Olimpiada Języka Angielskiego Juniorów - słownictwo, kolokacje i idiomy

1.Kolokacje (collocations) - czym są i jakie mają typy

Kolokacja to typowe połączenie wyrazów, które brzmi naturalnie: mówimy heavy rain, a nie strong rain. Nie da się jej zgadnąć z polskiego (zrobić zdjęcie = take a photo), więc uczymy się całych połączeń. Typy: czasownik + rzeczownik (make / do / take / have / get / pay / keep / catch + rzeczownik, np. make a decision), przymiotnik + rzeczownik (heavy rain, strong coffee), przysłówek + przymiotnik (highly unlikely, deeply concerned), czasownik + przyimek (depend on, insist on, apologise for), przymiotnik + przyimek (keen on, capable of, responsible for).

2.Kolokacje z make: make + rzeczownik

Make łączy się z tym, co tworzymy, powodujemy albo planujemy: make a mistake (popełnić błąd), make a decision (podjąć decyzję), make an effort (postarać się), make progress (robić postępy), make a noise (hałasować), make a mess (nabałaganić), make friends (zaprzyjaźnić się), make an excuse (znaleźć wymówkę), make a suggestion, make a phone call, make money, make a good impression. Przykłady: She made a good impression on the teachers. I'm making progress in German. Don't make a mess in the kitchen.

3.Kolokacje z do: do + rzeczownik (i różnica make / do)

Do łączy się z pracą, obowiązkami i czynnościami, po których nie powstaje nowa rzecz: do homework, do the housework, do the washing-up (zmywać), do the shopping, do an exercise, do a course, do research, do sport, do your best (dać z siebie wszystko), do someone a favour (wyświadczyć przysługę), do well / badly (dobrze / źle sobie radzić), do damage. Typowe błędy Polaków: do a mistake, make homework, make a photo. Poprawnie: I made two mistakes when I was doing my homework.

4.Kolokacje z take: take + rzeczownik

take a photo (zrobić zdjęcie), take an exam (przystąpić do egzaminu), take notes (robić notatki), take a seat (usiąść), take place (odbywać się), take part in (brać udział w), take care of (opiekować się), take a risk (zaryzykować), take advantage of (skorzystać z, wykorzystać), take responsibility for, take turns (robić coś na zmianę), take your time (nie spieszyć się). Przykłady: The concert takes place in May. We took part in a charity run. Uwaga: take an exam to dopiero do niego przystąpić, a zdać egzamin to pass an exam.

5.Kolokacje z have: have + rzeczownik

Have często znaczy zjeść, zrobić albo przeżyć coś: have breakfast / lunch / dinner, have a shower, have a rest (odpocząć), have a look at (rzucić okiem na), have a chat (pogawędzić), have a party, have fun, have a good time, have an argument (pokłócić się), have a headache, have an accident, have a word with (zamienić słowo z), have difficulty doing something (mieć z czymś trudność). Przykłady: Can I have a look at your notes? They had an argument about money. I had difficulty finding your house.

6.Kolokacje z get: get + przymiotnik i get + rzeczownik

Get + przymiotnik oznacza zmianę stanu (stawać się): get tired, get angry, get lost (zgubić się), get ready, get better / worse, get married, get dressed, get dark. Get + rzeczownik: get a job (dostać pracę), get a good mark, get permission (dostać pozwolenie), get the impression that (odnieść wrażenie, że), get in touch with (skontaktować się z), get rid of (pozbyć się), get into trouble (wpaść w kłopoty), get the joke (zrozumieć żart). Przykłady: It's getting dark. I must get rid of these old shoes. Get in touch with me next week.

7.Kolokacje z pay, keep i catch

pay: pay attention to (uważać, zwracać uwagę na), pay someone a visit (odwiedzić), pay someone a compliment (powiedzieć komplement), pay the bill, pay a fine (zapłacić mandat), pay in cash / by card. keep: keep a secret, keep a promise (dotrzymać obietnicy), keep a diary (prowadzić pamiętnik), keep in touch (być w kontakcie), keep calm, keep fit, keep an eye on (mieć na oku). catch: catch a cold (przeziębić się), catch a bus / a train (zdążyć na), catch fire (zapalić się), catch someone's eye (przyciągnąć wzrok), catch a glimpse of (zobaczyć przelotnie).

8.Kolokacje: przymiotnik + rzeczownik (heavy rain, strong coffee) i przysłówek + przymiotnik

Przymiotnik + rzeczownik: heavy rain, heavy traffic (duży ruch), a heavy smoker; strong coffee, strong wind, a strong accent; a serious illness, a close friend, a high price, fast food, ale a quick meal. Błędy: strong rain, big traffic. Przysłówek + przymiotnik (wzmacnia znaczenie): highly unlikely (bardzo mało prawdopodobne), highly successful, deeply concerned (głęboko zaniepokojony), deeply disappointed, bitterly cold, fully aware (w pełni świadomy), perfectly clear, completely different, absolutely delicious. Przykład: It is highly unlikely that it will snow.

9.Kolokacje: czasownik + przyimek (depend on, insist on, apologise for)

Wiele czasowników wymaga stałego przyimka, często innego niż po polsku. depend on (zależeć od): It depends on the weather. insist on (nalegać na, + -ing): She insisted on paying. apologise for (przeprosić za, + -ing): He apologised for being late; osobę wskazuje to: apologise to someone. Inne: listen to, wait for, belong to, rely on, concentrate on, succeed in, believe in, suffer from, complain about, congratulate someone on, accuse someone of, prevent someone from. Błędy: depend from, listen music, wait the bus.

10.Kolokacje: przymiotnik + przyimek (keen on, capable of, responsible for)

keen on (lubić coś, być zapalonym do): I'm keen on photography. capable of (zdolny do, + -ing): She is capable of winning. responsible for (odpowiedzialny za): Who is responsible for this mess? Inne: good / bad at, interested in, afraid of, proud of, fond of, tired of, aware of, famous for, similar to, different from, married to, worried about, satisfied with, addicted to, angry with someone about something. Po przyimku czasownik ma końcówkę -ing: I'm tired of waiting. Błędy: afraid from, interested about, married with someone, capable to do.

11.Czasowniki frazowe (phrasal verbs) - budowa i szyk

Phrasal verb to czasownik + cząstka (przysłówek lub przyimek), które razem mają nowe znaczenie: give up to zrezygnować, a nie „dać w górę”. Rodzaje: 1) bez dopełnienia: The car broke down. 2) rozdzielne: turn down the offer = turn the offer down; zaimek stoi zawsze w środku: turn it down (nie: turn down it). 3) nierozdzielne: look after the baby, look after him. 4) trzyczęściowe, zwykle nierozdzielne: look forward to, run out of, put up with, come up with, get on with. Wiele phrasal verbs ma więcej niż jedno znaczenie.

12.Phrasal verbs z put: put off, put up with (oraz put on, put out, put away)

put off - przełożyć na później: We put the meeting off until Friday. Po put off czasownik ma końcówkę -ing: He keeps putting off going to the dentist. put up with - znosić, tolerować: I can't put up with this noise any longer. put on - założyć ubranie: Put your coat on; także put on weight (przytyć). put out - ugasić: The firefighters put out the fire. put away - odłożyć na miejsce: Put your books away. Uwaga: put off to przesunąć termin, a call off to odwołać całkiem.

13.Phrasal verbs z look: look forward to, look after (oraz look for, look up, look into)

look forward to - cieszyć się na coś, nie móc się doczekać; to jest tu przyimkiem, więc po nim stoi rzeczownik albo forma -ing: I'm looking forward to the holidays. I'm looking forward to seeing you (nie: to see you). look after - opiekować się: Can you look after my dog this weekend? look for - szukać: I'm looking for my keys. look up - sprawdzić w słowniku albo w internecie: Look the word up. look into - zbadać sprawę: The police are looking into the theft.

14.Phrasal verbs z take: take after, take up (oraz take off, take over)

take after - być podobnym do starszej osoby z rodziny, z wyglądu albo charakteru: She takes after her mother - they are both very patient. take up - zacząć nowe hobby, sport albo zajęcie: He took up chess last year; także zajmować czas lub miejsce: This table takes up too much room. take off - wystartować (o samolocie): The plane took off on time; zdjąć ubranie: Take off your shoes. take over - przejąć kontrolę albo obowiązki: A new manager took over the shop.

15.Phrasal verbs z get: get on with, get over (oraz get away with, get by)

get on with - być z kimś w dobrych stosunkach: I get on well with my sister. Także: zabrać się do pracy i ją kontynuować: Stop talking and get on with your work. get over - dojść do siebie po chorobie, szoku albo przykrym przeżyciu: It took him two weeks to get over the flu. get away with - uniknąć kary: He cheated in the test and got away with it. get by - jakoś sobie radzić mimo trudności: My French isn't perfect, but I can get by.

16.Phrasal verbs z come i run: come across, come up with, run out of (oraz run into)

come across - natknąć się na coś albo kogoś przypadkiem: I came across some old photos in the attic. come up with - wymyślić, wpaść na pomysł, plan albo rozwiązanie: She came up with a brilliant idea. run out of - zużyć cały zapas, nie mieć już czegoś: We've run out of milk. Gdy podmiotem jest sama rzecz, of znika: Time is running out. run into - spotkać kogoś przypadkiem: I ran into my old teacher in town; także zderzyć się z czymś: The car ran into a tree.

17.Phrasal verbs: set off, carry on, give up, call off, break down

set off - wyruszyć w drogę: We set off at dawn to avoid the traffic. carry on - kontynuować, + -ing albo with: Carry on reading. Carry on with your work. give up - poddać się, zrezygnować; rzucić nałóg (+ -ing): Don't give up! My dad gave up smoking. call off - odwołać coś, co się nie odbędzie: The match was called off because of heavy rain. break down - zepsuć się (o pojeździe, maszynie): Our car broke down on the motorway; także załamać się: She broke down in tears.

18.Phrasal verbs: find out, make up, bring up, turn down

find out - dowiedzieć się, odkryć fakt: I found out that the shop had closed. make up - zmyślić historię albo wymówkę: He made up an excuse for being late; także pogodzić się po kłótni: They argued, but soon made up. bring up - wychować dziecko: She was brought up by her grandparents; także poruszyć temat: Don't bring up the subject of money. turn down - odrzucić ofertę, prośbę, zaproszenie: He turned down the job offer; także ściszyć: Turn the music down, please.

19.Phrasal verbs i ich odpowiedniki (synonimy)

Znaczenie phrasal verb często da się oddać jednym czasownikiem albo prostym wyrażeniem; w stylu oficjalnym częściej pada pojedynczy czasownik. put off = postpone, call off = cancel, find out = discover, turn down = refuse / reject, put up with = tolerate, carry on = continue, set off = leave, come across = find by chance, come up with = think of, get over = recover from, look after = take care of, bring up = raise, make up = invent, give up = stop, take up = start, break down = stop working, run out of = have no more, take after = be similar to.

20.Idiomy (idioms) - czym są i jak ich używać

Idiom to stałe wyrażenie, którego znaczenia nie da się złożyć ze znaczeń pojedynczych słów: a piece of cake nie mówi o cieście, tylko o czymś bardzo łatwym. W idiomie nie zmieniamy dowolnie słów ani ich kolejności (nie: a slice of cake, hit the nail on its head), ale czasownik odmieniamy normalnie: It cost an arm and a leg. She has let the cat out of the bag. Idiomów nie tłumaczymy dosłownie na polski ani z polskiego. Są typowe dla języka potocznego, więc w oficjalnym liście lepiej ich unikać.

21.Idiomy: a piece of cake, once in a blue moon, cost an arm and a leg

a piece of cake - coś bardzo łatwego, bułka z masłem: The test was a piece of cake. once in a blue moon - bardzo rzadko, raz na ruski rok: We eat out once in a blue moon. cost an arm and a leg - kosztować majątek: Those trainers cost an arm and a leg. Zwykłe odpowiedniki: very easy, very rarely, be very expensive. Uwaga na formę: a piece of cake zawsze z przedimkiem a, a czasownik cost ma w czasie przeszłym tę samą formę: It cost an arm and a leg last year.

22.Idiomy: break the ice, beat about the bush, hit the nail on the head, let the cat out of the bag

break the ice - przełamać pierwsze lody, rozluźnić atmosferę: He told a joke to break the ice. beat about the bush - owijać w bawełnę, nie mówić wprost: Stop beating about the bush and tell me what happened. hit the nail on the head - trafić w sedno, powiedzieć dokładnie to, co trzeba: You've hit the nail on the head - that is exactly the problem. let the cat out of the bag - wygadać się, zdradzić sekret, zwykle niechcący: It was meant to be a surprise, but Tom let the cat out of the bag.

23.Idiomy: under the weather, on cloud nine, the last straw

under the weather - czuć się nie najlepiej, być lekko chorym: I'm feeling a bit under the weather, so I'll stay at home today. on cloud nine - bardzo szczęśliwy, w siódmym niebie: She was on cloud nine when she won the competition. the last straw - kropla, która przelała czarę goryczy; ostatni z serii kłopotów, po którym tracimy cierpliwość: He was late all week, and when he forgot my birthday, that was the last straw. Zwykłe odpowiedniki: slightly ill, extremely happy, the final problem.

24.Idiomy: see eye to eye, a blessing in disguise

see eye to eye (with someone, on / about something) - zgadzać się, mieć takie samo zdanie; często w przeczeniu: My brother and I don't see eye to eye on music. Nie chodzi o patrzenie sobie w oczy. a blessing in disguise - szczęście w nieszczęściu; coś, co wygląda na pecha, a wychodzi na dobre: Missing the bus was a blessing in disguise - at the bus stop I met my best friend. Blessing znaczy błogosławieństwo, a disguise - przebranie, czyli dobra rzecz ukryta pod złym wyglądem.

25.Idiomy - znaczenia po angielsku w pigułce

a piece of cake = very easy. once in a blue moon = very rarely. cost an arm and a leg = be very expensive. break the ice = make people feel relaxed when they first meet. beat about the bush = avoid saying something directly. hit the nail on the head = say exactly the right thing. let the cat out of the bag = tell a secret by mistake. under the weather = slightly ill. on cloud nine = extremely happy. the last straw = the last problem that makes you lose patience. see eye to eye = agree. a blessing in disguise = something bad that turns out to be good.

26.Wyrazy często mylone (confusing words): lend / borrow, rise / raise, lie / lay

lend - pożyczyć komuś (dać): Can you lend me a pen? borrow - pożyczyć od kogoś (wziąć): Can I borrow your pen? rise (rose, risen) - rosnąć, wschodzić; bez dopełnienia: Prices are rising. The sun rises in the east. raise (raised) - podnieść coś; z dopełnieniem: Raise your hand. They raised prices. lie (lay, lain) - leżeć; bez dopełnienia: I lay on the sofa all afternoon. lay (laid, laid) - położyć coś; z dopełnieniem: She laid the map on the desk. Hens lay eggs. lie (lied, lied) - kłamać.

27.Wyrazy często mylone: affect / effect, sensible / sensitive, economic / economical

affect (czasownik) - wpływać na: Lack of sleep affects your memory. effect (rzeczownik) - wpływ, skutek: Lack of sleep has a bad effect on your memory. sensible - rozsądny: a sensible decision, sensible shoes (wygodne, praktyczne). sensitive - wrażliwy, czuły: sensitive skin; She is sensitive to criticism. economic - gospodarczy, dotyczący gospodarki: an economic crisis, economic growth. economical - oszczędny, tani w użyciu: an economical car, an economical way to heat a house.

28.Wyrazy często mylone: say / tell / speak / talk

say - powiedzieć coś; bez osoby albo z to: She said (that) she was tired. He said hello to me. tell - powiedzieć komuś; osoba stoi zaraz po czasowniku: She told me (that) she was tired. Stałe połączenia: tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a joke, tell the time, tell the difference. speak - mówić, zwłaszcza o językach i w sytuacjach oficjalnych: speak English, speak to the manager, speak up (mówić głośniej). talk - rozmawiać: talk to a friend, talk about films. Błędy: She said me. He told that he was ill.

29.Słownictwo tematyczne (topic vocabulary): praca i nauka

Praca: apply for a job (ubiegać się o pracę), a job interview (rozmowa kwalifikacyjna), a salary (pensja), work full-time / part-time (na cały etat / na część etatu), work overtime (robić nadgodziny), be promoted (awansować), resign (złożyć wymówienie), retire (przejść na emeryturę). Job to konkretna posada (policzalne), work - praca ogólnie (niepoliczalne). Nauka: revise for an exam (powtarzać do egzaminu), pass / fail an exam (zdać / oblać), hand in homework (oddać), get good marks, a term (semestr), a timetable (plan lekcji), a degree (dyplom uczelni).

30.Słownictwo tematyczne: zdrowie i podróże

Zdrowie: a sore throat (ból gardła), a runny nose (katar), a cough (kaszel), a temperature (gorączka), an injury (uraz), a prescription (recepta), make an appointment (umówić wizytę), recover from an illness (wyzdrowieć), keep fit. Podróże: a journey (podróż z miejsca na miejsce), a trip (krótki wyjazd tam i z powrotem), travel (podróżowanie ogólnie, niepoliczalne), a return ticket (bilet w obie strony), a single ticket (w jedną stronę), luggage (bagaż, niepoliczalne), a delay (opóźnienie), a platform (peron), go sightseeing (zwiedzać), accommodation (zakwaterowanie).

31.Słownictwo tematyczne: środowisko, technologia i media

Środowisko: climate change, global warming, pollution (zanieczyszczenie), fossil fuels (paliwa kopalne), renewable energy (energia odnawialna), endangered species (gatunki zagrożone), become extinct (wyginąć), protect wildlife (chronić dziką przyrodę). Technologia: a device (urządzenie), download / upload a file, a password (hasło), a search engine (wyszukiwarka), back up your files (zrobić kopię zapasową), crash (zawiesić się). Media: a headline (nagłówek), breaking news (wiadomości z ostatniej chwili), an advert (reklama), a broadcast (audycja, transmisja), go viral.

32.Słownictwo tematyczne: uczucia i charakter

Uczucia: przymiotnik z -ed mówi, jak się czujesz, a z -ing - jakie coś jest: I'm bored. / The film is boring. Podobnie excited / exciting, embarrassed / embarrassing (zawstydzony / krępujący). Inne: disappointed (rozczarowany), exhausted (wyczerpany), relieved (czujący ulgę), anxious (niespokojny), jealous (zazdrosny), delighted (zachwycony), fed up with (mieć dość). Charakter: reliable (godny zaufania), generous (hojny), stubborn (uparty), selfish (samolubny), modest (skromny), easy-going (wyluzowany), bossy (apodyktyczny), outgoing (towarzyski), moody (humorzasty).

33.Słowotwórstwo (word formation) - rodzina wyrazów i sposób na zadania z luką

Word formation to tworzenie wyrazów od wyrazu podstawowego za pomocą przedrostków (prefixes) i przyrostków (suffixes). Rodzina wyrazów: succeed (czasownik) - success (rzeczownik) - successful, unsuccessful (przymiotniki) - successfully (przysłówek). W zadaniu z luką: 1) ustal część mowy na podstawie całego zdania: a huge ___ wymaga rzeczownika (success), a ___ writer - przymiotnika (successful), she worked ___ - przysłówka (successfully); 2) sprawdź, czy sens wymaga przeczenia (unhappy, dishonest) albo liczby mnogiej; 3) dopilnuj pisowni: happy - happiness, argue - argument.

34.Przedrostki przeczące un-, in-, im-, il-, ir-

un- (najczęstszy): unhappy, unusual, unable, unfair, unlucky; przy czasownikach cofa czynność: undo, unlock, unpack. in-: incorrect, invisible, independent, informal, inexpensive. im- zwykle przed p i m: impossible, impatient, impolite, immature. il- przed l: illegal, illogical, illegible (nieczytelny). ir- przed r: irregular, irresponsible, irrelevant. To tylko wskazówka, bo są wyjątki: unpopular, unpleasant, unlikely, unreal, unreliable. Każdy wyraz trzeba zapamiętać razem z jego przedrostkiem.

35.Przedrostki przeczące dis- i mis-

dis- tworzy przeciwieństwo: agree - disagree, like - dislike, appear - disappear, honest - dishonest, advantage - disadvantage, obey - disobey (nie słuchać), organised - disorganised. mis- znaczy źle, błędnie: misunderstand (źle zrozumieć), misspell (napisać z błędem), misbehave (źle się zachowywać), mislead (wprowadzić w błąd), misplace (zapodziać), misuse (użyć niewłaściwie). Porównaj: I disagree with you (nie zgadzam się). I misunderstood you (źle cię zrozumiałem). Rzeczowniki: disagreement, misunderstanding.

36.Inne przedrostki: over-, under-, re-

over- znaczy za dużo, ponad miarę: oversleep (zaspać), overeat (przejeść się), overwork, overcooked, overcrowded (przepełniony), overpriced (zbyt drogi), overestimate (przecenić). under- znaczy za mało, poniżej: underestimate (nie docenić), undercooked (niedogotowany), underpaid (za słabo opłacany), underage (niepełnoletni), underweight. re- znaczy ponownie, od nowa: rewrite, rebuild, reuse, replay, reconsider (przemyśleć ponownie), rearrange. Przykłady: I overslept and missed the bus. Don't underestimate your opponent. Please rewrite this paragraph.

37.Przyrostki rzeczownikowe -tion, -ment, -ness, -ity, -ship, -ance / -ence

-tion / -sion (od czasowników): educate - education, invite - invitation, describe - description, decide - decision. -ment (od czasowników): develop - development, improve - improvement, argue - argument. -ness (od przymiotników): happy - happiness, kind - kindness, weak - weakness. -ity (od przymiotników): able - ability, popular - popularity, responsible - responsibility. -ship (relacja, status): friendship, relationship, membership, championship. -ance / -ence: perform - performance, important - importance, differ - difference, patient - patience.

38.Przyrostki przymiotnikowe -able, -ful, -less, -ous, -ive, -al

-able (da się, nadaje się): comfortable, reliable, enjoyable, affordable (w przystępnej cenie). -ful (pełen czegoś): careful, useful, helpful, painful, successful - zawsze przez jedno l. -less (bez czegoś): careless, useless, homeless, harmless, endless. -ous: dangerous, famous, nervous, adventurous, mysterious. -ive: active, creative, attractive, competitive. -al: natural, national, traditional, musical, environmental. Nie każda para istnieje: jest homeless, ale nie homeful. Uwaga: helpless znaczy bezradny, a niepomocny to unhelpful; priceless znaczy bezcenny.

39.Przyrostek przysłówkowy -ly i przyrostki czasownikowe -en, -ise, -ify

Przysłówek to zwykle przymiotnik + -ly: quick - quickly, careful - carefully; pisownia: happy - happily, terrible - terribly, true - truly. Wyjątki: good - well; fast, hard i late nie zmieniają formy, a hardly znaczy prawie wcale, lately - ostatnio. Friendly, lovely i lonely to przymiotniki. Czasowniki: -en (uczynić jakimś): short - shorten, wide - widen, weak - weaken, strength - strengthen. -ise (pisownia brytyjska): modern - modernise, memory - memorise, apology - apologise. -ify: simple - simplify, clear - clarify, class - classify, pure - purify.

40.Zmiany rdzenia: strong - strength, long - length, high - height, choose - choice, prove - proof, die - death

Część rzeczowników powstaje ze zmianą rdzenia, a nie przez samo dodanie przyrostka. Od przymiotników: strong - strength (siła), long - length (długość), high - height (wysokość; nie: heighth), wide - width, deep - depth, hot - heat, proud - pride. Od czasowników: choose - choice (wybór), prove - proof (dowód), die - death (śmierć; przymiotnik: dead), lose - loss, sell - sale, fly - flight, succeed - success, believe - belief, advise - advice. Przykłady: What is the height of this tower? We have no proof. It was a difficult choice.