Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego (wielkopolskie) - Rota i Sienkiewicz

1.„Bogurodzica” - najstarsza polska pieśń

„Bogurodzica” to najstarszy zachowany polski utwór poetycki, pieśń religijna. Autor jest nieznany, a czas powstania niepewny - badacze wskazują XIII lub XIV w. Najstarszy zachowany zapis pochodzi z 1407 r. Pieśń jest cennym zabytkiem języka: pokazuje, jak brzmiała polszczyzna w średniowieczu.

2.„Bogurodzica” - budowa i treść

Dwie zwrotki (11 wersów), każda zakończona wezwaniem „Kyrieleison” (z greckiego: Panie, zmiłuj się). Pierwsza zwrotka zwraca się do Maryi, by u swego Syna wyjednała ludziom łaskę. Druga zwraca się do Chrystusa (Bożyca), powołując się na Jana Chrzciciela. Ludzie proszą o dobre, pobożne życie na ziemi („zbożny pobyt”) i o niebo po śmierci („rajski przebyt”).

3.Deesis - układ, na którym opiera się „Bogurodzica”

Deesis (z greckiego: prośba) to motyw ze sztuki bizantyjskiej: Chrystus w środku, a po bokach Maryja i Jan Chrzciciel, którzy wstawiają się u Niego za ludźmi. „Bogurodzica” odtwarza ten układ: prośba płynie do Boga przez pośredników - Matkę Boską i Jana Chrzciciela. To średniowieczny obraz świata uporządkowanego hierarchicznie.

4.Archaizmy w „Bogurodzicy”

„Bogurodzica” - ta, która urodziła Boga; „sławiena” - sławiona; „zwolena” - wybrana; „Gospodzin” - Pan (tu: Bóg); „zyszczy” - zjednaj, zdobądź; „spuści” - ześlij; „Bożycze” - Synu Boży; „dziela” - dla, ze względu na; „zbożny pobyt” - dobre, pobożne życie; „przebyt” - przebywanie (w raju). Archaizmy pokazują, jak zmieniała się polszczyzna.

5.Środki artystyczne w „Bogurodzicy”

Apostrofy do Maryi i Chrystusa; inwersja, czyli szyk przestawny („Bogiem sławiena Maryja” zamiast: Maryja sławiona przez Boga); rymy wewnętrzne - rymujące się słowa w jednym wersie („Bogurodzica dziewica”, „dziela Krzciciela”); rymy na końcach sąsiednich wersów („pobyt - przebyt”); powtórzenia składniowe („zyszczy nam, spuści nam”). Razem tworzą uroczysty, modlitewny rytm.

6.„Bogurodzica” - pieśń rycerstwa (carmen patrium)

Kronikarz Jan Długosz nazwał ją pieśnią ojczystą (łac. carmen patrium) i zapisał, że rycerstwo polskie śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem (1410). Pełniła więc rolę pierwszego polskiego hymnu - łączyła modlitwę z wezwaniem do walki. Ten śpiew przed bitwą pokazuje też Sienkiewicz w „Krzyżakach”.

7.Wielkopolska pod zaborem pruskim - tło „Roty”

Na przełomie XIX i XX w. Prusy prowadziły w Wielkopolsce i na Pomorzu germanizację, czyli narzucanie języka i kultury niemieckiej: usuwały polski ze szkół i urzędów, wykupywały i odbierały Polakom ziemię. Znakami oporu stały się strajk dzieci we Wrześni (1901), które nie chciały modlić się po niemiecku, oraz Michał Drzymała, który zamieszkał w wozie, bo zakazano mu postawić dom.

8.„Rota” - powstanie

Wiersz Marii Konopnickiej z 1908 r., napisany w proteście przeciw germanizacji w zaborze pruskim. Muzykę skomponował Feliks Nowowiejski. Po raz pierwszy publicznie zaśpiewano „Rotę” w Krakowie w 1910 r., podczas odsłonięcia pomnika Grunwaldzkiego, ufundowanego przez Ignacego Jana Paderewskiego na 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem.

9.„Rota” - tytuł i treść

Rota to tekst przysięgi. Podmiot zbiorowy („my”) ślubuje w imieniu narodu: nie porzuci ziemi przodków, nie pozwoli pogrzebać polskiej mowy, będzie bronić ducha narodu, nie da germanizować dzieci, a każdy próg domu stanie się twierdzą. Prusaków nazywa „krzyżacką zawieruchą”, przypominając wrogów pokonanych pod Grunwaldem. Refren „Tak nam dopomóż Bóg!” to zakończenie uroczystej przysięgi.

10.„Rota” - budowa, środki, archaizmy

Cztery zwrotki zakończone refrenem; rymy przeplatane (ród - lud, mowy - piastowy). Środki: powtarzane na początku wersów przeczenia („Nie rzucim...”, „Nie damy...”) - anafora, wykrzyknienia, czasowniki w liczbie mnogiej, symbol „złotego rogu” (wezwanie do walki). Archaizmy: „rzucim” (porzucimy), „pogrześć” (pogrzebać), „ni” (ani), „hufiec” (oddział wojska), „hetmanił” (dowodził), „orężny” (uzbrojony).

11.Maria Konopnicka

Poetka i nowelistka (1842-1910), urodzona w Suwałkach. Pisała o krzywdzie biednych, o polskości i dla dzieci („O krasnoludkach i sierotce Marysi”). Wspierała walkę z germanizacją, m.in. wierszem o strajku dzieci we Wrześni. W 1903 r. otrzymała od narodu w darze dworek w Żarnowcu. Zmarła we Lwowie.

12.Cyprian Kamil Norwid

Poeta, malarz i rzeźbiarz (1821-1883). Od 1842 r. żył na emigracji: we Włoszech, w Paryżu, przez pewien czas w Ameryce. Zmarł w biedzie w Domu św. Kazimierza w Paryżu. Za życia niedoceniony, został odkryty na nowo na przełomie XIX i XX w. Jego poezja jest intelektualna i trudna: pełna skrótów, myślników, podkreśleń i nowych słów.

13.„Moja piosnka [II]” Norwida - treść

Wiersz o tęsknocie emigranta. Ojczyzna to dla podmiotu kraj wartości: gdzie z szacunku dla darów nieba podnosi się z ziemi okruszynę chleba, gdzie grzechem jest zniszczyć bocianie gniazdo na gruszy, gdzie ludzie witają się, chwaląc Boga. Na końcu poeta tęskni za ludźmi szczerymi, którzy mówią „tak - tak, nie - nie”, bez kłamstwa i półprawd.

14.„Moja piosnka [II]” - budowa i środki

Liryka bezpośrednia: podmiot mówi wprost o swoich uczuciach. Kolejne zwrotki zaczynają się od tych samych słów „Do kraju tego, gdzie...” (anafora), a kończą refrenem „Tęskno mi, Panie...” - to apostrofa do Boga. Wielokropki oddają wzruszenie i niedopowiedzenie. Powtórzenia nadają wierszowi rytm modlitwy i podkreślają tęsknotę.

15.Neologizmy i aluzja biblijna u Norwida

Neologizm to wyraz nowo utworzony przez autora. W „Mojej piosnce [II]” Norwid tworzy słowa „beztęsknota” i „bezmyślenie” (w wielu wydaniach zapisywane z łącznikiem: bez-tęsknota, bez-myślenie), by zatrzymać uwagę czytelnika na ich sensie. Zwrot „tak - tak, nie - nie” to aluzja do Ewangelii, w której Jezus uczy, by mowa była prosta i prawdziwa. Dzięki aluzji tęsknota zyskuje wymiar moralny: ojczyzna to także prawdomówność.

16.Tadeusz Różewicz - autor „Oblicza ojczyzny”

Tadeusz Różewicz (1921-2014) - poeta i dramatopisarz z pokolenia, które przeżyło II wojnę światową; walczył w partyzantce Armii Krajowej. Po wojnie pisał o zniszczeniu dawnych wartości i o tym, jak ocalić człowieczeństwo. Typowe dla niego są wiersze oszczędne w słowach, pisane prostym językiem. Słowo „oblicze” w tytule to podniosłe określenie twarzy.

17.Wiersz wolny

Wiersz wolny nie ma stałej liczby sylab, stałego rytmu ani obowiązkowych rymów; o podziale na wersy decydują sens i intonacja. Często brakuje w nim znaków interpunkcyjnych. Różewicz uczynił go znakiem rozpoznawczym swojej poezji: krótkie wersy, zwykłe słowa, brak ozdobników. Przeciwieństwem jest wiersz regularny, np. trzynastozgłoskowiec „Pana Tadeusza” albo rymowana „Rota”.

18.Henryk Sienkiewicz

Prozaik (1846-1916), autor Trylogii, „Krzyżaków”, „Quo vadis” i „W pustyni i w puszczy”, laureat Literackiej Nagrody Nobla (1905). W latach 1876-1878 podróżował po Ameryce i poznał losy polskich emigrantów - to tło „Latarnika”. Pisał „ku pokrzepieniu serc”: chciał w czasie niewoli podtrzymywać w Polakach wiarę i dumę narodową.

19.Nowela i motyw sokoła

Nowela to krótki utwór epicki pisany prozą: ma niewielu bohaterów, jeden główny wątek, wyraźny punkt kulminacyjny i często zaskakujące zakończenie. Ważną rolę gra w niej „sokół” - przedmiot lub motyw, wokół którego obraca się akcja i który odmienia los bohatera. W „Latarniku” Sienkiewicza (1881) sokołem jest książka - „Pan Tadeusz”.

20.Skawiński - bohater „Latarnika”

Stary Polak, emigrant i tułacz. Po powstaniu listopadowym przez kilkadziesiąt lat wędrował po świecie: walczył w wielu wojnach pod obcymi sztandarami, imał się różnych zajęć, ale zawsze prześladował go pech. Zmęczony, pragnie już tylko spokoju. Jest uczciwy, obowiązkowy, odważny i wierny ojczyźnie, choć od dawna nie słyszał polskiej mowy.

21.Latarnia w Aspinwall

Akcja dzieje się w Ameryce Środkowej: latarnia stoi na skalistej wysepce niedaleko Aspinwall, w pobliżu Panamy. Posadę daje Skawińskiemu konsul Izaak Falconbridge. Obowiązek latarnika to co wieczór zapalić światło i czuwać nad nim, by statki bezpiecznie omijały skały. Bohater żyje samotnie, ale spokojnie - po latach tułaczki znalazł schronienie.

22.„Latarnik” - punkt kulminacyjny

Pewnego dnia Skawiński dostaje paczkę z książkami od Polaków z Nowego Jorku. Wśród nich jest „Pan Tadeusz”. Czyta Inwokację i po raz pierwszy od dawna słyszy w myślach polskie słowo. Ogarnia go wzruszenie i tęsknota; wspomina kraj młodości, płacze, w końcu zasypia nad książką. Tej nocy latarnia nie świeci - to punkt kulminacyjny noweli.

23.Zakończenie „Latarnika”

Latarnia nie świeciła w nocy i łódź z San-Geromo rozbiła się na mieliźnie - na szczęście nikt nie utonął. Rano przypływa do Skawińskiego Johns i oznajmia mu, że traci posadę. Kilka dni później bohater znów jest tułaczem: płynie statkiem z Aspinwall do Nowego Jorku, a na piersi ma polską książkę, którą co chwilę przyciska ręką. Zakończenie jest smutne, ale pokazuje, że ojczyzna żyje w człowieku - w języku i literaturze.

24.Motywy „Latarnika”

Najważniejsze motywy: tułaczka emigranta, samotność, tęsknota za ojczyzną, wierność i obowiązek, siła literatury. „Pan Tadeusz”, napisany przez emigranta z tęsknoty za Litwą, przywraca innemu emigrantowi więź z ojczyzną - cytat z Inwokacji łączy oba utwory. Nowela pokazuje los Polaków rozproszonych po świecie po upadku powstań.

25.„Krzyżacy” - powieść historyczna

Powieść Henryka Sienkiewicza wydana w 1900 r. Akcja toczy się na przełomie XIV i XV w. i kończy bitwą pod Grunwaldem (1410). Powieść historyczna łączy fikcyjnych bohaterów (Zbyszko, Danusia) z prawdziwymi postaciami i wydarzeniami (Jagiełło, Witold, Grunwald). Sienkiewicz pisał ją, gdy Prusy germanizowały Polaków - zwycięstwo nad Krzyżakami miało krzepić serca.

26.„Krzyżacy” - bohaterowie

Zbyszko z Bogdańca - młody, dzielny rycerz, który ślubuje Danusi zdobyć trzy pawie czuby z hełmów krzyżackich; Maćko z Bogdańca - jego stryj i opiekun, doświadczony wojownik; Danusia - córka Juranda ze Spychowa, porwana przez Krzyżaków, umiera; Jagienka ze Zgorzelic - zostaje żoną Zbyszka; Jurand - rycerz okrutnie okaleczony przez Krzyżaków; wrogowie: Zygfryd de Löwe, Kuno Lichtenstein.

27.Bitwa pod Grunwaldem - fakty

15 lipca 1410 r., na polach między Grunwaldem a Stębarkiem. Wojska polskie i litewskie (z oddziałami ruskimi i tatarskimi) pod wodzą króla Władysława Jagiełły i wielkiego księcia litewskiego Witolda pokonały armię zakonu krzyżackiego. Poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Była to jedna z największych bitew średniowiecznej Europy.

28.„Krzyżacy”, rozdział o Grunwaldzie - przed bitwą

Dzień jest upalny. Rycerze niecierpliwie czekają na znak do walki, a król Jagiełło słucha mszy i modli się, powierzając losy bitwy Bogu. Sienkiewicz pokazuje go jako pobożnego i rozważnego władcę. Czekanie w pełnym słońcu męczy rycerzy krzyżackich zakutych w ciężkie zbroje.

29.Dwa nagie miecze

Przed bitwą heroldowie przynieśli od wielkiego mistrza dwa nagie miecze - dla Jagiełły i Witolda - z zuchwałym wezwaniem do walki. Był to gest pychy i obrazy. Król przyjął je spokojnie i z pokorą. Dwa skrzyżowane miecze stały się później symbolem zwycięstwa grunwaldzkiego.

30.„Bogurodzica” na polu bitwy

Przed natarciem polskie rycerstwo śpiewa „Bogurodzicę”. Pieśń dodaje odwagi, jednoczy wojsko i łączy walkę z modlitwą. U Sienkiewicza śpiew niesie się nad polem, a potem chorągwie ruszają do boju. Pierwsze starcia z Krzyżakami toczą oddziały litewskie Witolda.

31.Przebieg bitwy w „Krzyżakach”

Część wojsk litewskich wycofuje się pod naporem Krzyżaków, a ciężar walki spada na Polaków. W pewnej chwili pada wielka chorągiew krakowska, lecz rycerze szybko ją podnoszą. Krzyżacki rycerz Dypold atakuje samego króla; strąca go z konia królewski sekretarz Zbigniew Oleśnicki. Sienkiewicz oparł te sceny na kronice Jana Długosza.

32.Zwycięstwo i sposób opisu bitwy

Bitwa kończy się klęską Zakonu i śmiercią wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena. Opis Sienkiewicza jest dynamiczny: pełen czasowników ruchu, dźwięków, wyliczeń i porównań. Narrator pokazuje bitwę na przemian z oddali (ruchy wielkich wojsk) i z bliska (losy pojedynczych rycerzy), dzięki czemu czytelnik widzi i całość, i szczegóły.

33.Film Aleksandra Forda „Krzyżacy” (1960)

Ekranizacja powieści Sienkiewicza w reżyserii Aleksandra Forda, nakręcona w kolorze na 550. rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Słynie z rozmachu: wielkich scen batalistycznych z tysiącami statystów, kostiumów i zbroi. Role: Mieczysław Kalenik (Zbyszko), Grażyna Staniszewska (Danusia), Urszula Modrzyńska (Jagienka), Aleksander Fogiel (Maćko), Andrzej Szalawski (Jurand), Emil Karewicz (król Jagiełło).

34.Bitwa w filmie - język kina

Film pokazuje bitwę środkami, których nie ma literatura: ruchem kamery, zmianą planów (od wielkich panoram po zbliżenia twarzy), montażem, dźwiękiem i muzyką. Widz widzi tłum walczących i słyszy zgiełk, zamiast go sobie wyobrażać. Reżyser skraca i upraszcza wątki powieści, by zmieścić je w jednym seansie.

35.Jan Matejko, „Bitwa pod Grunwaldem” (1878)

Ogromny obraz olejny (około 4 na 10 m) namalowany przez Jana Matejkę w 1878 r. Znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. W czasie II wojny światowej ukryto go przed Niemcami, którzy chcieli go zniszczyć jako symbol polskiego zwycięstwa. Obraz nie odtwarza dokładnie jednej chwili - zbiera wiele epizodów bitwy w jednej scenie.

36.Postacie na obrazie Matejki

W centrum wielki książę Witold w czerwonym stroju, z uniesionym mieczem - symbol zwycięskiego natarcia. Obok wielki mistrz Ulrich von Jungingen w białym płaszczu z czarnym krzyżem, atakowany przez dwóch pieszych wojowników - jego upadek oznacza klęskę Zakonu. Król Jagiełło stoi daleko w tle, na wzgórzu. Wokół kłębi się tłum walczących rycerzy.

37.Kompozycja i środki malarskie „Bitwy pod Grunwaldem”

Kompozycja (rozmieszczenie elementów obrazu) jest gęsta i dynamiczna: postacie wypełniają niemal całe płótno, nieba jest bardzo mało, linie ciał, koni i broni krzyżują się, co daje wrażenie chaosu i ruchu. Matejko używa mocnych, kontrastowych barw oraz wyrazistych gestów i twarzy. Widz ma poczucie, że stoi w samym środku bitwy.

38.Porównanie: powieść, film, obraz

Wspólne: temat (Grunwald), patriotyczna wymowa, pokazanie klęski butnego Zakonu. Różnice: powieść opowiada bitwę w czasie, przez narratora, opisy i przeżycia bohaterów; film pokazuje ruch, dźwięk i tłum, działa na zmysły; obraz zatrzymuje jedną chwilę, ale zbiera w niej wiele zdarzeń i symboli. Porównując teksty kultury, wskazuj cechy wspólne i różnice wynikające z tworzywa danej sztuki.

39.Grunwald - symbol oporu wobec germanizacji

W czasie zaborów Grunwald stał się symbolem zwycięstwa Polaków nad niemiecką przemocą. Do tej tradycji odwołują się: obraz Matejki (1878), „Krzyżacy” Sienkiewicza (1900), „Rota” Konopnickiej (1908), w której Prusaków nazwano „krzyżacką zawieruchą”, oraz pomnik Grunwaldzki w Krakowie (1910), ufundowany przez Ignacego Jana Paderewskiego na 500. rocznicę bitwy.