowiskiem życia roślin. Czynniki glebotwórcze: skała macierzysta, klimat, woda, organizmy żywe, rzeźba terenu, czas i działalność człowieka. Główne poziomy glebowe od góry: O - organiczny (ściółka), A - próchniczny (ciemny), E - wymywania (jasny, wypłukany), B - wmywania (gromadzą się w nim wypłukane związki), C - skała macierzysta. Wszystkie te poziomy wyraźnie widać np. w glebie bielicowej.

32.Gleby bielicowe, brunatne i płowe

Gleby bielicowe powstały głównie z piasków, np. na sandrach, pod lasami iglastymi; są kwaśne, ubogie w próchnicę i mają jasny poziom wymywania. Ich przydatność rolnicza jest niska - uprawia się na nich żyto i ziemniaki, często rosną na nich bory sosnowe; dużo ich na północy i w środkowej Polsce. Gleby rdzawe też powstają z piasków, ale bez jasnego poziomu wymywania. Gleby brunatne i płowe powstały głównie z glin i lessów, często pod lasami liściastymi i mieszanymi; są średnio żyzne i dobre dla rolnictwa (pszenica, jęczmień, buraki cukrowe).

33.Czarnoziemy, czarne ziemie, mady, rędziny, gleby torfowe i górskie

Czarnoziemy - najżyźniejsze gleby Polski, z lessów, z grubym poziomem próchnicznym; na Wyżynie Lubelskiej i Wołyńskiej (okolice Hrubieszowa) i Sandomierskiej. Czarne ziemie - bardzo żyzne, z dawnych terenów podmokłych: Kujawy, Wielkopolska, Równina Pyrzycka. Mady - bardzo żyzne gleby z osadów rzecznych w dolinach rzek i na Żuławach Wiślanych. Rędziny - na skałach wapiennych (np. Niecka Nidziańska), żyzność zależy od ich grubości. Torfowe - na bagnach (Polesie Lubelskie, Kotlina Biebrzańska), pod łąki. Górskie - płytkie i kamieniste, pod lasy i pastwiska.

34.Węgiel kamienny i węgiel brunatny w Polsce

Węgiel kamienny powstał w karbonie ze szczątków roślin bagiennych lasów. Główne złoża: Górnośląskie Zagłębie Węglowe na Wyżynie Śląskiej (najważniejsze) i Lubelskie Zagłębie Węglowe (kopalnia Bogdanka koło Łęcznej); wydobywa się go w kopalniach głębinowych. Węgiel brunatny jest młodszy (trzeciorzęd), ma więcej wody i mniejszą wartość opałową; wydobywa się go odkrywkowo w rejonie Bełchatowa, Turowa (koło Bogatyni) i Konina. Oba węgle są paliwem elektrowni i elektrociepłowni, a węgiel kamienny koksowy jest potrzebny także hutnictwu.

35.Gaz ziemny i ropa naftowa w Polsce

Gaz ziemny wydobywa się na Podkarpaciu (zapadlisko przedkarpackie, m.in. okolice Przemyśla i Lubaczowa) oraz na Niżu Polskim, zwłaszcza w Wielkopolsce i na ziemi lubuskiej. Ropa naftowa występuje w Karpatach - w Bóbrce koło Krosna w XIX w. powstała jedna z pierwszych kopalń ropy na świecie; dziś więcej ropy dają złoża Niżu Polskiego (Pomorze Zachodnie, ziemia lubuska) i złoża pod dnem Bałtyku, eksploatowane z platform wiertniczych. Krajowe wydobycie pokrywa tylko część potrzeb, więc Polska oba surowce importuje. Są paliwem i surowcem przemysłu chemicznego.

36.Rudy miedzi, sól kamienna, siarka i surowce skalne w Polsce

Rudy miedzi (razem ze srebrem) wydobywa się w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym na Dolnym Śląsku (Lubin, Polkowice, Rudna). Sól kamienna: Kłodawa (Wysoczyzna Kłodawska) i okolice Inowrocławia na Kujawach, dawniej Wieliczka i Bochnia (dziś zabytkowe kopalnie). Siarka rodzima: okolice Tarnobrzega i Staszowa w Kotlinie Sandomierskiej, dziś wydobywana metodą otworową. Surowce skalne: wapienie i margle do cementu i wapna (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Opolszczyzna, Góry Świętokrzyskie), granity i bazalty na Dolnym Śląsku (np. Strzegom), piaski, żwiry i gliny na Niżu.

37.Lasy w Polsce: bory sosnowe i puszcze

W lasach Polski przeważają bory sosnowe - sosna zwyczajna jest najważniejszym drzewem lasotwórczym, bo dobrze rośnie na ubogich glebach piaszczystych. Lasy liściaste i mieszane (buki, dęby, graby) rosną na żyźniejszych glebach. Największe kompleksy leśne to puszcze, m.in. Białowieska (las o cechach pierwotnych, żubry, Lista UNESCO), Kampinoska, Augustowska, Knyszyńska, Notecka i Bory Tucholskie. Lesistość jest różna: najwięcej lasów ma województwo lubuskie, najmniej - łódzkie i tereny z żyznymi glebami (np. Kujawy). Na Liście UNESCO są też lasy bukowe w Bieszczadach.

38.Formy ochrony przyrody w Polsce

Park narodowy - wyjątkowa przyroda chroniona w całości. Rezerwat przyrody - zwykle mniejszy obszar naturalny lub mało zmieniony. Park krajobrazowy - przyroda, historia i kultura; dopuszcza gospodarkę. Obszar chronionego krajobrazu - cenne krajobrazy, korytarze ekologiczne. Natura 2000 - europejska sieć ochrony siedlisk i ptaków. Pomnik przyrody - np. stare drzewo, głaz. Stanowisko dokumentacyjne - odsłonięcie skał, skamieniałości. Użytek ekologiczny - np. oczko wodne, bagno. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy - teren cenny widokowo. Ochrona gatunkowa - dzikie rośliny, zwierzęta, grzyby.

39.Parki narodowe w górach i na wyżynach

W Karpatach: Tatrzański (Tatry), Pieniński (Pieniny, przełom Dunajca), Gorczański (Gorce), Babiogórski (Babia Góra), Magurski (Beskid Niski) i Bieszczadzki (Bieszczady, połoniny). W Sudetach: Karkonoski (Karkonosze ze Śnieżką) i Gór Stołowych (skalne labirynty, np. Błędne Skały). Na wyżynach: Świętokrzyski (Łysogóry, gołoborza), Ojcowski (dolina Prądnika na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, najmniejszy park narodowy) i Roztoczański (Roztocze). Pieniński należy do dwóch najstarszych - powstał w 1932 r., tak jak Białowieski.

40.Parki narodowe na nizinach, pojezierzach i wybrzeżu

Nad morzem: Słowiński (ruchome wydmy, Łebsko) i Woliński (wyspa Wolin, klify). Na Pomorzu: Drawieński (Puszcza Drawska) i Bory Tucholskie. W Wielkopolsce i nad Wartą: Wielkopolski (koło Poznania) i Ujście Warty (rozlewiska u ujścia Warty do Odry, najmłodszy - 2001 r.). Na Mazowszu: Kampinoski (Puszcza Kampinoska koło Warszawy). Na północnym wschodzie: Wigierski (jezioro Wigry), Biebrzański (bagna Biebrzy, największy), Narwiański (dolina Narwi) i Białowieski (Puszcza Białowieska). Na Polesiu Lubelskim: Poleski.