Małopolski Konkurs Biologiczny - wirusy, bakterie, protisty, grzyby

1.Klasyfikacja biologiczna i rangi taksonomiczne

Systematyka porządkuje organizmy w grupy - taksony - według pokrewieństwa. Taksony mają rangi ułożone hierarchicznie, od najniższej: gatunek, rodzaj, rodzina, rząd, gromada, typ, królestwo, domena. Wyższa ranga obejmuje jedną lub więcej jednostek niższych, więc im niższy wspólny takson, tym bliższe pokrewieństwo. Przykład: gatunek wilk szary, rodzaj wilk, rodzina psowate, rząd drapieżne, gromada ssaki, typ strunowce, królestwo zwierzęta, domena eukarionty. Trzy domeny to bakterie, archeowce i eukarionty (protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta).

2.Nazwy dwuimienne gatunków

Każdy gatunek ma jedną naukową nazwę łacińską złożoną z dwóch wyrazów. Pierwszy to nazwa rodzaju (pisana wielką literą), drugi to epitet gatunkowy (pisany małą literą), np. Homo sapiens - człowiek rozumny, Canis lupus - wilk szary, Pinus sylvestris - sosna zwyczajna. Nazwy te pisze się kursywą. Zasadę upowszechnił w XVIII wieku Karol Linneusz. Dzięki jednolitemu nazewnictwu naukowcy z różnych krajów wiedzą, o jaki gatunek chodzi, choć nazwy zwyczajowe są w każdym języku inne. Gatunki z jednego rodzaju mają ten sam pierwszy człon nazwy, np. Canis lupus i Canis aureus (szakal złocisty).

3.Drzewo filogenetyczne i kladogram

Filogeneza to historia rodowa organizmów, czyli ich pochodzenie od wspólnych przodków. Drzewo filogenetyczne to schemat pokrewieństwa: końce gałęzi oznaczają grupy organizmów, a każdy węzeł (rozwidlenie) - ostatniego wspólnego przodka gałęzi, które z niego wychodzą. Dwie grupy są tym bliżej spokrewnione, im młodszy jest ich wspólny przodek, czyli im później rozdzieliły się ich gałęzie. Kladogram to uproszczone drzewo pokazujące samą kolejność rozgałęzień. Dwie gałęzie wychodzące z jednego węzła to grupy siostrzane. Współczesna klasyfikacja organizmów opiera się na filogenezie.

4.Grupy monofiletyczne, parafiletyczne i polifiletyczne

Grupa monofiletyczna (klad) obejmuje wspólnego przodka i wszystkich jego potomków, np. ssaki, ptaki, kręgowce. Na drzewie da się ją wyodrębnić jednym cięciem gałęzi. Grupa parafiletyczna obejmuje wspólnego przodka, ale nie wszystkich jego potomków, np. gady w tradycyjnym ujęciu - bez ptaków, które pochodzą od tego samego przodka. Grupa polifiletyczna łączy organizmy z różnych linii bez ich ostatniego wspólnego przodka; wyróżnia się ją po cesze, która powstała niezależnie, np. „zwierzęta stałocieplne” (ptaki i ssaki). Współczesna systematyka dąży do wyróżniania grup monofiletycznych.

5.Wirusy - bezkomórkowe formy infekcyjne

Wirusy nie są zbudowane z komórek: nie mają cytoplazmy, rybosomów ani własnego metabolizmu, więc nie odżywiają się, nie oddychają i nie rosną. Poza komórką są nieaktywnymi cząstkami - wirionami. Namnażają się wyłącznie w żywej komórce gospodarza, korzystając z jej rybosomów, enzymów i energii, dlatego nazywa się je bezwzględnymi pasożytami wewnątrzkomórkowymi. Są dużo mniejsze od bakterii - większość widać dopiero w mikroskopie elektronowym. Nie zalicza się ich do żadnego królestwa. Dany wirus zakaża tylko określone komórki, bo jego białka pasują do receptorów na ich powierzchni.

6.Budowa i różnorodność wirusów: materiał genetyczny (DNA lub RNA), kapsyd, osłonka

Wirion składa się z materiału genetycznego i białkowego płaszcza - kapsydu. Materiałem genetycznym jest DNA albo RNA: DNA mają np. wirusy HPV, WZW B i ospy wietrznej, a RNA - wirusy grypy, odry, wścieklizny i HIV. Kapsyd chroni kwas nukleinowy. Część wirusów (np. grypy, HIV, odry) ma też osłonkę lipidową - fragment błony komórki gospodarza z białkami wirusa, które rozpoznają receptory zakażanej komórki. Kapsydy bywają bryłowe (wielościenne), spiralne (np. wirus mozaiki tytoniu) lub złożone (bakteriofag: główka i ogonek). Wirusy zakażają bakterie, rośliny, grzyby i zwierzęta.

7.Bakteriofag i cykl lityczny

Bakteriofag (fag) to wirus atakujący bakterie. Typowy fag ma główkę z DNA, ogonek i włókna, którymi przyczepia się do komórki. Cykl lityczny kończy się rozpadem (lizą) komórki. Etapy: 1) adsorpcja - fag przyłącza się do receptorów na powierzchni bakterii; 2) wnikanie - wstrzykuje do komórki swoje DNA, a pusty kapsyd zostaje na zewnątrz; 3) namnażanie - komórka, sterowana przez DNA faga, powiela je i wytwarza białka wirusa; 4) składanie nowych wirionów; 5) uwolnienie - ściana komórkowa pęka i fagi potomne wydostają się, by zakażać kolejne bakterie.

8.Cykl lizogeniczny

W cyklu lizogenicznym wirus nie niszczy od razu komórki. Etapy: 1) adsorpcja i wniknięcie DNA faga - jak w cyklu litycznym; 2) wbudowanie DNA faga w chromosom bakterii - taki uśpiony wirus to profag; 3) bakteria żyje i dzieli się, a przy każdym podziale kopiuje profaga razem z własnym DNA, więc dostają go wszystkie komórki potomne; 4) pod wpływem np. promieniowania UV profag może wyciąć się z chromosomu i rozpocząć cykl lityczny. Fagi zdolne do lizogenii nazywa się łagodnymi. Podobnie działa HIV: jego materiał genetyczny, przepisany na DNA, wbudowuje się w DNA komórki człowieka.

9.Retrowirusy i odwrotna transkrypcja (HIV)

Retrowirusy to wirusy RNA, które wnoszą do komórki enzym - odwrotną transkryptazę. W komórkach informacja genetyczna jest zwykle przepisywana z DNA na RNA (transkrypcja). Odwrotna transkrypcja przebiega odwrotnie: na matrycy wirusowego RNA powstaje DNA. To DNA zostaje wbudowane w DNA komórki gospodarza (prowirus); komórka, odczytując je, wytwarza RNA i białka nowych wirusów. Retrowirusem jest HIV - ludzki wirus niedoboru odporności. Atakuje głównie limfocyty T pomocnicze, które kierują odpowiedzią odpornościową. Leki antyretrowirusowe hamują m.in. odwrotną transkryptazę.

10.Grypa, odra, świnka, różyczka i ospa - choroby szerzące się drogą kropelkową

Wirusy tych chorób szerzą się głównie drogą kropelkową (kaszel, kichanie, rozmowa). Grypa: nagła wysoka gorączka, bóle mięśni i głowy, kaszel; szczepienie co roku, bo wirus szybko się zmienia. Odra: gorączka, kaszel, gruboplamista wysypka. Świnka: bolesny obrzęk ślinianek przyusznych. Różyczka: drobna wysypka, powiększone węzły chłonne; groźna dla płodu, gdy zachoruje kobieta w ciąży. Ospa wietrzna: swędząca wysypka z pęcherzykami. Przeciw każdej z nich istnieje szczepionka (odra, świnka i różyczka - szczepionka skojarzona). Ospę prawdziwą szczepienia wyeliminowały na całym świecie.

11.WZW typu A, B i C

WZW to wirusowe zapalenie wątroby. Objawy: osłabienie, brak apetytu, nudności, czasem żółtaczka (zażółcenie skóry i białek oczu); zakażenie bywa też długo bezobjawowe. WZW A („choroba brudnych rąk”) szerzy się drogą pokarmową - przez skażoną wodę i żywność; chronią mycie rąk i szczepienie. WZW B i C przenoszą się głównie przez krew (niesterylne igły i narzędzia, np. do tatuażu), a WZW B często także drogą płciową i z matki na dziecko. WZW B i C mogą przejść w postać przewlekłą i prowadzić do marskości oraz raka wątroby. Jest szczepionka przeciw WZW A i B, nie ma przeciw WZW C.

12.AIDS, zakażenia HPV i wścieklizna

AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności) to końcowy etap nieleczonego zakażenia HIV. Wirus przenosi się przez krew, kontakty płciowe i z matki na dziecko; nie przez dotyk, wspólne naczynia ani ukłucia owadów. Szczepionki nie ma. HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) szerzy się głównie drogą płciową; wywołuje brodawki, a niektóre typy - raka szyjki macicy; przed zakażeniem chroni szczepienie. Wścieklizna: wirus ze śliny chorego zwierzęcia (np. lisa, nietoperza, psa) wnika przez pogryzienie i atakuje układ nerwowy; szczepi się zwierzęta, a po pogryzieniu trzeba od razu iść do lekarza.

13.Wiroidy i priony

Wiroidy to bardzo proste czynniki zakaźne: krótkie, koliste cząsteczki RNA bez kapsydu („nagie” RNA), które nie kodują białek. Namnażają się w komórkach roślin i wywołują choroby upraw, np. wrzecionowatość bulw ziemniaka. Priony to zakaźne białka bez kwasu nukleinowego. Prion to nieprawidłowo sfałdowana forma białka obecnego w komórkach nerwowych; wymusza taką samą zmianę kształtu prawidłowych cząsteczek. Zmienione białka gromadzą się i niszczą mózg: choroba Creutzfeldta-Jakoba u ludzi, BSE („choroba szalonych krów”) u bydła. Priony są bardzo odporne na wysoką temperaturę.

14.Komórka prokariotyczna - budowa komórki bakterii

Bakterie to prokarionty: ich komórka nie ma jądra ani organelli otoczonych błoną (mitochondriów, chloroplastów). Materiał genetyczny to kolista cząsteczka DNA w cytoplazmie; obszar, w którym leży, to nukleoid. Plazmidy to małe, dodatkowe koliste cząsteczki DNA, np. z genami oporności na antybiotyki. Rybosomy (mniejsze niż u eukariontów) wytwarzają białka. Komórkę otacza błona komórkowa i ściana komórkowa z mureiny, a u wielu bakterii także śluzowa otoczka chroniąca przed wyschnięciem i komórkami odpornościowymi. Rzęski służą do ruchu, a krótkie fimbrie - do przyczepiania się do podłoża.

15.Bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne

Barwienie metodą Grama ujawnia różnice w budowie ściany komórkowej bakterii. Bakterie Gram-dodatnie mają grubą warstwę mureiny, która zatrzymuje fioletowy barwnik - pod mikroskopem są fioletowe; należą do nich np. gronkowce, paciorkowce i laseczka tężca. Bakterie Gram-ujemne mają cienką warstwę mureiny i dodatkową błonę zewnętrzną; po przemyciu alkoholem tracą fiolet i barwią się drugim barwnikiem na różowo-czerwono; należą do nich pałeczka okrężnicy, pałeczki Salmonella i dwoinka rzeżączki. Błona zewnętrzna utrudnia wnikanie części antybiotyków, więc wynik barwienia pomaga dobrać lek.

16.Formy morfologiczne bakterii: ziarniaki, pałeczki, przecinkowce, krętki

Ziarniaki są kuliste; mogą tworzyć pary (dwoinki, np. dwoinka rzeżączki), łańcuszki (paciorkowce), grona (gronkowce) lub pakiety (pakietowce). Pałeczki są wydłużone, np. pałeczka okrężnicy i pałeczki Salmonella; laseczki to pałeczkowate bakterie wytwarzające przetrwalniki, np. laseczka tężca. Formy skręcone to: przecinkowce - krótkie, lekko wygięte (przecinkowiec cholery), śrubowce - sztywne i spiralne, oraz krętki - długie, cienkie i giętkie (krętek blady wywołujący kiłę, krętki boreliozy). Promieniowce tworzą rozgałęzione nitki przypominające grzybnię.

17.Archeowce

Archeowce to prokarionty tworzące osobną domenę. Przypominają bakterie (brak jądra, koliste DNA), ale ich ściana komórkowa nie zawiera mureiny, błonę komórkową budują inne lipidy, a sposób odczytywania genów jest bliższy eukariontom. Wiele z nich to ekstremofile - żyją w gorących źródłach, słonych jeziorach i kwaśnych wodach - ale występują też w glebie, oceanach i przewodach pokarmowych zwierząt. Metanogeny wytwarzają metan w warunkach beztlenowych: na bagnach, w żwaczu krów, w jelicie człowieka; wykorzystuje się je w biogazowniach. Dotąd nie poznano archeowców chorobotwórczych dla człowieka.

18.Odżywianie bakterii: fotoautotrofizm, chemoautotrofizm, heterotrofizm

Autotrofy same wytwarzają związki organiczne z dwutlenku węgla. Fotoautotrofy czerpią energię ze światła (fotosynteza): sinice wydzielają przy tym tlen, a bakterie purpurowe siarkowe nie, bo zamiast wody zużywają siarkowodór. Chemoautotrofy (chemosynteza) czerpią energię z utleniania związków nieorganicznych: bakterie nitryfikacyjne - amoniaku i azotynów, siarkowe - siarkowodoru, żelazowe - związków żelaza. Heterotrofy pobierają gotowe związki organiczne: saprobionty rozkładają martwą materię, pasożyty żyją kosztem żywiciela, a symbionty współżyją z innym organizmem z obopólną korzyścią.

19.Oddychanie tlenowe i beztlenowe bakterii: denitryfikacja, fermentacja

Oddychanie tlenowe wymaga tlenu i daje najwięcej energii; jego produktami są dwutlenek węgla i woda. W oddychaniu beztlenowym zamiast tlenu zużywany jest inny związek nieorganiczny, np. azotany - to denitryfikacja: bakterie denitryfikacyjne przekształcają azotany w azot cząsteczkowy, który ulatnia się z gleby. Fermentacja przebiega bez tlenu i daje mało energii, np. mlekowa (jogurt, kiszonki). Tlenowce bezwzględne nie żyją bez tlenu (prątek gruźlicy), beztlenowce bezwzględne giną w obecności tlenu (laseczka tężca), a względne beztlenowce radzą sobie w obu warunkach (pałeczka okrężnicy).

20.Rozmnażanie przez podział i przetrwalniki bakterii

Bakterie rozmnażają się bezpłciowo przez podział komórki: DNA zostaje skopiowane, komórka wydłuża się i dzieli na dwie komórki potomne o takim samym materiale genetycznym. W dobrych warunkach niektóre dzielą się nawet co około 20 minut. Przetrwalnik (endospora) to forma spoczynkowa tworzona przez niektóre bakterie (laseczki) w złych warunkach - grubościenna, odwodniona struktura z DNA powstająca wewnątrz komórki. Znosi wysychanie, mróz, gotowanie i wiele środków dezynfekcyjnych, a w dobrych warunkach kiełkuje w aktywną komórkę. Nie służy do rozmnażania: jedna komórka tworzy jeden przetrwalnik.

21.Koniugacja i inne procesy płciowe bakterii

Koniugacja to proces płciowy bakterii - przekazanie materiału genetycznego, a nie rozmnażanie (liczba komórek się nie zmienia). Dawca łączy się z biorcą wypustką (pilusem) i mostkiem z cytoplazmy przekazuje mu kopię plazmidu, czasem też fragment swojego DNA. Biorca zyskuje nowe geny, np. oporność na antybiotyk. Podział daje komórki identyczne, więc procesy płciowe (obok mutacji) są źródłem zmienności genetycznej bakterii i ułatwiają im przystosowanie do nowych warunków. Bakterie pobierają też DNA z otoczenia (transformacja) lub dostają je za pośrednictwem bakteriofagów (transdukcja).

22.Znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka

W przyrodzie bakterie są destruentami: rozkładają martwe szczątki do związków mineralnych. W obiegu azotu bakterie brodawkowe z korzeni roślin bobowatych wiążą azot z powietrza, nitryfikacyjne tworzą azotany przyswajalne dla roślin, a denitryfikacyjne zwracają azot do atmosfery. Sinice wytwarzają tlen. Dla człowieka: bakterie mlekowe dają jogurt, sery i kiszonki, octowe - ocet; bakterie oczyszczają ścieki, a zmienione genetycznie wytwarzają leki, np. insulinę; bakterie jelitowe produkują witaminy K i z grupy B. Ujemne znaczenie: choroby ludzi, zwierząt i roślin oraz psucie żywności.

23.Choroby bakteryjne: gruźlica, tężec i salmonelloza

Gruźlica: prątek gruźlicy, droga kropelkowa; atakuje głównie płuca - przewlekły kaszel, stany podgorączkowe, chudnięcie. Profilaktyka: szczepionka BCG podawana noworodkom. Tężec: laseczka tężca, beztlenowiec, którego przetrwalniki są w glebie; zakażenie przez zabrudzoną ranę. Toksyna bakterii wywołuje silne skurcze mięśni (szczękościsk). Profilaktyka: szczepienia z dawkami przypominającymi, oczyszczenie rany. Salmonelloza: pałeczki Salmonella w skażonej żywności (surowe jaja, drób); biegunka, wymioty, bóle brzucha, gorączka. Profilaktyka: mycie rąk, obróbka cieplna, żywność w lodówce.

24.Choroby bakteryjne: borelioza, kiła i rzeżączka

Borelioza: krętki Borrelia przenoszone przez kleszcze. Wczesny objaw to rumień wędrujący - powiększająca się czerwona plama wokół ukłucia; później bóle stawów i objawy neurologiczne. Profilaktyka: ubranie zakrywające ciało, repelenty, oglądanie skóry po spacerze i szybkie usunięcie kleszcza. Kiła: krętek blady; droga płciowa, także z matki na płód; najpierw niebolesne owrzodzenie, potem wysypka, a nieleczona po latach uszkadza narządy. Rzeżączka: dwoinka rzeżączki; droga płciowa; ropna wydzielina i pieczenie przy oddawaniu moczu. Wszystkie trzy leczy lekarz antybiotykami.

25.Antybiotyki i antybiotykooporność

Antybiotyki to leki zabijające bakterie albo hamujące ich namnażanie, np. utrudniają budowę ściany komórkowej (penicylina) lub pracę bakteryjnych rybosomów. Nie działają na wirusy, bo wirusy nie mają takich struktur - nie leczą więc grypy ani przeziębienia. Antybiotykooporność: wśród bakterii zdarzają się komórki oporne (po mutacji lub otrzymaniu plazmidu); antybiotyk zabija wrażliwe, a oporne przeżywają i się namnażają. Dlatego antybiotyk bierze się tylko z przepisu lekarza, w zaleconych dawkach i do końca zaleconej kuracji. Antybiotyki niszczą też pożyteczne bakterie jelitowe.

26.Protisty - charakterystyka i formy morfologiczne

Protisty to eukarionty, których nie zalicza się do roślin, zwierząt ani grzybów - grupa bardzo zróżnicowana. Żyją głównie w wodzie i miejscach wilgotnych. Formy morfologiczne: jednokomórkowe (pantofelek, ameba, euglena, okrzemki), kolonijne oraz wielokomórkowe o ciele w postaci plechy, bez korzeni, łodyg i liści (brunatnice, np. morszczyn). Ze względu na tryb życia wyróżnia się protisty zwierzęce (pierwotniaki - cudzożywne, zwykle ruchliwe), roślinopodobne (glony - samożywne) i grzybopodobne (śluzowce, lęgniowce). Glony planktonowe wytwarzają tlen i są pokarmem zwierząt wodnych.

27.Poruszanie się (wici, rzęski, nibynóżki) i odżywianie protistów

Organelle ruchu protistów: wici - długie i nieliczne (euglena, świdrowiec, rzęsistek), rzęski - krótkie i bardzo liczne (pantofelek), nibynóżki - zmienne wypustki cytoplazmy, dzięki którym komórka pełznie (ameba). Odżywianie: protisty cudzożywne pobierają pokarm przez fagocytozę: ameba otacza go nibynóżkami, a pantofelek pobiera w stałym miejscu komórki (cytostom); pokarm trawiony jest w wodniczkach pokarmowych. Samożywne mają chloroplasty i przeprowadzają fotosyntezę. Miksotrofy, np. euglena, na świetle są samożywne, a w ciemności cudzożywne. Pasożyty wchłaniają pokarm z ciała żywiciela.

28.Wodniczki tętniące i osmoregulacja u protistów

Protisty słodkowodne żyją w środowisku hipotonicznym: stężenie substancji w komórce jest wyższe niż w otaczającej wodzie, więc woda stale napływa do komórki na drodze osmozy i mogłaby ją rozerwać. Nadmiar wody usuwają wodniczki tętniące: napełniają się wodą, a potem kurczą i wypychają ją na zewnątrz. Regulacja ilości wody i soli to osmoregulacja. Pantofelek ma dwie wodniczki tętniące. Protisty morskie i pasożytnicze zwykle ich nie mają, bo żyją w środowisku o stężeniu podobnym do wnętrza komórki. Amoniak i gazy oddechowe przenikają przez całą powierzchnię komórki.

29.Pantofelek, euglena i ameba

Pantofelek: orzęsek o stałym kształcie; porusza się rzęskami, pokarm (bakterie) pobiera przez cytostom, ma dwa jądra - duże steruje czynnościami życiowymi, małe bierze udział w koniugacji, czyli procesie płciowym, w którym dwa osobniki wymieniają materiał genetyczny. Euglena zielona: ma wić, chloroplasty i plamkę oczną, która pomaga jej kierować się ku światłu; jest miksotrofem. Ameba (pełzak): zmienia kształt, porusza się i zdobywa pokarm nibynóżkami. Wszystkie trzy żyją w wodach słodkich, mają wodniczki tętniące i rozmnażają się bezpłciowo przez podział komórki.

30.Malaria

Malarię wywołuje zarodziec malarii - pasożytniczy protist. Przenoszą go samice komara widliszka: przy ukłuciu zarodźce trafiają ze śliną do krwi. Najpierw namnażają się w komórkach wątroby, potem w krwinkach czerwonych. Zakażone krwinki pękają, uwalniając pasożyty i toksyny - stąd powtarzające się napady dreszczy i wysokiej gorączki oraz niedokrwistość. Człowiek jest żywicielem pośrednim (rozmnażanie bezpłciowe), komar - ostatecznym (rozmnażanie płciowe). Profilaktyka w krajach tropikalnych: moskitiery, repelenty, zakrywanie ciała, leki przeciwmalaryczne zalecone przez lekarza.

31.Toksoplazmoza, lamblioza i rzęsistkowica

Toksoplazmoza: Toxoplasma gondii; żywicielem ostatecznym jest kot. Człowiek zaraża się przez surowe lub niedogotowane mięso albo ręce, warzywa i owoce zanieczyszczone kocimi odchodami. Zwykle łagodna, ale groźna dla płodu, gdy zarazi się kobieta w ciąży. Profilaktyka: mycie rąk, warzyw i owoców, dobrze upieczone lub ugotowane mięso. Lamblioza: lamblia jelitowa (wiciowiec) w jelicie cienkim; zakażenie cystami przez brudne ręce, skażoną wodę i żywność; bóle brzucha, biegunki. Rzęsistkowica: rzęsistek pochwowy (wiciowiec); droga płciowa; stan zapalny dróg moczowo-płciowych.

32.Grzyby - cechy królestwa: chityna, grzybnia i strzępki

Grzyby to eukarionty cudzożywne (heterotrofy): nie mają chloroplastów i nie przeprowadzają fotosyntezy. Ich komórki otacza ściana komórkowa z chityny - wielocukru, który buduje też pancerze owadów. Materiałem zapasowym jest glikogen, jak u zwierząt. Trawią pokarm na zewnątrz ciała: wydzielają enzymy do podłoża i wchłaniają proste związki. Ciało większości grzybów to grzybnia - plecha zbudowana z nitkowatych strzępek, bez tkanek i organów; strzępki przerastają podłoże i mają dużą powierzchnię chłonną. Grzyby nie poruszają się aktywnie i najlepiej rosną w miejscach ciepłych i wilgotnych.

33.Drożdże, pleśnie i grzyby kapeluszowe. Rozmnażanie przez zarodniki i pączkowanie

Drożdże są jednokomórkowe; rozmnażają się bezpłciowo przez pączkowanie - na komórce wyrasta mniejszy pączek, który się oddziela. Pleśnie (pleśniak, pędzlak, kropidlak) tworzą puszystą grzybnię na żywności i wilgotnych powierzchniach; ich zarodniki roznosi powietrze. U grzybów kapeluszowych (borowik, pieczarka) grzybnia rośnie w glebie, a nad ziemię wyrasta owocnik z trzonu i kapelusza; na spodzie kapelusza, na blaszkach lub w rurkach, powstają zarodniki. Zarodnik to komórka, z której w dobrych warunkach wyrasta nowa grzybnia. Grzyby rozmnażają się też przez fragmentację grzybni i płciowo.

34.Odżywianie grzybów: saprobionty, pasożyty, symbionty. Mikoryza

Saprobionty rozkładają martwą materię organiczną (liście, drewno, żywność) i jako destruenci zwracają pierwiastki do obiegu - pieczarka, pleśniak, drożdże. Pasożyty żyją kosztem żywych organizmów: huba niszczy drzewa, sporysz i rdza - zboża, a niektóre grzyby wywołują grzybice u ludzi. Symbionty współżyją z innym organizmem z obopólną korzyścią. Mikoryza to symbioza grzyba z korzeniami rośliny: strzępki oplatają korzenie lub wnikają do nich i dostarczają roślinie wodę i sole mineralne, a w zamian dostają związki organiczne z fotosyntezy, np. koźlarz i brzoza, maślak i sosna.

35.Oddychanie grzybów i fermentacja alkoholowa drożdży

Większość grzybów oddycha tlenowo. Drożdże są względnymi beztlenowcami: przy dostępie tlenu oddychają tlenowo, a bez tlenu przeprowadzają fermentację alkoholową - rozkładają cukier do alkoholu etylowego i dwutlenku węgla, uzyskując niewiele energii. Dwutlenek węgla spulchnia ciasto drożdżowe, a alkohol powstaje przy wyrobie wina i piwa. Doświadczenie: na butelkę z ciepłą wodą, cukrem i drożdżami nakłada się balonik - po pewnym czasie wypełnia go gaz. W próbie kontrolnej (bez drożdży) balonik pozostaje pusty. Wydzielany gaz to dwutlenek węgla - powoduje on mętnienie wody wapiennej.

36.Porosty - organizmy symbiotyczne i wskaźnikowe

Porost to organizm symbiotyczny: tworzą go strzępki grzyba oraz komórki glonu albo sinicy. Grzyb daje ochronę, wodę i sole mineralne, a glon lub sinica - związki organiczne z fotosyntezy. Plechy bywają skorupiaste, listkowate lub krzaczkowate. Jako organizmy pionierskie porosty zasiedlają nagie skały i kruszą je wydzielanymi kwasami, co zapoczątkowuje powstawanie gleby. Wodę pobierają całą powierzchnią z opadów i powietrza, więc są wrażliwe na zanieczyszczenia, zwłaszcza dwutlenek siarki. To organizmy wskaźnikowe (bioindykatory): skala porostowa pozwala ocenić czystość powietrza.

37.Grzybice skóry, narządów płciowych i płuc

Grzybica skóry (stóp, paznokci, skóry głowy): zakażenie przez kontakt z chorą osobą lub zwierzęciem albo z zarodnikami na wilgotnych powierzchniach - na basenie, pod prysznicem, na wspólnym ręczniku; swędzenie, zaczerwienienie, łuszczenie. Profilaktyka: klapki na basenie, osuszanie skóry, własny ręcznik, przewiewne buty. Grzybica narządów płciowych: zwykle drożdżaki, które namnażają się nadmiernie np. po kuracji antybiotykowej lub przy osłabionej odporności; możliwe zakażenie drogą płciową. Grzybica płuc: wdychanie zarodników pleśni, groźna głównie dla osób o obniżonej odporności.

38.Znaczenie grzybów i zatrucia grzybami

W przyrodzie grzyby są destruentami, tworzą mikoryzę i porosty. Człowiek wykorzystuje drożdże (pieczywo, wino, piwo), pleśnie (sery, penicylina z pędzlaka) i grzyby jadalne. Szkody: choroby roślin i ludzi, psucie żywności; spleśniałej żywności nie wolno jeść - pleśnie wytwarzają toksyny. Muchomor sromotnikowy jest śmiertelnie trujący: niszczy wątrobę, a objawy pojawiają się późno. Zbiera się tylko gatunki znane na pewno; wątpliwy grzyb ocenia klasyfikator grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Przy podejrzeniu zatrucia od razu dzwoń na 112 lub jedź do szpitala, nie czekając na objawy.

39.Komórki bakterii, grzybów, roślin i zwierząt - porównanie

Wspólne dla typowych komórek wszystkich organizmów: błona komórkowa, cytoplazma, rybosomy i DNA - to dowód jedności organizmów. Komórka bakterii (prokariotyczna): brak jądra (nukleoid), mitochondriów i chloroplastów, ściana z mureiny. Komórki eukariotyczne mają jądro i mitochondria. Roślinna: ściana z celulozy, chloroplasty (w zielonych częściach rośliny), duża wakuola, materiał zapasowy - skrobia. Grzybowa: ściana z chityny, brak chloroplastów, wakuole, materiał zapasowy - glikogen. Zwierzęca: brak ściany komórkowej, chloroplastów i dużej wakuoli, materiał zapasowy - glikogen.

40.Mikrobiom człowieka - drobnoustroje, które w nas żyją

Na skórze, w jamie ustnej, drogach oddechowych i rodnych, a zwłaszcza w jelicie grubym człowieka żyją liczne drobnoustroje - tworzą mikrobiotę, a razem z ich genami mówi się o mikrobiomie. Najliczniejsze są bakterie, ale należą do niej też archeowce (metanogeny), grzyby (drożdżaki), protisty i wirusy, głównie bakteriofagi. Większość to komensale lub symbionty: rozkładają błonnik, wytwarzają witaminy K i z grupy B, utrudniają osiedlanie się drobnoustrojom chorobotwórczym i pobudzają układ odpornościowy. Równowagę może zaburzyć np. antybiotyk - wtedy nadmiernie namnażają się m.in. drożdżaki.