Zachodniopomorski Konkurs Biologiczny - genetyka, ewolucja, ekologia

1.DNA: budowa, podwójna helisa i replikacja

DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) przechowuje informację genetyczną. Składa się z nukleotydów - każdy ma cukier deoksyrybozę, resztę fosforanową i jedną z czterech zasad azotowych: A, T, C lub G. Dwie nici tworzą podwójną helisę i łączą się parami zasad: A z T, C z G (komplementarność). Replikacja to kopiowanie DNA: helisa rozplata się, a do każdej starej nici dobudowywana jest nowa, komplementarna. Powstają dwie identyczne cząsteczki. Zachodzi przed podziałem komórki, dzięki czemu obie komórki potomne dostają tę samą informację.

2.Chromosomy człowieka, mitoza i mejoza, dziedziczenie płci

Chromosom to DNA nawinięte na białka. Przed podziałem składa się z dwóch chromatyd połączonych centromerem. Człowiek ma 46 chromosomów (23 pary): 22 pary autosomów i parę chromosomów płci - XX u kobiety, XY u mężczyzny. Komórki ciała są diploidalne ($2n = 46$), gamety haploidalne ($n = 23$). Mitoza daje 2 komórki identyczne z macierzystą (wzrost, gojenie ran). Mejoza daje 4 komórki haploidalne o różnym zestawie genów (powstawanie gamet). Płeć dziecka zależy od plemnika: z chromosomem X - dziewczynka, z Y - chłopiec; szansa wynosi 50%.

3.Mutacje, czynniki mutagenne i nowotwory

Mutacja to nagła, trwała zmiana w DNA. Powstaje samoistnie, np. przez błąd podczas replikacji (mutacja spontaniczna), albo pod wpływem czynników mutagennych: promieniowania UV i X, składników dymu tytoniowego, niektórych związków chemicznych i wirusów. Potomstwu przekazywane są tylko mutacje z komórek rozrodczych. Nowotwór to skutek niekontrolowanych podziałów komórek po uszkodzeniu genów. Ryzyko zwiększają: palenie, niewłaściwa dieta, brak ruchu, nadmierne opalanie, zanieczyszczenia środowiska i wirus HPV. Chronią: kremy z filtrem UV, szczepienie przeciw HPV i badania kontrolne.

4.Podstawowe pojęcia genetyki; informacja genetyczna a kod genetyczny

Gen - odcinek DNA z informacją o budowie białka. Allel - wersja genu (np. A i a). Genotyp - zestaw alleli osobnika (AA, Aa, aa); fenotyp - jego cechy, wynik genotypu i wpływu środowiska. Homozygota ma dwa takie same allele (AA lub aa), heterozygota dwa różne (Aa). Allel dominujący (A) ujawnia się już w jednej kopii, recesywny (a) tylko u homozygoty aa. Informacja genetyczna to zapis cech w kolejności nukleotydów DNA - własny u każdego osobnika. Kod genetyczny to reguła jej odczytu: trzy kolejne nukleotydy oznaczają jeden aminokwas - niemal taka sama u wszystkich organizmów.

5.Krzyżówka jednogenowa i szachownica Punnetta: dominacja pełna i niepełna

Krzyżówka jednogenowa śledzi jedną cechę. W szachownicy Punnetta w nagłówkach wpisujesz gamety rodziców (każda ma jeden allel genu), a w polach - genotypy potomstwa. Aa x Aa: gamety A i a u obojga, potomstwo 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Przy dominacji pełnej heterozygota wygląda jak AA, więc fenotypy rozkładają się 3 : 1. Przy dominacji niepełnej heterozygota ma cechę pośrednią - np. z czerwonych i białych kwiatów dziwaczka powstają różowe - więc fenotypy to 1 : 2 : 1. Krzyżówka Aa x aa daje 1 : 1, a AA x aa - same heterozygoty.

6.Krzyżówka dwugenowa

Śledzi dwie cechy naraz; tu zakładamy, że geny leżą na różnych parach chromosomów i dziedziczą się niezależnie. Do gamety trafia po jednym allelu każdego genu. Osobnik AaBb wytwarza cztery rodzaje gamet: AB, Ab, aB, ab - szachownica dla dwóch takich rodziców ma więc 16 pól. Przy dominacji pełnej AaBb x AaBb daje fenotypy w stosunku 9 : 3 : 3 : 1: 9 części z obiema cechami dominującymi, po 3 z jedną dominującą i 1 z obiema recesywnymi (aabb). Krzyżówka AaBb x aabb daje cztery fenotypy w stosunku 1 : 1 : 1 : 1, a AABB x aabb - całe potomstwo AaBb.

7.Dziedziczenie grup krwi: układ ABO i czynnik Rh

Grupę krwi ABO wyznaczają trzy allele: $I^A$, $I^B$ oraz $i$. $I^A$ i $I^B$ dominują nad $i$, a wobec siebie są równorzędne (kodominacja). Genotypy: grupa A - $I^A I^A$ lub $I^A i$; B - $I^B I^B$ lub $I^B i$; AB - $I^A I^B$; O - $ii$. Rodzice o genotypach $I^A i$ oraz $I^B i$ mogą mieć dzieci każdej z czterech grup. Czynnik Rh: allel D (Rh+) dominuje nad d (Rh-). Osoba Rh- ma genotyp dd, Rh+ to DD lub Dd. Dwoje rodziców Rh+ o genotypach Dd może mieć dziecko Rh- z prawdopodobieństwem 25%.

8.Choroby genetyczne: mukowiscydoza, fenyloketonuria, hemofilia, daltonizm, zespół Downa

Mukowiscydoza i fenyloketonuria to choroby recesywne, a ich geny leżą na autosomach: choruje osoba aa, a zdrowi rodzice nosiciele (Aa x Aa) mają 25% ryzyka chorego dziecka. Mukowiscydoza - gęsty, lepki śluz zalega w płucach i przewodach trzustki. Fenyloketonuria - organizm nie przetwarza aminokwasu fenyloalaniny; konieczna jest specjalna dieta od urodzenia. Hemofilia (krew nie krzepnie prawidłowo) i daltonizm (nierozróżnianie barw, zwykle czerwonej i zielonej) to cechy recesywne sprzężone z płcią - gen leży na chromosomie X. Zespół Downa to dodatkowy, trzeci chromosom 21.

9.Dziedziczenie sprzężone z płcią - krzyżówka (hemofilia, daltonizm)

Gen leży na chromosomie X, a chromosom Y go nie ma. Zapis: $X^H$ - allel prawidłowy, $X^h$ - allel choroby. Mężczyzna ma jeden X, więc $X^h Y$ zawsze choruje. Kobieta $X^H X^h$ jest zdrową nosicielką, choruje dopiero $X^h X^h$. Krzyżówka nosicielki ze zdrowym mężczyzną ($X^H X^h$ x $X^H Y$): córki $X^H X^H$ i $X^H X^h$ - wszystkie zdrowe, połowa to nosicielki; synowie $X^H Y$ i $X^h Y$ - połowa chora. Ryzyko chorego dziecka to 25%. Ojciec daje synowi chromosom Y, więc nie przekazuje mu choroby; każda córka chorego ojca dostaje $X^h$.

10.Drzewo rodowe (rodowód) - jak je czytać

Drzewo rodowe to schemat dziedziczenia cechy w rodzinie. Kwadrat oznacza mężczyznę, koło - kobietę, figura zamalowana - osobę z badaną cechą (np. chorą). Linia pozioma łączy rodziców, pionowa prowadzi do dzieci; pokolenia numeruje się cyframi rzymskimi. Wskazówki: gdy zdrowi rodzice mają chore dziecko, cecha jest recesywna; jeśli gen leży na autosomie, oboje rodzice są nosicielami. Gdy chorują głównie mężczyźni, a cecha przechodzi z dziadka przez zdrową córkę na wnuka - jest sprzężona z płcią. Cecha dominująca pojawia się zwykle w każdym pokoleniu, a chore dziecko ma chorego rodzica.

11.Biotechnologia tradycyjna: fermentacja, oczyszczanie ścieków, biofiltry, kompostowanie, biogaz

Biotechnologia wykorzystuje organizmy do wytwarzania produktów i usług. Tradycyjna korzysta z naturalnych zdolności mikroorganizmów. Fermentacja alkoholowa (drożdże): pieczywo, wino, piwo; mlekowa (bakterie): jogurt, kefir, sery, kiszonki. Biologiczne oczyszczanie ścieków - bakterie i pierwotniaki osadu czynnego rozkładają zanieczyszczenia organiczne. Biofiltry - złoża z mikroorganizmami usuwające zanieczyszczenia i zapachy z powietrza lub wody. Kompostowanie - tlenowy rozkład resztek roślinnych na nawóz. Biogaz (głównie metan) powstaje z odpadów w fermentacji beztlenowej - to paliwo.

12.Biotechnologia nowoczesna: GMO, hormony ludzkie, antybiotyki, szczepionki

Biotechnologia nowoczesna korzysta z inżynierii genetycznej - celowo zmienia DNA organizmów. GMO to organizm zmodyfikowany genetycznie; gdy otrzymał gen innego gatunku, jest transgeniczny. Bakterie z ludzkim genem wytwarzają insulinę dla chorych na cukrzycę oraz hormon wzrostu. Rośliny GMO bywają odporne na szkodniki. Antybiotyki (np. penicylinę z pleśni pędzlaka - metoda tradycyjna) i szczepionki (np. przeciw WZW typu B, wytwarzaną przez zmienione drożdże) produkuje się w hodowlach mikroorganizmów. Antybiotyki działają na bakterie, nie na wirusy - stosuje się je tylko według zaleceń lekarza.

13.Zastosowania genetyki: diagnostyka molekularna, medycyna sądowa, rolnictwo

Diagnostyka molekularna to badanie DNA lub RNA z próbki, np. krwi czy wymazu. Wykrywa mutacje wywołujące choroby genetyczne (także u nosicieli i noworodków) oraz materiał genetyczny wirusów i bakterii przy zakażeniach. Medycyna sądowa porównuje profile DNA - układ odcinków DNA niepowtarzalny u każdej osoby poza bliźniętami jednojajowymi: wskazuje sprawców po śladach (włos, ślina, krew), identyfikuje ofiary katastrof i ustala ojcostwo. W rolnictwie genetyka pomaga tworzyć wydajniejsze i odporniejsze odmiany roślin i rasy zwierząt, a w medycynie - dobierać leki i rozwijać terapię genową.

14.Ewolucja i źródła wiedzy o jej przebiegu

Ewolucja to stopniowe zmiany organizmów zachodzące przez wiele pokoleń, prowadzące do powstawania nowych gatunków. Dowody bezpośrednie: skamieniałości, formy przejściowe (np. archeopteryks - łączy cechy gadów i ptaków) oraz żywe skamieniałości (np. miłorząb, latimeria). Dowody pośrednie: narządy homologiczne - ten sam plan budowy, różne funkcje (ręka człowieka, skrzydło nietoperza, płetwa wieloryba); narządy szczątkowe (kość ogonowa człowieka); podobieństwo zarodków, DNA i białek różnych gatunków; rozmieszczenie organizmów na Ziemi.

15.Dobór naturalny i sztuczny; człowiek a małpy człekokształtne

Dobór naturalny: osobniki różnią się cechami, a lepiej przystosowane do środowiska częściej przeżywają i mają potomstwo, więc korzystne cechy stają się częstsze (np. bakterie oporne na antybiotyk). Dobór sztuczny prowadzi człowiek - wybiera do rozrodu osobniki o cechach korzystnych dla siebie (rasy psów, odmiany zbóż); działa szybciej. Człowiek i małpy człekokształtne (szympans, goryl, orangutan) mają wspólnego przodka: podobne DNA, brak ogona, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem. Człowieka wyróżniają: postawa dwunożna, wysklepiona stopa, większy mózg, bródka i mowa.

16.Ekosystem, populacja i zakres tolerancji

Ekosystem to biocenoza (wszystkie organizmy danego terenu) i biotop (elementy nieożywione: światło, woda, temperatura, gleba, powietrze), powiązane zależnościami. Populacja to osobniki jednego gatunku żyjące razem na danym terenie. Jej cechy: liczebność, zagęszczenie (liczba osobników na jednostkę powierzchni), rozrodczość, śmiertelność oraz struktura przestrzenna (skupiskowa, równomierna, losowa), wiekowa i płciowa. Zakres tolerancji to przedział wartości czynnika (np. temperatury, wilgotności), w którym organizm może żyć: od minimum przez optimum do maksimum.

17.Konkurencja wewnątrzgatunkowa i międzygatunkowa - skutki

Konkurencja to rywalizacja o ograniczone zasoby: pokarm, wodę, światło, miejsce, kryjówki, partnera. Tracą na niej obie strony. Wewnątrzgatunkowa (między osobnikami jednego gatunku) jest najostrzejsza, bo potrzeby są takie same. Skutki: zajmowanie terytoriów, hierarchia w stadzie, rozpraszanie się młodych, a przy dużym zagęszczeniu - słabszy wzrost i spadek liczebności. Międzygatunkowa dotyczy gatunków o podobnych wymaganiach. Skutki: wyparcie słabszego gatunku albo podział zasobów - gatunki żerują w innych miejscach, o innych porach lub na innym pokarmie.

18.Pasożytnictwo, drapieżnictwo, roślinożerność, mutualizm i komensalizm

Antagonistyczne (co najmniej jedna strona traci; też konkurencja): pasożytnictwo - pasożyt żyje kosztem żywiciela i zwykle go nie zabija (tasiemiec, kleszcz); drapieżnictwo - drapieżnik zabija i zjada ofiarę (ryś i sarna); roślinożerność - zwierzę zjada rośliny lub ich części (sarna, gąsienica). Nieantagonistyczne (nikt nie traci): mutualizm - obie strony zyskują; bywa konieczny do życia (grzyb i glon w poroście, bakterie brodawkowe i rośliny bobowate, mikoryza) albo nieobowiązkowy (rak pustelnik i ukwiał); komensalizm - jeden gatunek zyskuje, drugiemu jest to obojętne (podnawka i rekin).

19.Adaptacje drapieżników i obronne adaptacje ofiar

Drapieżniki: wyostrzone zmysły (wzrok sokoła, słuch sowy, echolokacja nietoperzy), ostre kły, pazury i dzioby, szybkość, barwy maskujące, polowanie z zasadzki (ryś) lub w grupie (wilki), jad (żmija), sieci łowne (pająki). Ofiary: czujność i ucieczka (oczy po bokach głowy zająca), życie w stadzie, barwy maskujące (zimowa biel zająca bielaka), barwy ostrzegawcze zwierząt trujących lub żądlących (salamandra, osa), mimikra - upodobnienie się bezbronnego gatunku do groźnego (bzyg podobny do osy), kolce (jeż), pancerz (żółw), odrzucanie ogona (jaszczurka). Rośliny bronią się cierniami i truciznami.

20.Producenci, konsumenci, destruenci; łańcuch pokarmowy i sieć troficzna

Producenci (rośliny, glony, część bakterii) wytwarzają związki organiczne w fotosyntezie (niektóre bakterie - w chemosyntezie). Konsumenci I rzędu to roślinożercy, II i dalszych rzędów - drapieżniki. Destruenci (bakterie i grzyby) rozkładają martwe szczątki do związków mineralnych, które znów pobierają rośliny - materia krąży. Łańcuch pokarmowy (spasania) zaczyna się od producenta: trawa → konik polny → żaba → bocian; strzałka prowadzi od zjadanego do zjadającego. Splecione łańcuchy tworzą sieć troficzną. Energia płynie w jedną stronę i na każdym poziomie jej ubywa, dlatego łańcuchy są krótkie.

21.Obieg węgla w przyrodzie

Węgiel krąży między atmosferą, organizmami, glebą i wodą. Producenci pobierają dwutlenek węgla i w fotosyntezie wbudowują węgiel w związki organiczne. Konsumenci otrzymują go z pokarmem. Do atmosfery węgiel wraca jako dwutlenek węgla podczas oddychania wszystkich organizmów (także roślin) oraz rozkładu szczątków przez destruentów. Część węgla została na miliony lat uwięziona w paliwach kopalnych (węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny) i skałach wapiennych. Spalanie tych paliw i pożary lasów szybko uwalniają go do atmosfery, co nasila efekt cieplarniany i zmianę klimatu.

22.Obieg azotu w przyrodzie

Azot jest potrzebny do budowy białek i DNA. W powietrzu jest go najwięcej (ok. 78%), ale rośliny nie potrafią pobierać go w tej postaci. Bakterie wiążące azot - wolno żyjące w glebie oraz brodawkowe w korzeniach roślin bobowatych (groch, łubin, koniczyna) - zamieniają go w związki dostępne dla roślin. Rośliny pobierają z gleby sole azotowe (azotany, sole amonowe), a zwierzęta dostają azot z pokarmem. Destruenci rozkładają szczątki i odchody, uwalniając amoniak. Bakterie nitryfikacyjne przekształcają go w azotany, a denitryfikacyjne zamieniają azotany w azot, który wraca do atmosfery.

23.Porosty: organizmy symbiotyczne, pionierskie i wskaźnikowe; skala porostowa

Porost to grzyb żyjący w symbiozie z glonem lub sinicą: grzyb daje wodę z solami mineralnymi i schronienie, glon - produkty fotosyntezy. Porosty są pionierami: pierwsze zasiedlają nagie skały i zaczynają tworzenie gleby. Wodę chłoną całą plechą prosto z powietrza i deszczu, dlatego są wrażliwe na dwutlenek siarki. Skala porostowa ma 7 stref: 1 - brak porostów (pustynia porostowa, powietrze bardzo zanieczyszczone); 2 - plechy proszkowate i skorupiaste; 3-4 - listkowate (złotorost ścienny, pustułka pęcherzykowata); 5-7 - krzaczkowate (mąkla tarniowa, brodaczka), powietrze coraz czystsze.

24.Gatunki inwazyjne obcego pochodzenia

To gatunki przeniesione przez człowieka - celowo lub przypadkiem - poza naturalny obszar występowania, które szybko się rozprzestrzeniają i szkodzą rodzimej przyrodzie. Często nie mają tu naturalnych wrogów. Rodzime gatunki wypierają przez konkurencję o pokarm i miejsce, zjadanie ich, przenoszenie chorób i pasożytów. Przykłady: rak pręgowaty (roznosi dżumę raków, groźną dla raka szlachetnego), norka amerykańska (niszczy lęgi ptaków wodnych), biedronka azjatycka, nawłoć kanadyjska oraz barszcz Sosnowskiego - jego sok na słońcu ciężko parzy skórę, dlatego nie wolno go dotykać.

25.Zasoby przyrody i zrównoważony rozwój

Zasoby niewyczerpywalne: energia słońca i wiatru. Odnawialne mogą się odtwarzać, jeśli nie zużywamy ich zbyt szybko: woda, lasy, ryby; gleba też się odnawia, ale bardzo powoli - przez setki lat. Nieodnawialne - ich złoża się kończą: węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny, rudy metali. Zrównoważony rozwój to gospodarowanie, które zaspokaja dzisiejsze potrzeby ludzi, nie odbierając tej możliwości przyszłym pokoleniom; łączy rozwój gospodarki z ochroną przyrody. W praktyce: oszczędzanie wody i energii, odnawialne źródła energii, recykling, sadzenie drzew w miejsce wyciętych, limity połowów ryb.

26.Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i zmiana klimatu

Różnorodność biologiczna ma trzy poziomy: genetyczny (różnice między osobnikami jednego gatunku), gatunkowy (bogactwo gatunków na danym terenie) i ekosystemowy (rozmaitość ekosystemów). Zagrażają jej: niszczenie siedlisk (wycinka lasów, osuszanie bagien, zabudowa), zanieczyszczenia, nadmierne połowy i polowania, gatunki inwazyjne oraz zmiana klimatu. Spalanie paliw kopalnych zwiększa ilość dwutlenku węgla - gazu cieplarnianego - i podnosi średnią temperaturę Ziemi: topnieją lodowce, częstsze są susze i powodzie. Pomagają: oszczędzanie energii, jej odnawialne źródła i ochrona lasów.

27.Formy ochrony przyrody w Polsce

Ustawa o ochronie przyrody wymienia 10 form: park narodowy, rezerwat przyrody, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, obszar Natura 2000, pomnik przyrody (np. stare drzewo, głaz narzutowy), stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny, zespół przyrodniczo-krajobrazowy oraz ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów. Park narodowy ma najwyższą rangę i obejmuje obszar co najmniej 1000 ha. Ochrona gatunkowa bywa ścisła lub częściowa. Gatunków chronionych nie wolno zrywać, niszczyć, łapać, płoszyć, zabijać ani zabierać; nie niszczy się też ich gniazd i siedlisk.

28.Rośliny chronione: buławnik czerwony, obuwik pospolity, lilia złotogłów, szachownica kostkowata

Buławnik czerwony - storczyk widnych lasów liściastych na glebach wapiennych; kilka dużych różowoczerwonych kwiatów na szczycie łodygi. Obuwik pospolity - storczyk o największych kwiatach w Polsce: żółta, rozdęta warżka przypomina pantofelek, pozostałe listki kwiatu są purpurowobrązowe; widne lasy i zarośla na wapieniu. Lilia złotogłów - cieniste lasy liściaste; zwisające różowofioletowe kwiaty w ciemne plamki mają płatki odwinięte ku tyłowi, a liście rosną w okółkach. Szachownica kostkowata - wilgotne łąki; zwisający dzwonkowaty kwiat w purpurowo-białą kratkę. Żadnej z nich nie wolno zrywać.

29.Rośliny chronione: cis pospolity, długosz królewski, pełnik europejski, miłek wiosenny

Cis pospolity - iglaste, wolno rosnące i długowieczne drzewo lub krzew cienistych lasów; zamiast szyszek ma nasiona w czerwonych, mięsistych osnówkach; igły, pędy i nasiona są silnie trujące. Długosz królewski - największa paproć w Polsce (do ok. 2 m), wilgotne lasy i obrzeża torfowisk; zarodnie tworzą brunatną wiechę na szczycie liści. Pełnik europejski - wilgotne łąki i polany; kwiaty żółte, kuliste, jakby nierozwinięte. Miłek wiosenny - ciepłe, suche, nasłonecznione murawy na wapieniu i lessie; duże złocistożółte kwiaty wczesną wiosną, liście pocięte na cienkie odcinki; roślina trująca.

30.Rośliny chronione piasków i muraw: mikołajek nadmorski, kocanki piaskowe, dziewięćsił popłocholistny

Mikołajek nadmorski - wydmy nad Bałtykiem; sztywne, kolczaste, niebieskawosrebrzyste liście i kuliste niebieskie kwiatostany; długi korzeń pomaga utrwalać piasek wydm. Kocanki piaskowe - suche, piaszczyste i nasłonecznione miejsca: murawy, przydroża, skraje borów sosnowych; roślina szaro, filcowato owłosiona, drobne złocistożółte koszyczki są suche w dotyku i nie więdną; roślina lecznicza pod ochroną częściową. Dziewięćsił popłocholistny - bardzo rzadki, ciepłe murawy na wapieniu wyżyn południowej Polski; kolczasta roślina podobna do ostu, z rozetą liści i dużym koszyczkiem kwiatowym.

31.Rośliny chronione wód i torfowisk: kotewka orzech wodny, lobelia jeziorna, rosiczka okrągłolistna

Kotewka orzech wodny - jednoroczna roślina ciepłych, płytkich starorzeczy i stawów; na wodzie pływa rozeta rombowatych liści o rozdętych ogonkach, a owocem jest twardy orzech z kolcami (rogami). Lobelia jeziorna - czyste, ubogie w składniki pokarmowe jeziora Pomorza, zwane lobeliowymi; rozeta liści rośnie na dnie pod wodą, nad powierzchnię wystaje tylko łodyga z bladymi kwiatami; znika, gdy woda zostaje zanieczyszczona. Rosiczka okrągłolistna - torfowiska; roślina owadożerna: lepkie, czerwonawe włoski na okrągłych liściach chwytają i trawią owady, co uzupełnia niedobór azotu.

32.Płazy chronione: salamandra plamista, traszka grzebieniasta, kumak górski, ropucha paskówka

W Polsce wszystkie płazy są chronione. Salamandra plamista - płaz ogoniasty wilgotnych lasów górskich (Karpaty, Sudety); czarna w żółte plamy - to barwy ostrzegawcze: skóra wydziela jad. Traszka grzebieniasta - największa krajowa traszka; samiec w porze godowej ma na grzbiecie wysoki, ząbkowany grzebień, brzuch pomarańczowy w ciemne plamy; rozmnaża się w stawach. Kumak górski - mały płaz bezogonowy gór i pogórzy; brzuch żółty w ciemne plamy (u kumaka nizinnego czerwonopomarańczowy). Ropucha paskówka - wzdłuż grzbietu biegnie jasna, żółtawa pręga; ma krótkie nogi i raczej biega, niż skacze.

33.Gady chronione: żółw błotny, jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny, wąż Eskulapa

Żółw błotny - jedyny rodzimy żółw Polski; ciemny pancerz i skóra w żółte plamki; bagna, starorzecza i stawy, m.in. na Polesiu; jaja zakopuje w nasłonecznionym piasku. Jaszczurka zwinka - najczęstsza jaszczurka, nasłonecznione skraje lasów i miedze; samiec w porze godowej ma zielone boki; w obronie odrzuca ogon. Padalec zwyczajny - beznoga jaszczurka, a nie wąż: ma ruchome powieki i też odrzuca ogon; gładkie, błyszczące, brązowe ciało. Wąż Eskulapa - najdłuższy wąż Polski (do ok. 2 m), niejadowity, świetnie się wspina; żyje głównie w Bieszczadach; ofiary dusi splotami ciała.

34.Żmija zygzakowata i gniewosz plamisty; postępowanie po ukąszeniu

Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce: ciemny zygzak wzdłuż grzbietu, pionowa źrenica; zdarzają się osobniki całe czarne. Nie atakuje bez powodu - kąsa nadepnięta lub chwytana. Gniewosz plamisty jest niejadowity, ale często mylony ze żmiją: ma na grzbiecie rzędy ciemnych plam zamiast zygzaka, okrągłą źrenicę i ciemną smugę biegnącą przez oko; zjada głównie jaszczurki. Po ukąszeniu żmii: zachowaj spokój, unieruchom kończynę, zdejmij biżuterię, wezwij pomoc (112). Nie nacinaj rany, nie wysysaj jadu i nie zakładaj opaski uciskowej. Obu węży nie wolno zabijać ani łapać.

35.Ssaki chronione: jeż, kret, nocek, świstak, zając bielak, kozica, żubr

Jeż - owadożerny, grzbiet w kolcach, zwija się w kulkę, przesypia zimę. Kret - łopatowate przednie łapy do kopania korytarzy; zjada dżdżownice i larwy owadów. Nocek - nietoperz: nocą łowi owady dzięki echolokacji, zimę przesypia w jaskiniach i piwnicach. Świstak - gryzoń tatrzańskich hal; żyje w norach, ostrzega gwizdem, śpi ponad pół roku. Zając bielak - zimą biały z czarnymi końcami uszu; północno-wschodnia Polska. Kozica - Tatry; u obu płci haczykowato zagięte rogi, pewnie chodzi po skałach. Żubr - największy ssak lądowy Europy; uratowany dzięki hodowli, m.in. w Puszczy Białowieskiej.

36.Ssaki drapieżne i morskie: żbik, ryś, wilk, niedźwiedź brunatny, foka szara, morświn

Żbik - dziki kot lasów karpackich; od kota domowego różni go gruby, tępo zakończony ogon z ciemnymi pierścieniami. Ryś - największy kot Polski: pędzelki na uszach, bokobrody, krótki ogon z czarnym końcem; poluje z zasadzki na sarny. Wilk - żyje w watasze (grupie rodzinnej) i poluje zespołowo na jelenie i sarny. Niedźwiedź brunatny - największy drapieżnik kraju, wszystkożerny; Bieszczady i Tatry, zimuje w gawrze. Foka szara (szarytka morska) - największa foka Bałtyku; odpoczywającej na plaży nie wolno płoszyć. Morświn - jedyny waleń stale żyjący w Bałtyku, mały krewny delfinów; ginie w sieciach.

37.Parki narodowe Karpat

Tatrzański - jedyne w Polsce góry o rzeźbie alpejskiej; kozica w logo, świstak, limba, kosodrzewina. Babiogórski - masyw Babiej Góry w Beskidach z wyraźnym piętrowym układem roślinności; symbol - okrzyn jeleni. Pieniński - wapienne Pieniny z przełomem Dunajca i szczytem Trzy Korony. Gorczański - Gorce: lasy bukowo-jodłowe i polany; salamandra plamista w logo. Bieszczadzki - połoniny, czyli górskie łąki ponad granicą lasu; ryś w logo, żyją tu niedźwiedzie, wilki, żubry i wąż Eskulapa. Magurski - Beskid Niski: rozległe lasy bukowe i jodłowe; orlik krzykliwy w logo.

38.Parki narodowe Sudetów, wyżyn i środkowej Polski

Karkonoski - Sudety: Śnieżka, kotły polodowcowe, torfowiska wysokogórskie. Gór Stołowych - Sudety: labirynty skalne z piaskowca (Szczeliniec Wielki, Błędne Skały). Świętokrzyski - Łysogóry: gołoborza (rumowiska skalne) i Puszcza Jodłowa; jeleń w logo. Ojcowski - koło Krakowa, najmniejszy: dolina Prądnika, wapienne skały (Maczuga Herkulesa) i jaskinie; nietoperz w logo. Roztoczański - Roztocze na Lubelszczyźnie: buczyny i jodły; konik polski w logo. Kampinoski - pod Warszawą: wydmy śródlądowe i bagna; łoś w logo. Wielkopolski - pod Poznaniem: polodowcowe jeziora i wzgórza; puszczyk w logo.

39.Parki narodowe północy i wschodu Polski

Słowiński - wybrzeże koło Łeby: ruchome wydmy, jeziora Łebsko i Gardno; mewa w logo. Bory Tucholskie - Pomorze: bory sosnowe i jeziora lobeliowe; głuszec w logo. Wigierski - Suwalszczyzna: jezioro Wigry; bóbr w logo. Biebrzański - największy: bagna i torfowiska doliny Biebrzy; batalion w logo. Narwiański - Narew płynąca siecią wielu koryt; błotniak stawowy w logo. Białowieski - najstarszy: pierwotny las Puszczy Białowieskiej; żubr w logo. Poleski - Lubelszczyzna: torfowiska i bagna, żółw błotny; żuraw w logo. Ujście Warty - lubuskie: rozlewiska, ostoja ptaków wodnych i błotnych; gęś w logo.

40.Parki narodowe województwa zachodniopomorskiego: Woliński i Drawieński

Woliński Park Narodowy - założony w 1960 r. na wyspie Wolin, między Zalewem Szczecińskim a Bałtykiem. Osobliwości: wysokie klify nadmorskie, lasy bukowe, wyspy w delcie Świny, Jezioro Turkusowe, zagroda pokazowa żubrów. W logo ma bielika. To pierwszy w Polsce park morski - obejmuje też przybrzeżne wody Bałtyku. Drawieński Park Narodowy - założony w 1990 r. w Puszczy Drawskiej, nad rzekami Drawą i Płociczną; leży też w województwach lubuskim i wielkopolskim. Chroni czyste rzeki i jeziora oraz lasy bukowe i sosnowe; w logo ma wydrę, żyją tu też bobry, bieliki i zimorodki.