Zachodniopomorski Konkurs Biologiczny - komórka, chemizm życia i drobnoustroje

1.Problem badawczy i hipoteza

Problem badawczy to pytanie, na które ma odpowiedzieć doświadczenie, np. „Czy temperatura wody wpływa na szybkość fermentacji u drożdży?”. Hipoteza to przypuszczalna odpowiedź na to pytanie - zdanie twierdzące, które da się sprawdzić, np. „W ciepłej wodzie drożdże fermentują szybciej niż w zimnej”. Doświadczenie hipotezę potwierdza albo obala; oba wyniki są wartościowe. Wynik to to, co zaobserwowano lub zmierzono (np. liczba pęcherzyków gazu), a wniosek to odpowiedź na problem badawczy wyciągnięta z wyników.

2.Próba badawcza i próba kontrolna

Próba badawcza to zestaw, w którym działa badany czynnik, np. rośliny podlewane wodą z nawozem, gdy sprawdzamy wpływ nawozu na wzrost. Próba kontrolna to zestaw bez tego czynnika (rośliny podlewane samą wodą) - służy do porównania i pokazuje, czy zmianę wywołał właśnie badany czynnik. Próby różnią się tylko tym jednym czynnikiem; pozostałe warunki doświadczenia (światło, temperatura, ilość wody, gatunek i wiek roślin) są jednakowe. Doświadczenie prowadzi się na wielu osobnikach lub powtarza, a wyniki dokumentuje w tabeli, na wykresie, rysunku albo zdjęciu.

3.Poziomy organizacji życia

Organizmy mają budowę hierarchiczną: prostsze elementy tworzą coraz bardziej złożone. Poziomy organizacji od najprostszego to: atom, cząsteczka, organellum, komórka, tkanka, narząd (u roślin organ), układ narządów, organizm. Komórka jest podstawową jednostką życia - najmniejszą częścią organizmu zdolną do wykonywania czynności życiowych. Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie pełniących tę samą funkcję, a narząd składa się z kilku tkanek. U organizmów jednokomórkowych (bakterie, drożdże, pantofelek) jedna komórka jest całym organizmem.

4.Błona komórkowa i cytoplazma

Błona komórkowa otacza każdą komórkę i oddziela jej wnętrze od otoczenia. Jest półprzepuszczalna (wybiórczo przepuszczalna): przepuszcza wodę i niektóre małe cząsteczki, a inne zatrzymuje, dzięki czemu kontroluje wymianę substancji z otoczeniem. Budują ją głównie tłuszcze i białka. Cytoplazma to galaretowata substancja wypełniająca komórkę, złożona głównie z wody i rozpuszczonych w niej związków. Zanurzone są w niej organelle i zachodzi w niej wiele reakcji chemicznych, a jej ruch ułatwia przemieszczanie substancji wewnątrz komórki.

5.Jądro komórkowe

Jądro komórkowe to centrum sterowania komórką. Zawiera DNA - materiał genetyczny, w którym zapisana jest informacja o budowie i działaniu komórki oraz całego organizmu. Jądro kieruje czynnościami życiowymi komórki i bierze udział w jej podziale. Otacza je podwójna błona (otoczka jądrowa) z porami, przez które substancje przechodzą między jądrem a cytoplazmą. Jądro mają komórki roślin, zwierząt, grzybów i protistów. Komórka bakterii nie ma jądra - jej DNA leży bezpośrednio w cytoplazmie. Jądra nie mają też dojrzałe czerwone krwinki człowieka.

6.Rybosomy i siateczka śródplazmatyczna (szorstka i gładka)

Rybosomy to drobne ziarenka, w których powstają białka. Mają je komórki wszystkich organizmów, także bakterii; leżą w cytoplazmie albo na siateczce. Siateczka śródplazmatyczna to system błoniastych kanalików i spłaszczonych pęcherzyków połączony z otoczką jądra. Siateczka śródplazmatyczna szorstka ma na powierzchni rybosomy, dlatego wytwarza białka i przekazuje je dalej w głąb komórki. Siateczka śródplazmatyczna gładka nie ma rybosomów - wytwarza tłuszcze (lipidy) i unieszkodliwia substancje trujące, np. w komórkach wątroby. Komórki bakterii nie mają siateczki.

7.Aparat Golgiego i lizosomy

Aparat Golgiego to stos spłaszczonych błoniastych woreczków, od których odrywają się pęcherzyki. Działa jak sortownia i pakowalnia: przyjmuje białka i tłuszcze z siateczki śródplazmatycznej, przekształca je, pakuje w pęcherzyki i wysyła w inne miejsca komórki lub poza nią, np. jako wydzieliny. Lizosomy to małe pęcherzyki z enzymami trawiennymi. Rozkładają zużyte organelle oraz pochłonięte cząstki pokarmu i drobnoustroje - są „żołądkami” komórki. Lizosomy są typowe dla komórek zwierzęcych; w komórkach roślin podobną rolę pełni wakuola.

8.Mitochondrium i chloroplast

Mitochondrium to „elektrownia” komórki: zachodzi w nim oddychanie tlenowe, czyli uwalnianie energii ze związków organicznych (głównie glukozy) przy udziale tlenu. Najwięcej mitochondriów mają komórki zużywające dużo energii, np. mięśniowe. Chloroplast to zielone organellum zawierające chlorofil - barwnik pochłaniający światło; zachodzi w nim fotosynteza. Oba organelle otaczają dwie błony. Mitochondria występują w komórkach roślin, zwierząt i grzybów, chloroplasty - tylko w zielonych częściach roślin i u glonów. Komórki bakterii nie mają ani jednych, ani drugich.

9.Wakuola i ściana komórkowa

Wakuola (wodniczka) to pęcherzyk otoczony błoną, wypełniony sokiem komórkowym - wodnym roztworem cukrów, soli, barwników i zbędnych produktów przemiany materii. W dojrzałej komórce roślinnej jest zwykle jedna duża wakuola: magazynuje wodę i substancje oraz napiera na ścianę, nadając komórce jędrność. W komórkach zwierzęcych wodniczki są małe albo ich brak. Ściana komórkowa to sztywna, przepuszczalna osłona na zewnątrz błony komórkowej - nadaje kształt i chroni. U roślin buduje ją celuloza, u grzybów chityna, u bakterii mureina. Komórki zwierzęce nie mają ściany.

10.Komórka roślinna, zwierzęca, grzybowa i bakteryjna - porównanie

Komórka bakteryjna: bez jądra (DNA leży w cytoplazmie), bez mitochondriów i innych organelli otoczonych błoną; ma ścianę komórkową, błonę, cytoplazmę i rybosomy; jest dużo mniejsza od pozostałych. Komórka roślinna: jądro, ściana z celulozy, chloroplasty (w zielonych częściach rośliny), duża wakuola. Komórka grzybowa: jądro, ściana z chityny, wakuole, brak chloroplastów. Komórka zwierzęca: jądro, brak ściany komórkowej, chloroplastów i dużej wakuoli, obecne lizosomy; często ma nieregularny kształt. Materiał zapasowy: skrobia u roślin, glikogen u zwierząt i grzybów.

11.Osmoza. Roztwór hipotoniczny, hipertoniczny i izotoniczny

Osmoza to przenikanie wody przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu substancji rozpuszczonej do roztworu o stężeniu wyższym. Błona przepuszcza wodę, a zatrzymuje np. cukier i sól, więc woda „rozcieńcza” roztwór bardziej stężony. Roztwór wokół komórki porównuje się z jej wnętrzem: roztwór hipotoniczny ma stężenie niższe niż wnętrze komórki (woda wnika do komórki), roztwór hipertoniczny - wyższe (woda wypływa z komórki), roztwór izotoniczny - takie samo (tyle samo wody wpływa, ile wypływa). Osmoza nie wymaga od komórki zużycia energii.

12.Osmoza w komórce zwierzęcej i roślinnej

Komórka zwierzęca nie ma ściany komórkowej. W roztworze hipotonicznym (np. w wodzie destylowanej) pobiera wodę, pęcznieje i może pęknąć - tak pękają czerwone krwinki. W roztworze hipertonicznym traci wodę i się kurczy. Dlatego np. sól fizjologiczna podawana w kroplówce jest izotoniczna względem krwi. Komórka roślinna w roztworze hipotonicznym też pobiera wodę, ale sztywna ściana chroni ją przed pęknięciem: wakuola się powiększa, błona napiera na ścianę i komórka jest jędrna (ma turgor). W roztworze hipertonicznym traci wodę i jędrność - roślina więdnie.

13.Plazmoliza i deplazmoliza

Plazmoliza to odstawanie błony komórkowej wraz z cytoplazmą od ściany komórkowej w komórce roślinnej umieszczonej w roztworze hipertonicznym, np. w stężonym roztworze soli lub cukru. Woda wypływa z wakuoli na zewnątrz, wakuola się kurczy i wnętrze komórki zmniejsza objętość, a ściana zachowuje kształt. Deplazmoliza to proces odwrotny: po przeniesieniu komórki do wody lub roztworu hipotonicznego woda wnika do środka i błona znów przylega do ściany. Jest możliwa tylko w żywej komórce. Oba zjawiska dobrze widać pod mikroskopem w skórce czerwonej cebuli.

14.Właściwości wody i ich znaczenie dla organizmów

Woda to główny składnik komórek. Jest bardzo dobrym rozpuszczalnikiem, dlatego transportuje substancje (krew, soki roślinne) i jest środowiskiem reakcji chemicznych. Ma dużą pojemność cieplną - wolno się nagrzewa i stygnie, co chroni organizmy przed gwałtownymi zmianami temperatury. Parując, odbiera dużo ciepła, więc pocenie się i transpiracja chłodzą. Jej cząsteczki silnie się przyciągają, co umożliwia przewodzenie wody w roślinach i tworzy napięcie powierzchniowe. Lód ma mniejszą gęstość niż woda ciekła, więc zbiorniki zamarzają od góry i życie trwa pod lodem.

15.Węglowodany. Cukry proste: glukoza, ryboza, deoksyryboza

Węglowodany (cukry) to związki organiczne zbudowane z węgla, wodoru i tlenu. Dzielą się na cukry proste, dwucukry i wielocukry. Cukry proste są słodkie i dobrze rozpuszczają się w wodzie. Glukoza to podstawowe źródło energii dla komórek: powstaje w fotosyntezie, jest zużywana w oddychaniu, krąży we krwi, występuje w owocach i miodzie. Ryboza wchodzi w skład RNA, a deoksyryboza - w skład DNA (kwasu deoksyrybonukleinowego). Glukoza ma w cząsteczce 6 atomów węgla, ryboza i deoksyryboza - po 5. Cukrem prostym jest też fruktoza z owoców.

16.Dwucukry: sacharoza i laktoza

Dwucukry powstają z połączenia dwóch cząsteczek cukrów prostych; są słodkie i rozpuszczalne w wodzie. Sacharoza to cukier spożywczy otrzymywany z buraków cukrowych i trzciny cukrowej, zbudowana z glukozy i fruktozy. W tej postaci rośliny transportują cukry z liści do innych organów. Laktoza to cukier mleczny, zbudowana z glukozy i galaktozy; występuje w mleku ssaków i jest źródłem energii dla młodych. Przy nietolerancji laktozy organizm wytwarza za mało enzymu, który ją rozkłada (laktazy), i po mleku pojawiają się wzdęcia oraz bóle brzucha.

17.Wielocukry: skrobia, glikogen, celuloza, chityna

Wielocukry to długie łańcuchy złożone z wielu cząsteczek cukrów prostych; nie są słodkie i na ogół nie rozpuszczają się w zimnej wodzie. Skrobia - materiał zapasowy roślin (bulwy ziemniaka, ziarna zbóż, nasiona), zbudowana z glukozy. Glikogen - materiał zapasowy zwierząt i grzybów, też z glukozy; u człowieka gromadzi się w wątrobie i mięśniach. Celuloza - buduje ściany komórkowe roślin, również z glukozy; człowiek jej nie trawi, ale jako błonnik pobudza pracę jelit. Chityna - buduje ściany komórkowe grzybów i pancerzyki stawonogów (owadów, pajęczaków, skorupiaków).

18.Wykrywanie skrobi - płyn Lugola

Skrobię wykrywa się płynem Lugola, czyli roztworem jodu w wodnym roztworze jodku potasu. Płyn jest żółtobrunatny, a w obecności skrobi zmienia barwę na ciemnoniebieską (granatową, prawie czarną). Przykład doświadczenia: problem badawczy - „Czy bulwa ziemniaka zawiera skrobię?”. Próba badawcza: plasterek ziemniaka z kroplą płynu Lugola - pojawia się granatowe zabarwienie, więc skrobia jest obecna. Próby kontrolne: woda z płynem Lugola (barwa się nie zmienia) oraz kleik z mąki ziemniaczanej, czyli ze skrobi (granatowieje).

19.Białka i tłuszcze

Białka zbudowane są z aminokwasów połączonych w długie łańcuchy. To główny budulec organizmu (mięśnie, włosy, paznokcie), a także enzymy przyspieszające reakcje chemiczne, przeciwciała, hemoglobina przenosząca tlen i niektóre hormony, np. insulina. Dużo białka zawierają mięso, ryby, jaja, nabiał i nasiona roślin strączkowych. Tłuszcze (lipidy) nie rozpuszczają się w wodzie. Są skoncentrowanym źródłem i zapasem energii, budują błony komórkowe, chronią przed utratą ciepła i urazami, umożliwiają wchłanianie witamin A, D, E i K. Typowy tłuszcz składa się z glicerolu i kwasów tłuszczowych.

20.Kwasy nukleinowe i sole mineralne

Kwasy nukleinowe to DNA i RNA, zbudowane z nukleotydów. DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) przechowuje informację genetyczną i przekazuje ją komórkom potomnym; ma postać podwójnej helisy i zawiera cukier deoksyrybozę. RNA (kwas rybonukleinowy) zawiera rybozę i uczestniczy w wytwarzaniu białek według zapisu w DNA. Sole mineralne to związki nieorganiczne pobierane z pokarmem i wodą: wapń i fosfor budują kości i zęby, żelazo wchodzi w skład hemoglobiny, jod jest potrzebny tarczycy, sód i potas umożliwiają pracę nerwów i mięśni, a magnez u roślin wchodzi w skład chlorofilu.

21.Fotosynteza

Fotosynteza to sposób odżywiania się roślin, glonów i części bakterii (samożywność): wytwarzanie związków organicznych ze związków nieorganicznych przy użyciu energii światła. Substraty: dwutlenek węgla (pobierany z powietrza przez aparaty szparkowe) i woda (pobierana przez korzenie). Produkty: glukoza i tlen. Warunki: światło i chlorofil (u roślin i glonów w chloroplastach). Intensywność fotosyntezy zależy od natężenia światła, temperatury, stężenia dwutlenku węgla i dostępu do wody. Można ją badać, licząc pęcherzyki tlenu wydzielane przez moczarkę kanadyjską w różnej odległości od lampy.

22.Oddychanie tlenowe

Oddychanie tlenowe to uwalnianie energii potrzebnej do życia z glukozy przy udziale tlenu. Substraty: glukoza i tlen. Produkty: dwutlenek węgla i woda oraz energia - część wykorzystuje komórka, część rozprasza się jako ciepło. Zachodzi w komórkach roślin, zwierząt, grzybów i wielu bakterii przez całą dobę; w komórkach z jądrem - głównie w mitochondriach. Daje dużo więcej energii niż fermentacja. Nie należy go mylić z wymianą gazową (pobieraniem tlenu i usuwaniem dwutlenku węgla, np. w płucach), która tylko dostarcza tlen komórkom.

23.Fermentacja alkoholowa i mlekowa

Fermentacja to uwalnianie energii z glukozy bez udziału tlenu; zachodzi w cytoplazmie i daje znacznie mniej energii niż oddychanie tlenowe. Fermentacja alkoholowa (drożdże): z glukozy powstają alkohol etylowy i dwutlenek węgla - dlatego ciasto drożdżowe rośnie. Fermentacja mlekowa (bakterie mlekowe, a także mięśnie człowieka przy dużym wysiłku): powstaje kwas mlekowy - tak powstają jogurt, kefir i kiszonki. Doświadczenie: na butelkę z drożdżami, ciepłą wodą i cukrem nakłada się balon, który napełnia się dwutlenkiem węgla; w próbie kontrolnej bez drożdży balon pozostaje pusty.

24.Klasyfikacja organizmów - zasady systemu

Klasyfikacja biologiczna to porządkowanie organizmów w grupy według podobieństwa i pokrewieństwa. System jest hierarchiczny: mniejsze grupy wchodzą w skład większych. U zwierząt jednostki od najmniejszej to: gatunek, rodzaj, rodzina, rząd, gromada, typ, królestwo; u roślin zamiast gromady jest klasa, a zamiast typu - gromada. Podstawową jednostką jest gatunek - grupa podobnych osobników, które mogą się krzyżować i wydawać płodne potomstwo. Gatunek ma dwuczłonową nazwę łacińską: nazwa rodzajowa i epitet gatunkowy, np. Homo sapiens. Zasadę tę wprowadził Karol Linneusz.

25.Pięć królestw organizmów

Bakterie - jednokomórkowe, bez jądra komórkowego. Protisty - mają jądro; jednokomórkowe, kolonijne lub wielokomórkowe o prostej budowie; samożywne (glony) albo cudzożywne (pantofelek, zarodziec malarii). Grzyby - cudzożywne, ze ścianą komórkową z chityny, jednokomórkowe (drożdże) albo wielokomórkowe zbudowane ze strzępek. Rośliny - wielokomórkowe, samożywne (fotosynteza), ze ścianą z celulozy i chloroplastami. Zwierzęta - wielokomórkowe, cudzożywne, bez ściany komórkowej, większość aktywnie się porusza. Wirusy nie należą do żadnego królestwa, bo nie są organizmami.

26.Wirusy - bezkomórkowe formy materii. Budowa wirusa

Wirus nie jest organizmem: nie ma budowy komórkowej, nie odżywia się, nie oddycha, nie rośnie i nie rozmnaża się samodzielnie. Namnaża się tylko we wnętrzu żywej komórki, którą zmusza do wytwarzania nowych wirusów - jest bezwzględnym pasożytem wewnątrzkomórkowym. Budowa: materiał genetyczny (DNA albo RNA) otoczony białkowym płaszczem - kapsydem; część wirusów ma też zewnętrzną osłonkę z tłuszczów i białek. Wirusy są dużo mniejsze od bakterii i nie widać ich w mikroskopie świetlnym. Atakują określone komórki, np. bakteriofagi - komórki bakterii. Antybiotyki na wirusy nie działają.

27.Grypa

Grypę wywołuje wirus grypy. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową - z kropelkami wydzieliny podczas kaszlu, kichania i mówienia - oraz przez dotykanie ust, nosa i oczu rękami, na których jest wirus. Objawy pojawiają się nagle: wysoka gorączka, dreszcze, bóle mięśni i głowy, suchy kaszel, silne osłabienie. Groźne są powikłania, np. zapalenie płuc i mięśnia sercowego, dlatego chory powinien zostać w łóżku. Profilaktyka: szczepienie powtarzane co roku (wirus szybko się zmienia), częste mycie rąk, zasłanianie ust i nosa przy kaszlu, wietrzenie pomieszczeń, unikanie kontaktu z chorymi.

28.COVID-19

COVID-19 to choroba zakaźna wywoływana przez koronawirusa SARS-CoV-2. Szerzy się drogą kropelkową i przez drobne cząstki unoszące się w powietrzu zamkniętych, źle wietrzonych pomieszczeń, rzadziej przez skażone ręce. Objawy: gorączka, kaszel, zmęczenie, ból gardła i mięśni, duszność, czasem utrata węchu i smaku; zakażenie bywa też bezobjawowe, a ciężki przebieg z zapaleniem płuc częściej dotyczy osób starszych i przewlekle chorych. Profilaktyka: szczepienie, mycie i dezynfekcja rąk, wietrzenie pomieszczeń, zasłanianie ust i nosa, pozostanie w domu podczas choroby.

29.AIDS i wirus HIV

AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności) to końcowe stadium zakażenia wirusem HIV. Wirus niszczy białe krwinki odpowiedzialne za odporność, więc po latach organizm przestaje bronić się przed zakażeniami i nowotworami. Drogi zakażenia: krew (wspólne igły i strzykawki, niesterylne narzędzia), kontakty płciowe oraz z matki na dziecko (ciąża, poród, karmienie piersią). HIV nie przenosi się przez podanie ręki, kaszel, wspólne naczynia ani ukłucia komarów. Szczepionki nie ma; profilaktyka to sterylny sprzęt i unikanie ryzykownych zachowań. Leki hamują namnażanie wirusa, ale go nie usuwają.

30.Wirusowe zapalenia wątroby: WZW A, WZW B, WZW C

WZW A (wirus HAV) szerzy się drogą pokarmową: przez brudne ręce, skażoną wodę i żywność - to „choroba brudnych rąk”. WZW B (HBV) i WZW C (HCV) przenoszą się przez krew (niesterylne igły i narzędzia, np. do tatuażu), a HBV także drogą płciową i z matki na dziecko. Objawy: osłabienie, brak apetytu, nudności, ból brzucha, ciemny mocz, żółtaczka; WZW B i C często długo nie dają objawów, a przewlekłe niszczą wątrobę. Profilaktyka: szczepienia przeciw WZW A i B, mycie rąk, sterylny sprzęt. Przeciw WZW C szczepionki nie ma.

31.Odra, ospa wietrzna, różyczka i świnka

To choroby wirusowe szerzące się drogą kropelkową i przez kontakt z chorym. Odra: wysoka gorączka, kaszel, katar, zapalenie spojówek i gruboplamista wysypka. Ospa wietrzna: swędzące pęcherzyki na skórze całego ciała, których nie wolno drapać. Różyczka: drobna wysypka i powiększone węzły chłonne; groźna dla kobiet w ciąży, bo może uszkodzić rozwijające się dziecko. Świnka: bolesny obrzęk ślinianek przyusznych i gorączka. Profilaktyka: szczepienia (skojarzona szczepionka przeciw odrze, śwince i różyczce, osobna przeciw ospie wietrznej) oraz izolowanie chorych.

32.Bakterie - występowanie, kształty i rozmnażanie przez podział

Bakterie to jednokomórkowe organizmy bez jądra komórkowego. Żyją wszędzie: w glebie, wodzie, powietrzu, na skórze i w jelitach zwierząt, w żywności, nawet w gorących źródłach. Mają różne kształty: kuliste ziarniaki, wydłużone pałeczki i laseczki, wygięte przecinkowce, skręcone śrubowce; tworzą też skupienia, np. dwoinki, paciorkowce i gronkowce. Rozmnażają się bezpłciowo przez podział komórki na dwie - w dobrych warunkach nawet co 20-30 minut, więc ich liczba rośnie bardzo szybko. Niekorzystne warunki (susza, wysoka temperatura) niektóre bakterie potrafią przetrwać jako przetrwalniki.

33.Odżywianie bakterii: heterotrofizm, fotoautotrofizm, chemoautotrofizm

Heterotrofizm (cudzożywność) to pobieranie gotowych związków organicznych. Większość bakterii to heterotrofy: saprobionty rozkładają martwą materię, pasożyty żyją kosztem innego organizmu, symbionty współpracują z nim (np. bakterie brodawkowe w korzeniach roślin motylkowych). Autotrofizm (samożywność) to wytwarzanie związków organicznych z nieorganicznych. Fotoautotrofizm korzysta z energii światła - tak odżywiają się sinice (fotosynteza). Chemoautotrofizm korzysta z energii uwalnianej podczas utleniania związków nieorganicznych, np. amoniaku - tak żyją bakterie nitryfikacyjne w glebie.

34.Oddychanie bakterii, fermentacja i denitryfikacja

Bakterie tlenowe oddychają tlenowo i potrzebują tlenu, beztlenowe żyją bez niego - dla części z nich, np. laseczki tężca, tlen jest zabójczy. Fermentacja to beztlenowe uwalnianie energii z cukrów: bakterie mlekowe wytwarzają kwas mlekowy, dzięki czemu mleko kwaśnieje, a kapusta się kisi. Denitryfikacja to oddychanie beztlenowe, w którym bakterie denitryfikacyjne zamiast tlenu zużywają azotany z gleby i przekształcają je w azot uwalniany do powietrza. Zachodzi w glebach podmokłych i zbitych, ubogich w tlen; zubaża glebę w azot dostępny dla roślin, ale jest ogniwem obiegu azotu.

35.Choroby bakteryjne: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza

Gruźlica (prątek gruźlicy): droga kropelkowa; długotrwały kaszel, stany podgorączkowe, nocne poty, chudnięcie; chroni szczepienie noworodków. Borelioza (krętki przenoszone przez kleszcze): rumień wędrujący na skórze, później bóle stawów; chronią długie ubranie, środki odstraszające i szybkie usunięcie kleszcza. Tężec (laseczka tężca z gleby): zakażenie przez zabrudzoną ranę; bolesne skurcze mięśni, szczękościsk; chronią szczepienia. Salmonelloza (pałeczki Salmonella): skażona żywność, zwłaszcza surowe jaja i mięso; biegunka, wymioty, gorączka; chronią mycie rąk i obróbka cieplna.

36.Znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka. Antybiotyki

W przyrodzie bakterie rozkładają martwe szczątki (są destruentami) i przywracają pierwiastki do obiegu; bakterie brodawkowe wiążą azot z powietrza i wzbogacają glebę, a sinice wytwarzają tlen. Bakterie jelitowe człowieka wytwarzają witaminy (np. K) i hamują rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych. Człowiek używa bakterii do wyrobu jogurtów, serów i kiszonek, w oczyszczalniach ścieków i do produkcji leków, np. insuliny. Bakterie wywołują też choroby i psują żywność. Choroby bakteryjne leczy się antybiotykami - tylko z przepisu lekarza i do końca zaleconej kuracji.

37.Malaria

Malarię wywołuje protist - zarodziec malarii, pasożyt krwi. Przenoszą go samice komarów widliszków: podczas ukłucia wprowadzają pasożyta do krwi człowieka. Zarodziec namnaża się najpierw w wątrobie, a potem w czerwonych krwinkach, które niszczy. Objawy: powtarzające się napady dreszczy i wysokiej gorączki z obfitymi potami, osłabienie, niedokrwistość. Choroba występuje głównie w strefie tropikalnej. Profilaktyka w podróży: leki przeciwmalaryczne przepisane przez lekarza, moskitiery, środki odstraszające komary, długie rękawy i nogawki po zmierzchu.

38.Toksoplazmoza

Toksoplazmozę wywołuje protist Toxoplasma gondii. Żywicielem ostatecznym pasożyta są koty - wydalają jego formy z kałem. Człowiek zakaża się, jedząc surowe lub niedogotowane mięso, nieumyte warzywa i owoce albo dotykając ust brudnymi rękami po kontakcie z ziemią, piaskownicą lub kocią kuwetą. U zdrowych osób zakażenie zwykle przebiega bezobjawowo albo jak lekkie przeziębienie z powiększonymi węzłami chłonnymi. Jest groźne w ciąży, bo pasożyt może uszkodzić rozwijające się dziecko, i dla osób z osłabioną odpornością. Profilaktyka: mycie rąk, warzyw i owoców, dokładna obróbka cieplna mięsa.

39.Grzyby - budowa, odżywianie i oddychanie

Grzyby są cudzożywne (heterotrofy): nie mają chloroplastów i nie przeprowadzają fotosyntezy. Ich komórki mają jądro, ścianę z chityny i materiał zapasowy glikogen. Grzyby jednokomórkowe to np. drożdże. Ciało grzybów wielokomórkowych tworzą nitkowate strzępki splecione w grzybnię; u grzybów kapeluszowych nad ziemię wyrasta owocnik (trzon i kapelusz), w którym powstają zarodniki. Grzyby wchłaniają pokarm całą powierzchnią strzępek: saprobionty z martwych szczątków, pasożyty z żywych organizmów, a symbionty współpracują np. z drzewami. Oddychają tlenowo; drożdże przeprowadzają też fermentację.

40.Rozmnażanie i znaczenie grzybów

Grzyby rozmnażają się przez zarodniki, drożdże też przez pączkowanie, a grzybnia przez podział na fragmenty. W przyrodzie rozkładają martwe szczątki, tworzą mikoryzę z korzeniami drzew i porosty z glonami. Człowiek używa drożdży do wypieku ciasta, pleśni do wyrobu serów i antybiotyku penicyliny; wiele gatunków jest jadalnych. Wywołują też grzybice, psują żywność. Niektóre są śmiertelnie trujące, np. muchomor zielonawy: zbiera się tylko gatunki znane na pewno, wątpliwy okaz ocenia klasyfikator grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej, a przy podejrzeniu zatrucia od razu dzwoni się pod 112.