Olimpiada Języka Angielskiego Juniorów - gramatyka

1.Czasy (tenses): Present Simple

Budowa: czasownik w formie podstawowej, a w 3. osobie liczby pojedynczej z końcówką -s / -es (she works, he watches). Pytania i przeczenia tworzymy z do / does: Does he work? She doesn't work. Użycie: czynności powtarzające się i zwyczaje (I usually get up at seven), stałe sytuacje (They live in York) oraz prawdy ogólne (Water boils at 100 degrees Celsius). Typowe określenia: always, usually, often, sometimes, never, every day, twice a week.

2.Present Continuous i czasowniki statyczne (stative verbs)

Budowa: am / is / are + czasownik z końcówką -ing (She is reading). Użycie: czynność trwająca w chwili mówienia (Look, it is raining), sytuacja tymczasowa (I am staying with my aunt this week), zmiany i trendy (Prices are rising) oraz irytujący nawyk z always (He is always losing his keys). Czasowniki statyczne, czyli nazywające stan, a nie czynność (know, believe, understand, want, like, belong, seem), zwykle nie mają formy ciągłej: I know the answer, nie: I am knowing the answer.

3.Present Perfect a Past Simple

Present Perfect: have / has + past participle (She has finished). Łączy przeszłość z teraźniejszością: doświadczenia bez podania, kiedy (Have you ever been to Wales?), skutek widoczny teraz (I have lost my keys), stan trwający do dziś z for i since (We have known each other for years). Typowe słowa: just, already, yet, ever, never, so far. Past Simple wybieramy, gdy czas jest zakończony i określony: yesterday, last week, in 2015, two days ago, When...? Poprawnie: I saw him yesterday, nie: I have seen him yesterday.

4.Present Perfect Continuous

Budowa: have / has + been + czasownik z -ing (She has been waiting). Użycie: czynność zaczęła się w przeszłości i nadal trwa, a ważne jest, jak długo (I have been learning English for five years), albo niedawno się skończyła i widać jej skutek (Your eyes are red. Have you been crying?). Present Perfect Simple podkreśla wynik lub liczbę: I have written three emails. Present Perfect Continuous podkreśla samą czynność i czas jej trwania: I have been writing emails all morning. Czasowniki statyczne zostają w formie prostej: I have known her for ages.

5.Past Simple a Past Continuous

Past Simple (forma z -ed albo nieregularna; w pytaniach i przeczeniach did) opisuje zakończone czynności w przeszłości i ich kolejność: I got up, had breakfast and left. Past Continuous (was / were + czasownik z -ing) opisuje czynność w toku w danym momencie przeszłości albo tło wydarzeń: At eight I was having dinner. Razem: dłuższą czynność w Past Continuous przerywa krótsza w Past Simple: I was walking home when it started to rain. Dwie czynności trwające równocześnie łączy while: While I was cooking, he was laying the table.

6.Past Perfect - czas zaprzeszły

Budowa: had + past participle (She had left). Użycie: czynność, która wydarzyła się wcześniej niż inna czynność w przeszłości. When we arrived, the film had started - film zaczął się przed naszym przyjściem. Porównaj: When we arrived, the film started - film zaczął się, gdy przyszliśmy. Typowe wyrażenia: by the time, already, just, never... before, after, as soon as. By the time I got to the station, the train had left. Gdy kolejność wydarzeń jasno wynika z after albo before, często wystarcza Past Simple.

7.Past Perfect Continuous

Budowa: had + been + czasownik z -ing (They had been playing). Użycie: czynność trwała przez pewien czas przed innym wydarzeniem w przeszłości; podkreślamy, jak długo trwała, albo jej widoczny wtedy skutek. We had been waiting for an hour when the bus finally came. Her clothes were dirty because she had been working in the garden. Past Perfect Simple podkreśla zakończenie czynności i jej wynik: By noon he had painted two rooms. Czasowniki statyczne mają formę prostą: I had known him for years before we became friends.

8.Future Simple (will) a be going to

Future Simple: will + bezokolicznik bez to (I will help, She won't come). Użycie: decyzja podjęta w chwili mówienia (The phone is ringing. I'll answer it), obietnica, propozycja, a także przewidywanie oparte na opinii, często po I think, I'm sure, probably (I think she will like it). Be going to: am / is / are + going to + bezokolicznik. Użycie: zamiar lub plan podjęty wcześniej (I'm going to study medicine) oraz przewidywanie na podstawie tego, co widać teraz (Look at those clouds. It's going to rain).

9.Present Continuous i Present Simple w znaczeniu przyszłym

Present Continuous opisuje przyszłość, gdy mówimy o osobistych ustaleniach: znamy już czas, miejsce albo osobę. I'm meeting Anna at six tomorrow. We're flying to Dublin on Friday. Present Simple opisuje przyszłość ustaloną przez rozkład jazdy, program lub harmonogram: The train leaves at 7.45. The film starts at eight. Present Simple (a nie will) stoi też po when, as soon as, until, before, after i if, gdy zdanie dotyczy przyszłości: I'll call you when I arrive, nie: when I will arrive. Nie dotyczy to pytań zależnych: I don't know when he will arrive.

10.Future Continuous

Budowa: will + be + czasownik z -ing (I will be working). Użycie: czynność, która będzie w toku w określonym momencie przyszłości. This time tomorrow I will be flying to Edinburgh. At ten o'clock we will be sitting an exam. Służy też do uprzejmego pytania o czyjeś plany: Will you be using the car tonight? Typowe określenia: this time tomorrow, this time next week, at five o'clock tomorrow. Czasowniki statyczne zwykle nie mają tej formy: I will know the results tomorrow, nie: I will be knowing.

11.Future Perfect

Budowa: will + have + past participle (She will have finished). Użycie: czynność, która zakończy się przed określonym momentem w przyszłości. By Friday I will have read the whole book. By the time you get home, we will have eaten dinner. Typowe określenia: by + punkt w czasie (by tomorrow, by next summer, by the end of the week), by the time, in two years' time. Porównaj z Future Continuous: At eight I will be doing my homework - o ósmej będę w trakcie. By eight I will have done my homework - do ósmej skończę.

12.used to / would / be used to / get used to

used to + bezokolicznik: dawne zwyczaje i stany, które już nie są prawdą. I used to play chess. She used to have long hair. Pytanie i przeczenie: Did you use to...? I didn't use to... would + bezokolicznik: powtarzające się czynności w przeszłości, ale nie stany. Every summer we would go camping. be used to + rzeczownik lub forma -ing: być przyzwyczajonym. I am used to getting up early. get used to + rzeczownik lub forma -ing: przyzwyczajać się. He is getting used to living abroad.

13.Mowa zależna (reported speech): następstwo czasów (backshift)

Gdy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym (said, told), czas w przytaczanej wypowiedzi cofa się o krok: Present Simple → Past Simple, Present Continuous → Past Continuous, Present Perfect i Past Simple → Past Perfect, will → would, can → could, may → might, must (obowiązek) → had to. 'I am tired,' she said. → She said (that) she was tired. 'I have lost my phone.' → He said he had lost his phone. Past Perfect, would, could, should i might się nie zmieniają. Cofanie nie jest konieczne, gdy mówimy o czymś nadal prawdziwym.

14.Mowa zależna: zmiana zaimków i określeń czasu i miejsca

W mowie zależnej zaimki dopasowujemy do nowego mówiącego: 'I like your bike,' Tom said to me. → Tom said he liked my bike. Określenia czasu i miejsca zmieniamy, gdy relacjonujemy wypowiedź w innym dniu lub miejscu: now → then, today → that day, tonight → that night, tomorrow → the next day / the following day, yesterday → the day before / the previous day, last week → the week before, next week → the following week, ago → before, here → there, this → that, these → those. 'I'll do it tomorrow.' → She said she would do it the next day.

15.Pytania w mowie zależnej (reported questions)

Pytanie w mowie zależnej ma szyk zdania twierdzącego: podmiot stoi przed czasownikiem, nie używamy do / does / did ani znaku zapytania, a czasy cofamy jak w zwykłej mowie zależnej. Pytania szczegółowe zachowują słowo pytające: 'Where do you live?' → She asked me where I lived. Pytania typu tak / nie wprowadzamy przez if albo whether: 'Have you seen Tom?' → He asked if I had seen Tom. Czasowniki wprowadzające: ask, wonder, want to know. Typowy błąd: She asked where did I live. Poprawnie: She asked where I lived.

16.Polecenia i prośby w mowie zależnej (reported commands)

Polecenia i prośby przytaczamy konstrukcją: tell / ask / order / beg + osoba + to + bezokolicznik. 'Sit down,' the teacher said. → The teacher told us to sit down. 'Please help me,' she said. → She asked me to help her. Zakaz i prośbę przeczącą tworzymy z not to: 'Don't touch it!' → He told me not to touch it. Tell oznacza polecenie, ask - prośbę. W tej konstrukcji po tell podajemy osobę: She told me to wait, nie: She told to wait. Czasów tu nie cofamy, bo bezokolicznik nie ma czasu.

17.Czasowniki wprowadzające (reporting verbs): suggest, advise, warn, promise, refuse, deny, admit, apologise for

Czasowniki wprowadzające (reporting verbs) streszczają intencję mówiącego i narzucają konstrukcję. Z to + bezokolicznik: promise to do, refuse to do. Z osobą i to + bezokolicznik: advise somebody to do, warn somebody (not) to do. Z formą -ing: suggest doing, deny doing, admit doing. Z przyimkiem i formą -ing: apologise for doing. 'I'll call you.' → He promised to call me. 'Let's go out.' → She suggested going out. 'I didn't break it.' → He denied breaking it. 'I'm sorry I'm late.' → She apologised for being late. Po suggest nie stoi to + bezokolicznik.

18.Okresy warunkowe (conditionals): zero conditional

Okresy warunkowe (conditionals) składają się ze zdania z if (warunek) i zdania głównego (skutek). Zerowy okres warunkowy (zero conditional): if + Present Simple, Present Simple. Użycie: prawdy ogólne, prawa przyrody i stałe zwyczaje - coś, co dzieje się za każdym razem, gdy warunek jest spełniony. If you heat ice, it melts. If I drink coffee in the evening, I can't sleep. W tym typie if można zastąpić przez when. Gdy zdanie z if stoi na początku, stawiamy po nim przecinek; gdy na końcu - przecinka nie ma: Ice melts if you heat it.

19.Pierwszy okres warunkowy (first conditional)

Budowa: if + Present Simple, will + bezokolicznik. Użycie: realna, prawdopodobna sytuacja w przyszłości i jej skutek. If it rains tomorrow, we will stay at home. If you don't hurry, you will miss the bus. Najczęstszy błąd to will po if. Poprawnie: If I see her, I will tell her, nie: If I will see her. W zdaniu głównym zamiast will mogą stać can, may, might, should albo tryb rozkazujący: If you finish early, you can go home. If you see Mark, tell him to call me.

20.Drugi okres warunkowy (second conditional)

Budowa: if + Past Simple, would + bezokolicznik. Użycie: sytuacja nierealna albo mało prawdopodobna w teraźniejszości lub przyszłości - czas przeszły po if nie oznacza tu przeszłości. If I had more time, I would learn Spanish. If she lived nearer, we would see her more often. Z czasownikiem be w starannym języku używa się were we wszystkich osobach: If I were you, I would apologise - tak udzielamy rady. Zamiast would mogą stać could lub might: If I had a bike, I could cycle to school. Typowy błąd to would po if (nie: If I would have more time).

21.Trzeci okres warunkowy (third conditional)

Budowa: if + Past Perfect, would have + past participle. Użycie: nierealna przeszłość - wyobrażamy sobie inny przebieg wydarzeń; często wyrażamy żal lub krytykę. If I had studied harder, I would have passed the exam - nie uczyłem się wystarczająco pilnie i nie zdałem. If we had left earlier, we wouldn't have missed the train. Zamiast would have mogą stać could have lub might have: If you had asked, I could have helped you. Poprawnie: If I had known, nie: If I would have known.

22.Mieszane okresy warunkowe (mixed conditionals) - oba typy

Mieszane okresy warunkowe (mixed conditionals) łączą drugi i trzeci typ, gdy warunek i skutek dotyczą różnych czasów. Typ pierwszy: nierealna przeszłość i jej skutek teraz - if + Past Perfect, would + bezokolicznik. If I had gone to bed earlier, I wouldn't be tired now. If she had taken the map, we wouldn't be lost. Typ drugi: nierealny stały stan i jego skutek w przeszłości - if + Past Simple, would have + past participle. If I were braver, I would have spoken to her. If he spoke French, he would have got the job.

23.Spójniki warunkowe: unless, provided that, as long as

unless znaczy if... not (jeśli nie, chyba że) i zwykle łączy się z czasownikiem w formie twierdzącej: Unless you hurry, you will miss the train = If you don't hurry, you will miss the train. provided that / providing (that) oraz as long as znaczą: pod warunkiem, że; o ile. You can borrow my bike provided that you bring it back today. You can stay up as long as you are quiet. Po tych spójnikach, tak jak po if, w zdaniach o przyszłości stoi czas teraźniejszy, a nie will: as long as it doesn't rain, nie: as long as it won't rain.

24.wish / if only - życzenia i żal

wish / if only + Past Simple: żałujemy czegoś w teraźniejszości. I wish I had a dog - nie mam psa. I wish I were taller. wish / if only + Past Perfect: żal dotyczący przeszłości. I wish I had studied more. If only I hadn't said that. wish / if only + would + bezokolicznik: irytacja i chęć, by ktoś lub coś się zmieniło. I wish you would stop shouting. I wish it would stop raining. Tej formy nie używamy o sobie: I wish I could swim, nie: I wish I would swim. If only jest mocniejsze niż wish.

25.Zdania względne (relative clauses): defining - who, which, that

Zdania względne (relative clauses) opisują rzeczownik. Zdanie definiujące (defining) podaje informację niezbędną, by wiedzieć, o kogo lub o co chodzi. Nie oddzielamy go przecinkami. who - osoby: The girl who sits next to me is Welsh. which - rzeczy i zwierzęta: The book which is on the desk is mine. that może zastąpić who i which: The girl that sits next to me... The book that is on the desk... W zdaniu względnym nie powtarzamy podmiotu: The man who lives here is a vet, nie: The man who he lives here.

26.Zdania względne non-defining (niedefiniujące)

Zdanie niedefiniujące (non-defining) dodaje informację dodatkową o kimś lub o czymś, co jest już jednoznacznie określone, na przykład nazwą własną. Oddzielamy je przecinkami i można je usunąć bez szkody dla sensu. My mother, who works in a hospital, often gets home late. Edinburgh, which is the capital of Scotland, is famous for its castle. W zdaniach niedefiniujących nie używamy that i nie pomijamy zaimka. Which może też odnosić się do całego poprzedniego zdania: He passed all his exams, which surprised everyone.

27.Zaimki względne whose, where, when

whose wyraża przynależność (którego, której, których) i stoi przed rzeczownikiem: That's the boy whose father is a pilot. where odnosi się do miejsca: This is the town where I was born. when odnosi się do czasu: I'll never forget the day when we first met. Nie myl whose z who's (= who is / who has): the girl whose bag was stolen, ale: the girl who's sitting over there. Where zastępuje which z przyimkiem: the hotel where we stayed = the hotel which we stayed at = the hotel at which we stayed.

28.Pomijanie zaimka względnego i przyimek w zdaniu względnym

W zdaniu definiującym zaimek who, which lub that można pominąć, gdy jest dopełnieniem, czyli gdy po nim stoi podmiot: The film (which) we saw was great. The man (who) I met is a doctor. Nie pomijamy go, gdy jest podmiotem: The man who lives next door is a doctor. Przyimek w języku codziennym stoi na końcu zdania względnego: The girl (who) I was talking to is my cousin. W stylu formalnym przyimek stoi przed zaimkiem; wtedy używamy whom dla osób i which dla rzeczy, a nie that: the girl to whom I was talking, the house in which I grew up.

29.Inwersja stylistyczna (stylistic inversion): never, rarely, seldom, little

Inwersja stylistyczna (stylistic inversion) to szyk pytający w zdaniu twierdzącym: gdy zdanie zaczyna się od wyrażenia przeczącego lub ograniczającego, po nim stoi operator (have, had, do, does, did, is, can, will), a dopiero potem podmiot. Styl jest formalny i emfatyczny. Never have I seen such a beautiful view. Rarely do we go out during the week. Seldom does she complain. Little did he know what was waiting for him - wcale nie wiedział. W Present Simple i Past Simple dodajemy do / does / did, a czasownik główny ma formę podstawową.

30.Inwersja: hardly... when, no sooner... than

Obie konstrukcje znaczą: ledwie..., gdy; zaraz po tym, jak. W pierwszej części stoi zwykle Past Perfect z inwersją (had + podmiot + past participle), w drugiej Past Simple w zwykłym szyku. Hardly had I closed the door when the phone rang. No sooner had we sat down than the lights went out. Pilnuj par: hardly (także scarcely)... when, ale no sooner... than, bo sooner to stopień wyższy. Bez inwersji te same zdania brzmią: I had hardly closed the door when the phone rang. We had no sooner sat down than the lights went out.

31.Inwersja: not only... but also, only then, under no circumstances

Not only na początku zdania wymaga inwersji (ale nie, gdy określa podmiot: Not only Tom but also Ann came), a część po but ma zwykły szyk: Not only did she win the race, but she also broke the record. Only then (dopiero wtedy): Only then did I realise my mistake. Under no circumstances (pod żadnym pozorem): Under no circumstances should you open this door. Podobnie działają at no time i on no account. Po only when, only after i not until inwersja jest w zdaniu głównym, a nie zaraz po spójniku: Only when I got home did I notice the scratch. Not until he apologised did she forgive him.

32.Inwersja w zdaniach warunkowych: Had I known, Were I, Should you

W stylu formalnym można pominąć if i przestawić operator przed podmiot. Trzeci okres warunkowy: Had I known about the meeting, I would have come = If I had known... Drugi okres warunkowy: Were I in your position, I would accept the offer = If I were in your position... Were she to resign, we would be in trouble = If she resigned... Pierwszy okres warunkowy: Should you need any help, please let me know = If you need any help... W przeczeniu not stoi po podmiocie i nie używamy form skróconych: Had I not seen it myself, I wouldn't have believed it, nie: Hadn't I seen it.

33.Strona bierna (passive voice)

Budowa: odpowiednia forma be + past participle; czas pokazuje czasownik be. Present Simple: The room is cleaned every day. Past Simple: The bridge was built in 1890. Present Continuous: The road is being repaired. Present Perfect: My bike has been stolen. Z will i czasownikami modalnymi: The results will be announced tomorrow. It must be done today. Strony biernej używamy, gdy wykonawca jest nieznany, nieważny lub oczywisty; można go podać po by: Pride and Prejudice was written by Jane Austen. Dopełnienie zdania czynnego staje się podmiotem zdania biernego.

34.have something done - konstrukcja sprawcza

Budowa: have + dopełnienie + past participle. Użycie: zlecamy komuś, zwykle fachowcowi, wykonanie czynności i nie robimy jej sami. I had my hair cut yesterday. We are having the house painted. She is going to have her eyes tested. Porównaj: I repaired my bike - sam; I had my bike repaired - ktoś zrobił to dla mnie. Czas pokazuje czasownik have, a w Present i Past Simple pytania i przeczenia tworzymy z do / does / did: Did you have your phone fixed? W języku potocznym zamiast have używa się get: I got my bike repaired. Konstrukcja opisuje też przykre zdarzenie: He had his wallet stolen.

35.Czasowniki modalne (modal verbs): must, have to, should, may, might, can, could

Czasowniki modalne (modal verbs) łączą się z bezokolicznikiem bez to i nie mają końcówki -s: She can swim. must - obowiązek od mówiącego albo pewność: I must phone Gran. You must be tired. have to - obowiązek z zewnątrz; odmienia się jak zwykły czasownik: She has to wear a uniform. mustn't to zakaz, a don't have to - brak konieczności. should - rada: You should see a doctor. can - umiejętność i pozwolenie; could - umiejętność w przeszłości, uprzejma prośba, możliwość. may / might - możliwość: It may / might rain. may - także formalne pozwolenie: May I come in?

36.modal + have + past participle - czasowniki modalne o przeszłości

Konstrukcja modal + have + past participle odnosi się do przeszłości. must have done - jestem pewien, że tak było: He must have forgotten. can't / couldn't have done - na pewno tak nie było: She can't have seen us. may / might / could have done - być może tak było: They might have missed the bus. should have done - trzeba było, ale tak się nie stało (krytyka, żal): You should have told me. shouldn't have done - zrobiono coś niepotrzebnie lub źle: I shouldn't have eaten so much. needn't have done - zrobiono coś, choć nie było trzeba: You needn't have bought milk.

37.Bezokolicznik i forma -ing (gerund / infinitive)

Forma -ing (gerund) stoi po przyimkach (good at drawing, without saying) i po czasownikach: enjoy, avoid, finish, mind, suggest, keep, practise, can't stand. Bezokolicznik z to (infinitive) stoi po: want, decide, hope, agree, promise, refuse, manage, afford, learn, offer. Bezokolicznik bez to stoi po czasownikach modalnych oraz po make i let: They made me wait. Niektóre czasowniki zmieniają znaczenie: stop talking - przestać rozmawiać, stop to talk - zatrzymać się, żeby porozmawiać; remember to lock - pamiętać, żeby zamknąć, remember locking - pamiętać, że się zamknęło.

38.Question tags - pytania rozłączne

Question tag to krótkie pytanie na końcu zdania (prawda?): operator + zaimek. Po zdaniu twierdzącym tag jest przeczący, po przeczącym - twierdzący: She is Welsh, isn't she? You haven't met him, have you? Gdy w zdaniu nie ma operatora, używamy do / does / did: He lives here, doesn't he? You saw it, didn't you? Szczególne przypadki: I am late, aren't I? Let's go, shall we? Open the window, will you? Słowa never, hardly, nobody, nothing czynią zdanie przeczącym: He never calls, does he? Po nobody i everyone w tagu stoi they: Nobody came, did they?

39.so / such oraz too / enough

so + przymiotnik lub przysłówek (+ that): It was so cold that we stayed in. such + (a / an) + przymiotnik + rzeczownik (+ that): It was such a cold day that we stayed in. They are such nice people. Przed much, many, few, little stoi so: so many people, so much noise. too + przymiotnik (+ to + bezokolicznik) znaczy zbyt, za: The tea is too hot to drink. enough stoi po przymiotniku i przysłówku, ale przed rzeczownikiem: He isn't old enough to drive. We have enough time. Too ma wydźwięk negatywny i nie zastępuje very.

40.I would rather, had better, it is high time

would rather + bezokolicznik bez to - wolałbym (ten sam podmiot): I'd rather stay at home. Przeczenie: I'd rather not go. would rather + osoba + Past Simple - wolałbym, żeby ktoś coś zrobił: I'd rather you didn't tell anyone. had better + bezokolicznik bez to - mocna rada lub ostrzeżenie w konkretnej sytuacji: You'd better hurry or you'll miss the bus. Przeczenie: You'd better not be late. it is (high) time + osoba + Past Simple - najwyższy czas, żeby: It's high time you went to bed. Czas przeszły w tych konstrukcjach dotyczy teraźniejszości lub przyszłości.