Zachodniopomorski Konkurs Geograficzny - lądy, oceany i krajobrazy świata

1.Kontynenty Ziemi

Kontynent to duży ląd wraz z przybrzeżnymi wyspami. Na Ziemi jest 7 kontynentów - od największego: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia. Azja i Europa leżą na jednym lądzie zwanym Eurazją, a granicę między nimi wyznacza się umownie, m.in. wzdłuż gór Ural. Lądy zajmują mniej niż jedną trzecią powierzchni Ziemi, a oceany - ponad dwie trzecie.

2.Położenie kontynentów względem równika i południka zerowego

Równik przecina Afrykę, Amerykę Południową i wyspy Azji w Indonezji. Na półkuli północnej leżą Europa, Ameryka Północna i prawie cała Azja, a na półkuli południowej - Australia i Antarktyda, na której leży biegun południowy. Południk zerowy przecina Europę, Afrykę i Antarktydę. Na półkuli zachodniej leżą obie Ameryki, a na półkuli wschodniej - Australia i prawie cała Azja.

3.Oceany świata

Ocean to rozległy zbiornik słonej wody między kontynentami. Wyróżnia się 5 oceanów - od największego: Spokojny (Pacyfik), Atlantycki, Indyjski, Południowy i Arktyczny. Spokojny leży między Azją i Australią a obiema Amerykami; jest największy i najgłębszy - w Rowie Mariańskim głębokość sięga prawie 11 km. Atlantycki oddziela Europę i Afrykę od Ameryk, Indyjski leży głównie na półkuli południowej między Afryką, Azją i Australią, Południowy otacza Antarktydę, a Arktyczny otacza biegun północny.

4.Krzysztof Kolumb

Żeglarz z Genui, który w 1492 r. na zlecenie władców Hiszpanii popłynął na zachód przez Ocean Atlantycki, aby dotrzeć do Indii. W październiku 1492 r. dopłynął do Wysp Bahama, a potem do Kuby i Haiti nad Morzem Karaibskim. Sądził, że dotarł do Azji, dlatego mieszkańców nazwano Indianami, a wyspy - Indiami Zachodnimi. W rzeczywistości dotarł do Ameryki, lądu nieznanego wtedy w Europie, dlatego jego wyprawę uznaje się za odkrycie Ameryki.

5.Vasco da Gama

Portugalski żeglarz, który w latach 1497-1498 jako pierwszy Europejczyk dopłynął drogą morską z Europy do Indii. Wypłynął z Lizbony, płynął na południe przez Ocean Atlantycki, opłynął Przylądek Dobrej Nadziei na południowym krańcu Afryki (dotarł do niego wcześniej, w 1488 r., Bartłomiej Diaz) i przez Ocean Indyjski dotarł w 1498 r. do Kalikatu w Indiach. Otworzył Portugalczykom morską drogę do handlu przyprawami z Azją.

6.Ferdynand Magellan

Portugalski żeglarz w służbie Hiszpanii, który w latach 1519-1522 poprowadził pierwszą wyprawę dookoła Ziemi. Statki przepłynęły Ocean Atlantycki, cieśninę na południu Ameryki Południowej, nazwaną później Cieśniną Magellana, i Ocean Spokojny, któremu Magellan nadał tę nazwę. Magellan zginął w 1521 r. na Filipinach, a wyprawę dokończył Juan Sebastián Elcano, który przez Ocean Indyjski i wokół Przylądka Dobrej Nadziei wrócił do Hiszpanii w 1522 r. Wyprawa potwierdziła w praktyce, że Ziemia jest kulą.

7.Akweny i przylądki na trasach pierwszych wypraw

Kolumb przepłynął Ocean Atlantycki i dotarł do wysp na Atlantyku i nad Morzem Karaibskim. Vasco da Gama przepłynął Atlantyk, opłynął Przylądek Dobrej Nadziei na południowym krańcu Afryki i przez Ocean Indyjski dotarł do Indii. Magellan przepłynął Atlantyk, Cieśninę Magellana między Ameryką Południową a Ziemią Ognistą i Ocean Spokojny, a Elcano wrócił przez Ocean Indyjski i wokół Przylądka Dobrej Nadziei. Ocean Atlantycki leżał więc na trasie wszystkich trzech wypraw.

8.Paweł Edmund Strzelecki i Ignacy Domeyko

Paweł Edmund Strzelecki badał Australię i Tasmanię: w 1840 r. zdobył najwyższy szczyt Australii i nazwał go Górą Kościuszki (2228 m n.p.m.), opisał też budowę geologiczną i przyrodę południowo-wschodniej Australii. Ignacy Domeyko osiadł w Chile: jako geolog badał Andy, pustynię Atakama i złoża mineralne, był rektorem Uniwersytetu Chilijskiego. Jego imieniem nazwano minerał domeykit i pasmo górskie w Chile.

9.Jan Czerski i Aleksander Czekanowski

Polscy badacze Syberii, zesłani tam przez władze rosyjskie po powstaniu styczniowym. Jan Czerski badał okolice jeziora Bajkał i wschodnią Syberię, a jego imieniem nazwano Góry Czerskiego. Aleksander Czekanowski badał Syberię Środkową, m.in. dorzecza Dolnej Tunguzki i Leny; jego imieniem nazwano Grzbiet Czekanowskiego. Opisali rzeźbę, budowę geologiczną i przyrodę obszarów słabo wtedy znanych.

10.Pogoda a klimat

Pogoda to stan atmosfery w danym miejscu i w krótkim czasie (godzinie, dniu). Klimat to typowy przebieg pogody w danym miejscu ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji, zwykle co najmniej 30 lat. Składniki (elementy) pogody to: temperatura powietrza, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, wilgotność powietrza, zachmurzenie oraz opady i osady atmosferyczne. Pogoda zmienia się szybko, a klimat jest względnie stały.

11.Czynniki klimatotwórcze

Czynniki klimatotwórcze to warunki, które kształtują klimat danego miejsca: szerokość geograficzna (od niej zależy kąt padania promieni słonecznych i ilość docierającego ciepła), odległość od morza, prądy morskie, wysokość nad poziomem morza, ukształtowanie terenu (np. łańcuchy górskie zatrzymujące wilgotne powietrze) i rodzaj podłoża (woda, śnieg, piasek, las). Najważniejsza jest szerokość geograficzna - im bliżej biegunów, tym zwykle chłodniej.

12.Jak czynniki klimatotwórcze zmieniają klimat?

Temperatura spada średnio o około 0,6°C na każde 100 m wysokości, więc w górach jest chłodniej niż u ich podnóża. Morze łagodzi klimat: na wybrzeżu lato jest chłodniejsze, a zima cieplejsza niż we wnętrzu lądu, gdzie roczne amplitudy są duże. Ciepłe prądy (np. Prąd Zatokowy i jego przedłużenie - Prąd Północnoatlantycki) ocieplają Europę Zachodnią, a zimne prądy sprzyjają powstaniu pustyń nadbrzeżnych, np. Atakamy i Namibu. Śnieg odbija promienie słoneczne, a piasek szybko się nagrzewa i szybko stygnie.

13.Strefy klimatyczne i główne typy klimatu

Strefy klimatyczne to pasy o podobnym klimacie ułożone mniej więcej równoleżnikowo. Od równika ku biegunom są to strefy: równikowa, zwrotnikowa, podzwrotnikowa, umiarkowana i okołobiegunowa. W strefie równikowej jest klimat równikowy wybitnie wilgotny z opadami przez cały rok i klimaty podrównikowe z porą deszczową i suchą (sawanny). W strefie zwrotnikowej są m.in. klimaty suche (pustynie). W podzwrotnikowej m.in. klimat śródziemnomorski z gorącym, suchym latem i łagodną, wilgotną zimą. Strefa umiarkowana obejmuje klimaty ciepłe i chłodne, a okołobiegunowa - subpolarny i polarny.

14.Klimatogram

Klimatogram to wykres klimatu wybranej stacji: linia pokazuje średnią temperaturę powietrza w kolejnych miesiącach (w °C), a słupki - średnie miesięczne sumy opadów (w mm). Odczytuje się z niego najcieplejszy i najzimniejszy miesiąc, roczną amplitudę temperatury, roczną sumę opadów i ich rozkład w roku (np. porę suchą i deszczową). Najcieplejszy lipiec wskazuje zwykle półkulę północną, a najcieplejszy styczeń lub luty - półkulę południową.

15.Amplituda i średnia temperatura powietrza

Amplituda temperatury to różnica między temperaturą najwyższą a najniższą: $A = t_{\max} - t_{\min}$. Średnia temperatura to suma wyników pomiarów podzielona przez ich liczbę: $\bar{t} = \frac{t_1 + t_2 + \ldots + t_n}{n}$. Średnią dobową liczy się z pomiarów wykonanych w ciągu doby, a średnią roczną - z 12 średnich miesięcznych. Przykład: pomiary -2°C, 6°C, 4°C i 0°C dają średnią 2°C ($8 : 4 = 2$) i amplitudę 8°C ($6 - (-2) = 8$).

16.Strefowość klimatyczno-roślinna

Strefowość klimatyczno-roślinna to układanie się stref klimatu i roślinności w pasy mniej więcej równoleżnikowe od równika ku biegunom. Wynika głównie z tego, że im dalej od równika, tym mniejszy kąt padania promieni słonecznych i mniej ciepła. Na półkuli północnej są to kolejno m.in.: wilgotny las równikowy, sawanna, pustynia gorąca, krajobraz śródziemnomorski i step, lasy liściaste i mieszane, tajga, tundra i pustynia lodowa. Układ ten zaburzają m.in. góry, odległość od morza i prądy morskie.

17.Wilgotny las równikowy

Rośnie wzdłuż równika: w Amazonii, w dorzeczu Konga i na wyspach Azji Południowo-Wschodniej. Klimat: gorąco przez cały rok (około 25-28°C), bardzo mała roczna amplituda, obfite opady (zwykle ponad 2000 mm rocznie), częste popołudniowe ulewy, brak pór roku. Rośliny: wiecznie zielone drzewa (m.in. mahoń, heban, kauczukowiec), liany, epifity, np. storczyki. Zwierzęta: małpy, papugi, tukany, węże (np. anakonda), jaguar, leniwiec, mnóstwo owadów. Ludzie: zbieractwo, łowiectwo, rolnictwo żarowe, plantacje i wyrąb drewna. Przykładowa stacja: Manaus.

18.Budowa piętrowa wilgotnego lasu równikowego

Las równikowy ma kilka pięter. Najwyżej wznoszą się korony pojedynczych drzew-olbrzymów, wysokich na kilkadziesiąt metrów, niżej jest zwarte piętro koron drzew, w którym żyje najwięcej zwierząt, potem niższe drzewa i krzewy, a przy ziemi skąpe runo, bo dociera tam bardzo mało światła. Liany pną się po pniach ku światłu, a epifity (storczyki, bromelie) rosną na gałęziach drzew. Opadłe liście szybko się rozkładają w ciepłym i wilgotnym powietrzu.

19.Rolnictwo żarowe

Sposób uprawy ziemi stosowany m.in. w lesie równikowym: rolnicy wycinają i wypalają fragment lasu, a popiół użyźnia glebę. Przez kilka lat uprawiają tam m.in. maniok, kukurydzę i banany, a gdy gleba się wyjałowi, przenoszą się w nowe miejsce i wypalają kolejny fragment lasu. Gleby lasu równikowego są ubogie, bo ulewne deszcze szybko wypłukują z nich składniki odżywcze. Rolnictwo żarowe przyczynia się do niszczenia lasu.

20.Sawanna

Leży w strefie międzyzwrotnikowej, między lasem równikowym a pustynią: w Afryce, w Ameryce Południowej i w Australii. Klimat: gorąco przez cały rok, pora deszczowa i pora sucha. Rośliny: wysokie trawy z rzadko rosnącymi drzewami - baobabami i akacjami o parasolowatych koronach. Zwierzęta: słonie, żyrafy, zebry, antylopy, gnu, lwy, gepardy, hieny, a w Australii kangury i emu. Ludzie: pasterstwo (np. Masajowie w Kenii i Tanzanii hodują bydło), uprawa prosa i sorga, turystyka - safari w parkach narodowych, np. Serengeti. Domy: chaty z gliny i trawy.

21.Pory roku na sawannie

Na sawannie pora deszczowa przypada na lato danej półkuli, gdy Słońce góruje wysoko nad horyzontem; trawy wtedy szybko rosną i zielenieją. W porze suchej trawy usychają, wiele drzew zrzuca liście, zdarzają się pożary, a stada roślinożerców (np. gnu i zebry) wędrują w poszukiwaniu wody i paszy, a za nimi drapieżniki. Im bliżej pustyni, tym pora sucha jest dłuższa, a drzew jest mniej.

22.Pustynia gorąca

Leży głównie w pobliżu zwrotników, np. Sahara (największa pustynia gorąca), Pustynia Arabska, Namib, Atakama i pustynie Australii. Klimat: bardzo mało opadów (zwykle poniżej 250 mm rocznie), suche powietrze, bezchmurne niebo i duża dobowa amplituda - w dzień upał, w nocy chłodno. Rośliny: nieliczne, odporne na suszę (kaktusy w Ameryce, wilczomlecze, rośliny o długich korzeniach), palmy daktylowe w oazach. Zwierzęta: wielbłąd, fenek, skorpiony, jaszczurki, węże. Ludzie: pasterstwo koczownicze (Beduini, Tuaregowie), uprawy w oazach, wydobycie ropy naftowej. Przykładowa stacja: Kair.

23.Oaza

Oaza to miejsce na pustyni, w którym jest woda - ze źródła, studni albo rzeki (np. dolina Nilu w Egipcie). Dzięki wodzie rośnie tam bujna roślinność i można uprawiać ziemię: w cieniu palm daktylowych uprawia się drzewa owocowe, a niżej zboża i warzywa, nawadniając pola kanałami. W oazach powstają osady i miasta, a dawniej zatrzymywały się w nich karawany. Domy na pustyni buduje się z gliny, z grubymi ścianami, małymi oknami i płaskimi dachami, co chroni przed upałem.

24.Krajobraz śródziemnomorski

Występuje nad Morzem Śródziemnym, a także m.in. w Kalifornii, w środkowym Chile, na południowym krańcu Afryki i na południu Australii. Klimat podzwrotnikowy: lato gorące i suche, zima łagodna i deszczowa. Rośliny: zimozielone, twardolistne, odporne na suszę - oliwka, dąb korkowy, pinia, cyprys, wawrzyn oraz gęste zarośla zwane makią. Zwierzęta: jaszczurki, węże, żółwie, cykady; hoduje się kozy i owce. Ludzie: uprawa oliwek, winorośli i cytrusów, rybołówstwo i turystyka. Domy mają często grube, jasne ściany i małe okna.

25.Rolnictwo i turystyka w krajobrazie śródziemnomorskim

Gorące i suche lato sprzyja uprawie roślin odpornych na suszę: oliwek (z których tłoczy się oliwę), winorośli (wino, rodzynki), cytrusów (pomarańcze, cytryny), fig i migdałów; pola często się nawadnia. Na górzystych stokach zakłada się tarasy, a na ubogich pastwiskach wypasa kozy i owce. Słoneczna pogoda, ciepłe morze i liczne zabytki starożytności (np. w Grecji i we Włoszech) przyciągają turystów, dlatego turystyka jest ważnym źródłem utrzymania mieszkańców.

26.Step

Porasta wnętrza kontynentów w strefie umiarkowanej, z dala od mórz: na Ukrainie i w Rosji, w Kazachstanie i Mongolii, w Ameryce Północnej (preria) i w Ameryce Południowej (pampa). Klimat: gorące lato, chłodna lub mroźna zima, mało opadów, częste susze i silne wiatry. Rośliny: trawy (np. ostnica) i byliny, prawie bez drzew; pod nimi żyzne czarnoziemy. Zwierzęta: gryzonie (susły, chomiki), dropie, suhaki, dawniej wielkie stada bizonów na preriach. Ludzie: uprawa pszenicy, kukurydzy i słonecznika, hodowla bydła i owiec, w Mongolii pasterstwo koczownicze i życie w jurtach.

27.Las liściasty strefy umiarkowanej

Rośnie w strefie umiarkowanej, gdzie zima jest łagodna, a opady występują przez cały rok: w Europie Zachodniej i Środkowej, we wschodniej części Stanów Zjednoczonych i we wschodniej Azji. Są tu cztery pory roku. Rośliny: dąb, buk, grab, klon, lipa, jesion - jesienią zrzucają liście; wiosną, zanim drzewa się zazielenią, zakwita runo (np. zawilce). Zwierzęta: jeleń, sarna, dzik, lis, borsuk, wiewiórka, dzięcioły. Ludzie: w miejscu wyciętych lasów powstały pola, miasta i zakłady przemysłowe; lasy wykorzystuje leśnictwo i turystyka.

28.Las mieszany

Las strefy umiarkowanej rosnący między lasami liściastymi a tajgą, gdzie zima jest chłodniejsza i dłuższa: m.in. w Europie Środkowej i Wschodniej (także w Polsce), w Ameryce Północnej w rejonie Wielkich Jezior i we wschodniej Azji. Rośliny: drzewa iglaste (sosna, świerk, jodła) obok liściastych (dąb, buk, brzoza, klon). Zwierzęta: łoś, jeleń, sarna, dzik, wilk, ryś, niedźwiedź brunatny, a w Puszczy Białowieskiej żubr. Ludzie: rolnictwo na polach w miejscu dawnych lasów, leśnictwo, przemysł drzewny i turystyka.

29.Tajga

Lasy iglaste na północy Eurazji (Skandynawia, Syberia) i Ameryki Północnej (Kanada, Alaska). Klimat: długa, mroźna zima, krótkie i chłodne lato, niewielkie opady; we wschodniej Syberii roczna amplituda przekracza 50°C. Rośliny: świerk, sosna, jodła, modrzew, z liściastych brzoza; w runie mchy, porosty i borówki, dużo bagien. Zwierzęta: niedźwiedź brunatny, łoś, wilk, ryś, rosomak, soból, wiewiórka. Ludzie: rzadkie zaludnienie, wyrąb lasu, przemysł drzewny i papierniczy, myślistwo, na Syberii wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego. Przykładowa stacja: Jakuck.

30.Tundra

Leży na północ od tajgi, wokół Oceanu Arktycznego: na północy Eurazji i Ameryki Północnej. Klimat: długa, mroźna zima, krótkie i chłodne lato (najcieplejszy miesiąc poniżej 10°C), mało opadów, silne wiatry. Grunt to wieczna zmarzlina - latem rozmarza tylko jego wierzchnia warstwa, więc tworzą się bagna. Rośliny: mchy, porosty, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby. Zwierzęta: renifery, lisy polarne, lemingi, piżmowoły, sowy śnieżne, latem ptaki wędrowne. Ludzie: hodowla reniferów (np. Saamowie), rybołówstwo, wydobycie ropy i gazu.

31.Pustynia lodowa

Obejmuje Antarktydę i wnętrze Grenlandii, pokryte grubym lądolodem. Klimat: mróz przez cały rok, bardzo silne wiatry, bardzo mało opadów (śniegu), dzień i noc polarna; na antarktycznej stacji Wostok zmierzono około -89°C - najniższą temperaturę na Ziemi. Rośliny: prawie brak, tylko porosty i mchy na skałach wolnych od lodu. Zwierzęta żyją dzięki morzu: pingwiny i foki w Antarktyce, a w Arktyce niedźwiedzie polarne i morsy. Ludzie: Antarktyda nie ma stałych mieszkańców, pracują tam badacze na stacjach naukowych (np. polska Stacja im. Henryka Arctowskiego).

32.Piętrowość klimatyczno-roślinna

Piętrowość to zmiana klimatu i roślinności wraz z wysokością w górach. Im wyżej, tym chłodniej (średnio o około 0,6°C na 100 m), więc od podnóża ku szczytom pojawiają się kolejne piętra roślinne: zwykle lasy, potem zarośla krzewów, łąki wysokogórskie, a najwyżej skały oraz wieczne śniegi i lodowce. Wspinaczka w górach przypomina więc wędrówkę od równika ku biegunom. Im wyższe góry i im bliżej równika leżą, tym więcej mają pięter - w Himalajach jest ich więcej niż w Tatrach.

33.Krajobraz wysokogórski Himalajów

Himalaje w Azji to najwyższe góry świata z Mount Everestem (Czomolungmą, 8849 m n.p.m.), najwyższym szczytem Ziemi. Klimat: im wyżej, tym zimniej, rzadsze powietrze, silne wiatry i promieniowanie słoneczne; latem monsun przynosi obfite deszcze na południowe stoki. Rośliny: od wilgotnych lasów u podnóża po łąki wysokogórskie, najwyżej skały i wieczne śniegi. Zwierzęta: jaki, irbisy (pantery śnieżne), dzikie kozy i owce górskie. Ludzie: uprawy na tarasach (ryż, herbata), hodowla jaków, praca Szerpów jako przewodników i tragarzy, turystyka i himalaizm.

34.Piętra roślinne w Himalajach

Na południowych stokach Himalajów od podnóża ku szczytom kolejno: wilgotne lasy strefy gorącej, lasy liściaste i mieszane, lasy iglaste, zarośla krzewów i łąki wysokogórskie, a powyżej około 5000 m n.p.m. - skały, wieczne śniegi i lodowce. Pięter jest bardzo dużo, bo góry są bardzo wysokie, a u ich podnóża, niedaleko zwrotnika, jest gorąco i wilgotno. Na łąkach wysokogórskich wypasa się jaki.

35.Budownictwo dostosowane do krajobrazu

Ludzie budują domy z materiałów dostępnych na miejscu i tak, by chroniły przed miejscowym klimatem. W lesie równikowym stawia się domy na palach, z drewna i liści palmowych, chroniące przed wilgocią i zalaniem. Na pustyni domy z gliny mają grube ściany, małe okna i płaskie dachy, a koczownicy mieszkają w namiotach. Pasterze ze stepów Mongolii mieszkają w jurtach - namiotach z filcu, łatwych do przeniesienia. W tajdze buduje się domy z drewna, a na wiecznej zmarzlinie budynki stawia się na palach, by ciepło domu nie rozmrażało gruntu.

36.Współzależność składników krajobrazu i życia człowieka

Składniki krajobrazu są ze sobą powiązane: klimat decyduje o roślinności, roślinność o zwierzętach, a wszystkie razem - o tym, jak żyją ludzie. Brak wody i stałych pastwisk na pustyni wymusza pasterstwo koczownicze, czyli wędrówki ze stadami od jednego pastwiska lub wodopoju do drugiego. Żyzne czarnoziemy stepu sprzyjają uprawie pszenicy, ciepłe morze i słońce przyciągają turystów nad Morze Śródziemne, a mróz i wieczna zmarzlina w tundrze utrudniają rolnictwo, więc ludzie hodują renifery. Człowiek też zmienia krajobraz, np. wycina lasy.

37.Zewnętrzne procesy geologiczne

Procesy zewnętrzne zachodzą na powierzchni Ziemi dzięki energii słonecznej i sile ciężkości; ich czynnikami są m.in. woda płynąca, lodowiec, wiatr i morze. Wietrzenie to rozpad i rozkład skał na miejscu pod wpływem zmian temperatury, wody i organizmów. Erozja to niszczenie powierzchni przez czynnik rzeźbotwórczy, transport - przenoszenie okruchów skalnych, a akumulacja - ich osadzanie. Procesy zewnętrzne wyrównują powierzchnię: niszczą wypukłości i wypełniają zagłębienia.

38.Wewnętrzne procesy geologiczne

Procesy wewnętrzne wywołuje energia z wnętrza Ziemi, która powoduje ruchy płyt litosfery. Ruchy górotwórcze fałdują i wypiętrzają skały, tworząc góry - np. Himalaje powstały wskutek zderzenia płyty indyjskiej z eurazjatycką. Wulkanizm to wydobywanie się magmy z wnętrza Ziemi na powierzchnię w postaci lawy, gazów i popiołów; powstają wtedy wulkany, np. Etna. Trzęsienia ziemi to nagłe drgania skorupy ziemskiej: ich ognisko w głębi Ziemi to hipocentrum, a punkt nad nim na powierzchni - epicentrum.

39.Formy rzeźby tworzone przez lodowiec i rzekę

Każda forma rzeźby powstaje w układzie: czynnik rzeźbotwórczy - proces - forma. Lodowiec przy swoim czole osadza niesiony materiał i tworzy wał zwany moreną czołową (akumulacja), a w górach żłobi doliny o kształcie litery U (erozja). Rzeka w górach głęboko wcina się w podłoże i tworzy dolinę V-kształtną (erozja), a przy ujściu osadza niesiony materiał, tworząc deltę (akumulacja).

40.Formy rzeźby tworzone przez wiatr i morze

Wiatr na pustyniach i wybrzeżach usypuje z piasku wydmy (akumulacja), np. wydmy w kształcie półksiężyca zwane barchanami, a niesionym piaskiem szlifuje skały, tworząc m.in. grzyby skalne (erozja). Morze niszczy brzeg uderzeniami fal - to abrazja, w której wyniku powstaje stromy brzeg zwany klifem. Fale i prądy przybrzeżne osadzają też piasek, tworząc mierzeje - wąskie wały piasku oddzielające zatokę od morza (akumulacja).