Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego (wielkopolskie) - Żeromski, Miłosz, poetyka

1.Stefan Żeromski

Pisarz (1864-1925), urodzony w Strawczynie koło Kielc. Uczył się w gimnazjum w Kielcach, gdzie sam doświadczył rusyfikacji - te przeżycia opisał w „Syzyfowych pracach”. Autor m.in. „Ludzi bezdomnych”, „Popiołów” i „Przedwiośnia”. Nazywano go „sumieniem narodu”, bo stawiał Polakom trudne pytania o obowiązki wobec ojczyzny i innych ludzi.

2.„Syzyfowe prace” - gatunek, czas i miejsce akcji

Powieść z 1897 r. z wyraźnymi elementami autobiografii, opowiadająca o dorastaniu chłopców w szkole. Akcja toczy się w latach 70. i 80. XIX w. w zaborze rosyjskim, po upadku powstania styczniowego. Głównym miejscem jest gimnazjum w Klerykowie - pod tą nazwą Żeromski ukrył Kielce.

3.Rusyfikacja

Rusyfikacja to narzucanie Polakom języka, kultury i sposobu myślenia rosyjskiego, aby ich wynarodowić i uczynić posłusznymi poddanymi cara. Najsilniej działała w szkołach zaboru rosyjskiego po powstaniu styczniowym, bo zaborca chciał wychować pokolenie, które zapomni o polskości.

4.Tytuł „Syzyfowe prace” - aluzja do mitu

W micie Syzyf, który oszukał bogów, został ukarany w podziemiu: musiał wtaczać na stromą górę ogromny głaz, który tuż przed szczytem zawsze staczał się w dół. Stąd frazeologizm „syzyfowa praca” - wysiłek daremny, bez końca i bez efektu. Tytuł powieści mówi, że wysiłki rusyfikatorów są daremne: polska młodzież i tak budzi się do świadomości narodowej.

5.Marcin Borowicz

Główny bohater, syn zubożałego szlachcica z Gawronek. Najpierw uczy się w szkole w Owczarach, potem w gimnazjum w Klerykowie. Przez pewien czas ulega rusyfikacji: chce przypodobać się nauczycielom i oddala się od polskości. Pod wpływem kolegów, polskiej literatury i pierwszej miłości przeżywa przebudzenie narodowe. Jego droga pokazuje, jak otoczenie kształtuje młodego człowieka.

6.Szkoła w Owczarach

Mały Marcin trafia do wiejskiej szkoły początkowej w Owczarach, prowadzonej przez nauczyciela Wiechowskiego. Dzieci uczą się po rosyjsku, a nauczyciel, choć jest Polakiem, musi wykonywać polecenia władz. Wizyta Jaczmieniewa, rosyjskiego dyrektora naukowego, pokazuje strach i podporządkowanie szkoły zaborcy. To pierwszy etap rusyfikacji bohatera.

7.Gimnazjum w Klerykowie - metody rusyfikacji

Lekcje prowadzi się po rosyjsku - nawet język polski wykłada się po rosyjsku. Za rozmowę po polsku grożą kary, uczniów pilnują i śledzą nauczyciele, a niektórzy koledzy donoszą. Część nauczycieli to Polacy, którzy z lęku albo dla kariery służą zaborcy. Uległych uczniów się nagradza, a podejrzanych o polskość - prześladuje.

8.Bernard Zygier i „Reduta Ordona”

Przełomowa scena powieści: na lekcji języka polskiego nowy uczeń, Bernard Zygier, z przejęciem recytuje „Redutę Ordona” Mickiewicza - wiersz o bohaterskiej obronie Warszawy w czasie powstania listopadowego. Polskie słowo i patriotyczna treść poruszają całą klasę, a zwłaszcza Marcina. Scena pokazuje siłę literatury, która budzi świadomość narodową.

9.Andrzej Radek

Syn ubogiej chłopskiej rodziny, który z ogromnym uporem zdobywa wykształcenie: uczy się sam, znosi głód, upokorzenia i biedę, zarabia korepetycjami. Przyjaźni się z Marcinem. Jego postać pokazuje awans społeczny dzięki nauce i to, że świadomość narodowa budzi się także wśród chłopów.

10.Biruta i tajne kółko samokształceniowe

Biruta to przezwisko Anny Stogowskiej, dziewczyny, w której zakochuje się Marcin; ta miłość czyni go wrażliwszym i odważniejszym. Starsi uczniowie tworzą tajne kółko samokształceniowe: czytają zakazane polskie książki, poznają ojczystą historię i literaturę, dyskutują. Samokształcenie to obrona przed rusyfikacją - czego zabrania szkoła, tego uczą się sami.

11.Czesław Miłosz

Poeta, prozaik i tłumacz (1911-2004), urodzony w Szetejniach na Litwie, wychowany w Wilnie. Podczas II wojny światowej przebywał m.in. w Wilnie i okupowanej Warszawie; po powstaniu warszawskim schronił się pod Krakowem. Od 1951 r. żył na emigracji, długo w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykładał na uniwersytecie. W 1980 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Ostatnie lata życia spędził w Krakowie.

12.„Świat (poema naiwne)” - geneza i forma

Cykl 20 krótkich wierszy napisany w 1943 r. w okupowanej Warszawie. Forma jest celowo „naiwna”: proste słowa, regularny rytm i rymy, perspektywa dziecka, które poznaje świat - jak w czytance z elementarza. Ta prostota jest świadomym wyborem dojrzałego poety, a nie brakiem umiejętności.

13.„Świat” - świat przedstawiony

Cykl pokazuje dzieciństwo w domu na wsi: powrót ze szkoły, furtkę, ganek, jadalnię, ogród, matkę i ojca. Ojciec objaśnia dzieciom świat i jest ich przewodnikiem. Gdy dzieci gubią się w lesie i ogarnia je strach, ojciec je odnajduje. Ostatni wiersz, „Słońce”, mówi o słońcu jako źródle wszystkich barw świata.

14.„Wiara”, „Nadzieja”, „Miłość” w cyklu Miłosza

Trzy wiersze cyklu noszą nazwy cnót teologalnych (boskich). Wiara to pewność, że wszystko, co istnieje, ma sens i jest potrzebne. Nadzieja to ufność, że świat jest prawdziwy, a nie snem, i że zmysły nas nie zwodzą. Miłość to spojrzenie na siebie bez pychy, jak na jedną z wielu rzeczy świata - kto tak patrzy, leczy swoje serce i czuje przyjaźń z całym stworzeniem. Cnoty kardynalne to co innego: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie.

15.„Świat” - sens cyklu

W czasie wojny, gdy wokół panowały zniszczenie i śmierć, Miłosz stworzył obraz świata dobrego, uporządkowanego i pełnego sensu. To kontrast z rzeczywistością okupacji i zarazem próba ocalenia wartości: domu, rodziny, wiary i zaufania do świata. Dom dzieciństwa jest tu małą ojczyzną - miejscem, które kształtuje człowieka.

16.Jan Paweł II i „Pamięć i tożsamość”

Jan Paweł II - Karol Wojtyła (1920-2005), urodzony w Wadowicach, papież w latach 1978-2005, także poeta i filozof. Książka „Pamięć i tożsamość” (2005) powstała na podstawie rozmów o historii, narodzie i ojczyźnie, które papież prowadził z polskimi filozofami. Rozdziały o ojczyźnie i patriotyzmie wyjaśniają, czym jest ojczyzna i jak ją kochać.

17.Ojczyzna jako ojcowizna

Jan Paweł II wyjaśnia, że słowo „ojczyzna” łączy się ze słowami „ojciec” i „ojcowizna”. Ojczyzna to dziedzictwo otrzymane od przodków: ziemia, ale też język, kultura, historia, tradycje i wartości, w tym wiara. To dobro, które trzeba przyjąć, pomnażać i przekazać następnym pokoleniom.

18.Patriotyzm a nacjonalizm

Patriotyzm to miłość do ojczyzny: do jej historii, tradycji, języka, krajobrazu i dorobku rodaków. Jan Paweł II łączy go z czwartym przykazaniem („Czcij ojca swego i matkę swoją”), bo ojczyzna jest dla człowieka jak matka. Nacjonalizm uznaje tylko dobro własnego narodu i lekceważy prawa innych. Prawdziwy patriota szanuje inne narody, tak jak chce, by szanowano jego naród.

19.Naród a państwo - siła kultury

Naród to wspólnota ludzi połączonych językiem, kulturą, historią i pamięcią. Jan Paweł II często przypominał, że Polacy zachowali tożsamość w czasie zaborów, choć nie mieli własnego państwa - przetrwali dzięki kulturze, językowi i wierze. Dlatego pamięć o przeszłości jest warunkiem tożsamości, na co wskazuje tytuł książki.

20.Średniówka

Średniówka to stała pauza wewnątrz wersu, która dzieli go na dwie części; występuje w dłuższych wersach wiersza sylabicznego. W trzynastozgłoskowcu wypada po 7. sylabie (7 + 6): „Litwo! Ojczyzno moja! / ty jesteś jak zdrowie”, a w jedenastozgłoskowcu - po 5. sylabie (5 + 6). Porządkuje rytm, ułatwia recytację i pozwala wyróżnić słowa przed pauzą i po niej.

21.Przerzutnia

Przerzutnia to przeniesienie części zdania do następnego wersu - koniec wersu nie pokrywa się z końcem zdania ani myśli, np. „Szedłem przez las, aż nagle / zobaczyłem polanę”. Funkcje: wyróżnia słowo na końcu lub początku wersu, buduje napięcie i zaskoczenie, zbliża wiersz do żywej mowy, oddaje wzruszenie lub zamęt myśli.

22.Rymy żeńskie i męskie, dokładne i niedokładne

Rym żeński obejmuje dwie ostatnie sylaby, bo akcent pada na przedostatnią (ma-ły - bia-ły); w polszczyźnie jest najczęstszy. Rym męski obejmuje ostatnią, akcentowaną sylabę, zwykle w wyrazach jednosylabowych (wróg - Bóg, ród - lud). Rym dokładny - brzmienie zgadza się w całości od akcentowanej samogłoski (lasu - czasu; także góry - chmury, bo ó i u brzmią tak samo). Rym niedokładny - zgodność tylko częściowa (ziemia - zmienia).

23.Rymy zewnętrzne i wewnętrzne; układy rymów

Rymy zewnętrzne łączą zakończenia wersów, a wewnętrzne - słowa wewnątrz jednego wersu (np. „Bogurodzica dziewica”). Układy rymów: parzyste aabb - rymują się sąsiednie wersy („Pan Tadeusz”); przeplatane, inaczej krzyżowe, abab - rymuje się co drugi wers („Rota”); okalające abba - pierwszy wers z czwartym, a drugi z trzecim, jakby pierwsza para obejmowała drugą.

24.Wiersz sylabiczny

Podstawą rytmu jest jednakowa liczba sylab w wersach, a w dłuższych wersach - stała średniówka; zwykle ma rymy, najczęściej żeńskie. Popularne miary: ośmiozgłoskowiec, jedenastozgłoskowiec (5 + 6), trzynastozgłoskowiec (7 + 6). To tradycyjny polski system wiersza, np. „Pan Tadeusz” i utwory Jana Kochanowskiego.

25.Wiersz sylabotoniczny

Oprócz równej liczby sylab ma regularny układ sylab akcentowanych i nieakcentowanych, czyli powtarzające się stopy. Najczęstsze stopy: trochej (akcent, potem sylaba bez akcentu: KTO ty / JES-teś / PO-lak / MA-ły), jamb (sylaba bez akcentu, potem akcent), daktyl (akcent i dwie sylaby bez akcentu), amfibrach (bez akcentu - akcent - bez akcentu). Taki wiersz ma wyraźny, śpiewny rytm, łatwy do zapamiętania.

26.Wiersz wolny

Nie ma stałej liczby sylab, stałego układu akcentów ani obowiązkowych rymów; o podziale na wersy decydują sens, intonacja i chęć wyróżnienia słowa. Często brakuje w nim interpunkcji. To najczęstsza forma poezji XX w. - piszą nim m.in. Tadeusz Różewicz i Zbigniew Herbert. Wers wiersza wolnego przypomina odcinek myśli, a nie miarę rytmiczną.

27.Liryka bezpośrednia

Podmiot liryczny jest ujawniony: mówi w 1. osobie („ja”, „my”) o własnych uczuciach, przeżyciach i myślach. Rozpoznasz ją po czasownikach i zaimkach w 1. osobie. Przykład: „Moja piosnka [II]” Norwida, w której podmiot wyznaje tęsknotę za krajem. Odmianą jest liryka zbiorowa - podmiot mówi w imieniu grupy, jak w „Rocie”.

28.Liryka pośrednia, liryka roli i maski

W liryce pośredniej podmiot nie wyraża uczuć wprost: w opisowej ukazuje je przez opis, a w sytuacyjnej przez przedstawioną scenę. W liryce roli przemawia postać wyraźnie różna od autora, np. bohater historyczny lub literacki; może mówić w pierwszej osobie o swoich uczuciach. W liryce maski poeta wyraża własne treści za pośrednictwem wybranej postaci, zwierzęcia, rośliny lub przedmiotu.

29.Liryka zwrotu do adresata

Podmiot zwraca się bezpośrednio do kogoś lub czegoś: używa form „ty” i „wy”, apostrof, trybu rozkazującego, pytań. Adresatem może być osoba, Bóg, ojczyzna lub zbiorowość. Przykładem jest Inwokacja z „Pana Tadeusza” (Litwo! Ojczyzno moja!). Taka liryka często chce przekonać lub poruszyć odbiorcę.

30.Aluzja literacka i kulturowa

Aluzja to nawiązanie do innego tekstu, postaci, mitu, dzieła sztuki lub wydarzenia, które odbiorca ma rozpoznać. Bywa mitologiczna (tytuł „Syzyfowe prace”), biblijna („tak - tak, nie - nie” u Norwida), literacka (tytuł „Jaki znak twój?” nawiązuje do „Katechizmu polskiego dziecka”) lub historyczna. Funkcje: pogłębia sens, łączy tekst z tradycją, pozwala powiedzieć wiele kilkoma słowami.

31.Ironia i paradoks

Ironia to mówienie czegoś innego, często przeciwnego, niż się myśli, aby ośmieszyć lub skrytykować; prawdziwy sens odczytujemy z sytuacji i tonu, np. „Ale tu porządek!” o bałaganie. Paradoks to stwierdzenie, które wydaje się sprzeczne lub niedorzeczne, ale kryje głęboką prawdę, np. słowa Sokratesa „Wiem, że nic nie wiem” - mądry jest ten, kto zna granice swojej wiedzy.

32.Oksymoron

Oksymoron to połączenie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu w jedno wyrażenie, zwykle rzeczownika z przymiotnikiem: „gorący lód”, „wymowne milczenie”, „słodka gorycz”, „żywy trup”. Oddaje zjawiska złożone, wewnętrznie sprzeczne, trudne do nazwania zwykłymi słowami, i zaskakuje czytelnika. Od paradoksu różni się tym, że jest pojedynczym wyrażeniem, a nie całym twierdzeniem.

33.Antyteza i kontrast

Antyteza to zestawienie tuż obok siebie (w jednym zdaniu lub sąsiednich wersach) przeciwstawnych pojęć lub myśli, zwykle w podobnej budowie: „Wczoraj król, dziś żebrak”. Kontrast to szersze zestawienie przeciwieństw w całym utworze lub obrazie, np. jasnego świata dzieciństwa w „Świecie” Miłosza i grozy wojny, w której cykl powstał. Oba środki wyostrzają różnice i kierują uwagę na sens.

34.Synekdocha

Synekdocha to zastąpienie nazwy całości nazwą części albo odwrotnie, a także wielu - jednym. Przykłady: „dach nad głową” - dom (część zamiast całości), „zarabiać na chleb” - na utrzymanie, „Polak mądry po szkodzie” - wszyscy Polacy (jeden zamiast wielu), „sto głów bydła” - sto sztuk. Ożywia wypowiedź i kieruje uwagę na ważny szczegół.

35.Hiperbola, eufemizm, karykatura

Hiperbola to wyolbrzymienie dla wzmocnienia wrażenia: „morze łez”, „czekam całą wieczność”. Eufemizm to złagodzenie słowa przykrego lub nieprzyzwoitego: „odszedł” zamiast umarł, „mija się z prawdą” zamiast kłamie. Karykatura to wyolbrzymienie cech wyglądu lub zachowania postaci, aby ją ośmieszyć - w rysunku satyrycznym albo w literackim portrecie.

36.Anafora, inwersja, elipsa

Anafora - powtórzenie słowa lub zwrotu na początku kolejnych wersów lub zdań („Do kraju tego, gdzie...” u Norwida); wzmacnia rytm i nacisk. Inwersja - szyk przestawny, zmiana zwykłej kolejności wyrazów („Polski my naród”); wyróżnia słowo i podnosi styl. Elipsa - opuszczenie wyrazu łatwego do domyślenia, zwykle czasownika („Kto ty jesteś? - Polak mały”, bez „jestem”); daje zwięzłość i dynamikę.

37.Topos

Topos to motyw, obraz lub schemat myślowy powracający w kulturze od starożytności i rozpoznawalny w wielu epokach. Przykłady: życie jako wędrówka, świat jako teatr, Arkadia - kraina szczęścia i ładu, często utracona (jak „kraj lat dziecinnych” w Epilogu „Pana Tadeusza”), dom jako ostoja, ojczyzna jako matka. Rozpoznanie toposu pomaga odczytać utwór w dialogu z tradycją.

38.Funkcje tekstu

Informatywna - tekst przekazuje wiadomości (rozkład jazdy, notatka w encyklopedii). Ekspresywna - wyraża uczucia i postawę nadawcy (pamiętnik, okrzyk zachwytu). Impresywna - ma wpłynąć na odbiorcę i skłonić go do działania; jej odmianą jest perswazyjna (reklama, apel, przemówienie). Poetycka - zwraca uwagę na samą formę: brzmienie, rytm, grę słów (wiersz, przysłowie). Jeden tekst może łączyć kilka funkcji.

39.Stylizacja: archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja

Stylizacja to celowe nadanie tekstowi cech innego stylu. Archaizacja - wprowadzanie dawnych słów i form (archaizmów), by oddać koloryt minionej epoki, np. dialogi w „Krzyżakach” Sienkiewicza. Dialektyzacja - wprowadzanie cech gwary, by oddać mowę mieszkańców regionu. Kolokwializacja - wprowadzanie języka potocznego, by tekst brzmiał jak codzienna rozmowa. Archaizm to dawny wyraz lub forma, np. „jeno” (tylko), „białogłowa” (kobieta).