Konkurs Języka Angielskiego (mazowieckie) - Australia i Nowa Zelandia

1.Australia - kraj i kontynent

Australia (the Commonwealth of Australia, Związek Australijski) to jedyne państwo zajmujące cały kontynent. Leży na półkuli południowej, dlatego razem z Nową Zelandią nazywa się ją żartobliwie Down Under. Stolica: Canberra, największe miasto: Sydney. Mówi się po angielsku, waluta to dolar australijski, a ruch jest lewostronny. Potocznie kraj nazywa się Oz, a jego mieszkańców Aussies.

2.Stany i terytoria Australii

Australia ma sześć stanów: New South Wales (stolica Sydney), Victoria (Melbourne), Queensland (Brisbane), Western Australia - największy stan (Perth), South Australia (Adelaide) i wyspę Tasmania (Hobart). Ma też dwa główne terytoria: Northern Territory (Darwin) i Australian Capital Territory, w którym leży stolica kraju, Canberra.

3.Flaga i symbole Australii

Flaga Australii ma na granatowym tle Union Jack, dużą siedmioramienną Gwiazdę Wspólnoty (the Commonwealth Star) i gwiazdozbiór Krzyża Południa (the Southern Cross) z białych gwiazd. Godło podtrzymują kangur i emu. Barwy narodowe to zieleń i złoto, kwiatowy symbol - złota akacja (golden wattle), hymn - Advance Australia Fair. Oficjalną flagą jest też flaga Aborygenów: czarno-czerwona z żółtym kołem oznaczającym słońce.

4.Canberra - jak powstała stolica

Po połączeniu kolonii w 1901 r. o tytuł stolicy rywalizowały Sydney i Melbourne. Kompromisem była budowa nowego miasta między nimi - Canberry. Plan miasta zaprojektowali amerykańscy architekci Walter Burley Griffin i Marion Mahony Griffin; od ich nazwiska nazwano sztuczne jezioro w centrum. Zanim w 1927 r. parlament przeniósł się do Canberry, obradował w Melbourne.

5.Ukształtowanie powierzchni Australii

Australia to płaski i suchy kontynent - najsuchszy z zamieszkanych. Rozległe, puste wnętrze z pustyniami i czerwoną ziemią to the Outback. Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe (the Great Dividing Range) z najwyższym szczytem kontynentu - Mount Kosciuszko (2228 m), nazwanym w 1840 r. przez polskiego podróżnika Pawła Edmunda Strzeleckiego na cześć Tadeusza Kościuszki. Najdłuższa rzeka to Murray, a słone jezioro Eyre (Kati Thanda) zwykle jest wyschnięte.

6.Morza, oceany i cieśniny wokół Australii

Australię oblewają Ocean Indyjski (od zachodu), Ocean Spokojny (od wschodu) i Ocean Południowy (od południa). Na północnym wschodzie leży Morze Koralowe (the Coral Sea), a między Australią a Nową Zelandią - Morze Tasmana (the Tasman Sea). Cieśnina Bassa (Bass Strait) oddziela kontynent od Tasmanii, a Cieśnina Torresa - od Nowej Gwinei.

7.Klimat i pory roku na półkuli południowej

Na półkuli południowej pory roku są odwrócone: lato trwa od grudnia do lutego, a zima od czerwca do sierpnia. Boże Narodzenie Australijczycy często spędzają na plaży lub przy grillu. Północ kraju ma klimat tropikalny z porą deszczową i suchą, środek jest pustynny i gorący, a południe - umiarkowane, z chłodniejszą zimą. W górach na południowym wschodzie zimą pada śnieg.

8.Uluru i Kata Tjuta

Uluru (dawniej Ayers Rock) to ogromna samotna skała z piaskowca w Terytorium Północnym, w samym środku kontynentu. O wschodzie i zachodzie słońca zmienia kolor i świeci na czerwono. Jest świętym miejscem Aborygenów Anangu, dlatego od 2019 r. nie wolno się na nią wspinać. Niedaleko leżą kopulaste skały Kata Tjuta; obie należą do parku narodowego z listy UNESCO.

9.Wielka Rafa Koralowa (the Great Barrier Reef)

Wielka Rafa Koralowa to największy system raf koralowych na świecie, ciągnący się wzdłuż wybrzeża Queenslandu na Morzu Koralowym. Zbudowały ją miliardy maleńkich zwierząt - polipów koralowych. Żyją tam kolorowe ryby, żółwie morskie, rekiny i delfiny. Rafa jest chroniona jako park morski i wpisana na listę UNESCO.

10.Inne cuda przyrody Australii

Kakadu w Terytorium Północnym - park narodowy z mokradłami, krokodylami i dawnymi malowidłami naskalnymi Aborygenów. Daintree w Queenslandzie - jeden z najstarszych lasów deszczowych świata. Dwunastu Apostołów (the Twelve Apostles) - wapienne skały wystające z morza przy drodze Great Ocean Road w Wiktorii. Góry Błękitne (the Blue Mountains) koło Sydney zawdzięczają nazwę niebieskawej mgiełce olejków eukaliptusowych.

11.Sydney - słynne miejsca

Sydney, największe miasto Australii, leży nad zatoką Sydney Harbour. Jego symbolem jest Sydney Opera House z dachem przypominającym żagle, zaprojektowana przez duńskiego architekta Jørna Utzona i otwarta w 1973 r. (lista UNESCO). Obok stoi stalowy most Sydney Harbour Bridge (1932), zwany wieszakiem (the Coathanger). Słynna plaża surferów to Bondi Beach, a w sylwestra nad zatoką odbywa się wielki pokaz fajerwerków.

12.Inne miasta Australii

Melbourne, stolica Wiktorii - miasto tramwajów, kultury i sportu: odbywa się tu turniej tenisowy Australian Open i wyścigi konne Melbourne Cup. Brisbane - stolica słonecznego Queenslandu, w pobliżu plaże Gold Coast. Perth - nad Oceanem Indyjskim, jedno z najbardziej odizolowanych dużych miast świata. Adelaide - stolica Australii Południowej. Darwin - tropikalne miasto na północy. Alice Springs - miasteczko w samym środku Outbacku.

13.Torbacze: kangur, koala, wombat

Torbacze (marsupials) rodzą bardzo małe młode, które rozwijają się w torbie matki. Kangur (kangaroo) skacze na silnych tylnych nogach i podpiera się ogonem; jego młode to joey. Koala nie jest niedźwiedziem: żyje na drzewach, je prawie wyłącznie liście eukaliptusa i śpi większość doby. Wombat to krępy torbacz kopiący nory, znany z odchodów w kształcie kostek. Koale i wombaty żyją naturalnie tylko w Australii, a niektóre kangury również na Nowej Gwinei.

14.Stekowce i ptaki Australii

Stekowce (monotremes) to ssaki, które składają jaja, a młode karmią mlekiem. Należą do nich dziobak (the platypus) z kaczym dziobem i błoną pławną oraz kolczatka (the echidna) pokryta kolcami. Emu to największy ptak Australii - nie lata, ale szybko biega. Kookaburra wydaje głos przypominający głośny śmiech. Żyją tu też kolorowe papugi, np. kakadu (cockatoo), i lirogon (lyrebird), który naśladuje inne dźwięki.

15.Groźne i wyjątkowe zwierzęta Australii

Dingo to dziki pies Australii, sprowadzony przez ludzi kilka tysięcy lat temu. Diabeł tasmański (the Tasmanian devil) to drapieżny torbacz, który na wolności żyje tylko na Tasmanii. W Australii żyją też groźne zwierzęta: krokodyl różańcowy (saltwater crocodile) - największy żyjący gad, bardzo jadowite węże (np. tajpan), pająki (np. redback), meduzy kostkowe (box jellyfish) i rekiny.

16.Rośliny Australii: eukaliptus i akacja

Eukaliptusy (eucalyptus, potocznie gum trees) to najbardziej typowe drzewa Australii - rośnie tu kilkaset ich gatunków, a ich pachnące olejkiem liście są pokarmem koali. Złota akacja (golden wattle) z żółtymi kulkami kwiatów to kwiatowy symbol kraju. Porośnięte krzewami i drzewami tereny poza miastami Australijczycy nazywają the bush.

17.Aborygeni i mieszkańcy Wysp Cieśniny Torresa

Rdzenni mieszkańcy Australii to Aborygeni (Aboriginal people) oraz mieszkańcy Wysp Cieśniny Torresa (Torres Strait Islanders). Aborygeni żyją w Australii od co najmniej 50 tysięcy lat, więc ich kultura należy do najstarszych nieprzerwanie trwających kultur świata. Przed przybyciem Europejczyków tworzyli setki ludów mówiących różnymi językami; byli myśliwymi i zbieraczami, którzy doskonale znali ziemię, wodę i rośliny.

18.Czas Snu (the Dreaming) i sztuka Aborygenów

Czas Snu (the Dreaming, Dreamtime) to w wierzeniach Aborygenów czas stworzenia, gdy istoty przodków ukształtowały ziemię, rzeki, zwierzęta i prawa. Opowieści o nim przekazuje się w pieśniach, tańcach i malowidłach; trasy wędrówek przodków to songlines. Aborygeni od tysięcy lat tworzą malowidła naskalne, a współczesne obrazy kropkowe (dot painting) przedstawiają mapy krainy i historie Czasu Snu.

19.Didgeridoo i bumerang

Didgeridoo to długi drewniany instrument dęty Aborygenów z północnej Australii, zrobiony z pnia eukaliptusa wydrążonego przez termity; grający nabiera powietrza nosem, nie przerywając dźwięku. Bumerang (boomerang) to wygięte drewniane narzędzie do rzucania używane w polowaniu: lekkie bumerangi powracające służyły do zabawy i polowania na ptaki, a cięższe, niepowracające - na większe zwierzęta.

20.Europejscy odkrywcy Australii

Pierwszym Europejczykiem, który wylądował w Australii, był Holender Willem Janszoon (1606); Holendrzy nazwali ten ląd Nową Holandią. W 1642 r. Abel Tasman dotarł do wyspy nazwanej później Tasmanią oraz do Nowej Zelandii. W 1770 r. brytyjski kapitan James Cook na statku Endeavour przybił do Botany Bay i ogłosił wschodnie wybrzeże własnością Wielkiej Brytanii jako Nową Południową Walię.

21.First Fleet i Australia Day

Pierwsza Flota (the First Fleet) - 11 statków pod dowództwem kapitana Arthura Phillipa - przywiozła z Wielkiej Brytanii głównie skazańców (convicts). 26 stycznia 1788 r. założono osadę w Sydney Cove - początek kolonii karnej i miasta Sydney. Ten dzień obchodzi się jako Australia Day, ale dla wielu Aborygenów oznacza on początek utraty ziemi i nazywają go Dniem Inwazji (Invasion Day).

22.Gorączka złota i Ned Kelly

W latach 50. XIX w. w Nowej Południowej Walii i Wiktorii odkryto złoto. Gorączka złota (the gold rush) przyciągnęła imigrantów z całego świata, a miasta takie jak Melbourne i Ballarat szybko się rozrosły. Legendą tamtych czasów jest Ned Kelly - bushranger, czyli wyjęty spod prawa bandyta, który walczył z policją w zbroi z żelaza; stracono go w 1880 r.

23.Federacja 1901 i ANZAC

1 stycznia 1901 r. sześć brytyjskich kolonii połączyło się w federację - Związek Australijski (the Commonwealth of Australia), a kolonie stały się stanami. W I wojnie światowej żołnierze Korpusu Armii Australii i Nowej Zelandii (ANZAC) 25 kwietnia 1915 r. wylądowali pod Gallipoli w Turcji. Na ich cześć 25 kwietnia Australijczycy i Nowozelandczycy obchodzą Anzac Day z uroczystościami o świcie (dawn services).

24.Losy Aborygenów po kolonizacji

Po 1788 r. Aborygeni tracili ziemię, a wielu z nich zmarło z powodu chorób i przemocy. W XX w. władze odbierały aborygeńskie dzieci rodzinom, by wychowywać je jak białych Australijczyków - nazywa się je skradzionymi pokoleniami (the Stolen Generations). W referendum w 1967 r. zdecydowano o uwzględnianiu Aborygenów w konstytucyjnych obliczeniach liczby ludności i umożliwiono parlamentowi federalnemu stanowienie dotyczących ich praw. W 1992 r. sąd w sprawie Eddiego Mabo uznał prawa rdzennych mieszkańców do ziemi, a w 2008 r. rząd Australii oficjalnie przeprosił skradzione pokolenia.

25.Australijski angielski (Aussie English)

Australijczycy lubią skracać słowa: G'day (cześć, dzień dobry), mate (kolega, przyjaciel), arvo (afternoon - popołudnie), brekkie (breakfast - śniadanie), barbie (barbecue - grill), sunnies (okulary przeciwsłoneczne), footy (football), Aussie (Australijczyk), Oz (Australia). Inne typowe słowa: No worries! (nie ma sprawy), thongs (japonki), ute (samochód z otwartą paką).

26.Styl życia i sport w Australii

Australijczycy kochają sport na świeżym powietrzu: krykieta (cricket), futbol australijski (Australian rules football), rugby i surfing. Na plażach pilnują ratownicy (lifesavers), a kąpać się wolno między czerwono-żółtymi flagami - swim between the flags. Typowe jedzenie: Vegemite (ciemna, słona pasta drożdżowa na tosty), meat pie (zapiekanka z mięsem), lamington (biszkopt w czekoladzie i wiórkach kokosowych) i potrawy z grilla.

27.Życie w Outbacku

W Outbacku ludzie mieszkają daleko od siebie, często na ogromnych farmach bydła (cattle stations). Dzieci z odległych farm uczą się w School of the Air - od 1951 r. przez radio, a dziś przez internet. Do chorych na odludziu lekarze docierają samolotami Royal Flying Doctor Service, założonej w 1928 r. przez pastora Johna Flynna.

28.Tasmania

Tasmania to wyspiarski stan na południe od kontynentu, za Cieśniną Bassa; jej stolicą jest Hobart. Nazwę wzięła od holenderskiego żeglarza Abla Tasmana. Słynie z dzikiej przyrody i parków narodowych (np. Cradle Mountain) oraz z diabła tasmańskiego. Żył tu też wilk workowaty (Tasmanian tiger), który wyginął w XX w. W Port Arthur zachowały się ruiny dawnego więzienia dla skazańców.

29.Nowa Zelandia - podstawowe informacje

Nowa Zelandia (New Zealand) leży na Oceanie Spokojnym, na południowy wschód od Australii, za Morzem Tasmana. Tworzą ją dwie główne wyspy: Wyspa Północna (the North Island) i Wyspa Południowa (the South Island), rozdzielone Cieśniną Cooka, oraz wiele mniejszych. Stolica: Wellington, największe miasto: Auckland. Maoryska nazwa kraju to Aotearoa - kraina długiej białej chmury. Mówi się po angielsku i maorysku (te reo Māori), a walutą jest dolar nowozelandzki.

30.Symbole Nowej Zelandii

Kiwi to nielotny ptak z długim dziobem, prowadzący nocny tryb życia; jest symbolem kraju, a Nowozelandczyków nazywa się Kiwis. Symbolem jest też srebrna paproć (the silver fern), noszona na strojach reprezentacji sportowych. Flaga Nowej Zelandii ma Union Jack i cztery czerwone gwiazdy Krzyża Południa w białych obwódkach, a flaga Australii - białe gwiazdy i dodatkową Gwiazdę Wspólnoty.

31.Góry i lodowce Wyspy Południowej

Przez Wyspę Południową ciągną się Alpy Południowe (the Southern Alps) z najwyższym szczytem kraju - Aoraki / Mount Cook. Spływają z nich lodowce, np. Franz Josef i Fox. Na południowym zachodzie, w Parku Narodowym Fiordland, lodowce wyrzeźbiły fiordy - głębokie, wąskie zatoki między stromymi górami; najsłynniejszy z nich to Milford Sound.

32.Wulkany i gejzery Wyspy Północnej

Nowa Zelandia leży na Pacyficznym Pierścieniu Ognia, więc często zdarzają się tu trzęsienia ziemi, a na Wyspie Północnej są czynne wulkany, np. Ruapehu i Tongariro w najstarszym parku narodowym kraju. Jezioro Taupo, największe w Nowej Zelandii, wypełnia krater dawnego superwulkanu. W Rotorua ciepło wnętrza Ziemi podgrzewa wodę: tryskają gejzery, bulgoczą gorące błota i czuć zapach siarki.

33.Zwierzęta Nowej Zelandii

Przed przybyciem ludzi w Nowej Zelandii nie było ssaków lądowych poza nietoperzami, więc wiele ptaków przestało latać. Nielotne są kiwi i kakapo - najcięższa papuga świata, bardzo rzadka; kea to ciekawska papuga górska. Tuatara to gad nazywany żywą skamieniałością, a weta - olbrzymi owad. Olbrzymie nielotne ptaki moa wyginęły kilkaset lat temu, wytępione przez łowców. Dziś kraj słynie też z hodowli owiec.

34.Maorysi - przybycie do Nowej Zelandii

Maorysi (Māori) to rdzenny lud Nowej Zelandii pochodzenia polinezyjskiego. Ich przodkowie przypłynęli około XIII-XIV w. z Polinezji Wschodniej w wielkich łodziach (waka), nawigując według gwiazd, wiatrów i prądów. Według legend przybyli z ojczyzny zwanej Hawaiki, a nowy ląd odkrył żeglarz Kupe. Mówią językiem te reo Māori; słowa kia ora (bądź zdrów) używa się na powitanie i z podziękowaniem.

35.Kultura Maorysów

Haka to tradycyjny taniec z okrzykami, tupaniem i groźnymi minami; przed meczami wykonuje go reprezentacja rugby All Blacks. Hongi to powitanie przez zetknięcie nosów i czół. Tā moko to tradycyjny tatuaż, także na twarzy. Marae to miejsce spotkań społeczności z domem zgromadzeń (wharenui). Hāngī to jedzenie pieczone w ziemnym piecu z rozgrzanych kamieni. Z zielonego kamienia (pounamu) rzeźbi się ozdoby, często w kształcie spirali koru.

36.Historia Nowej Zelandii

Pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do Nowej Zelandii, był Holender Abel Tasman (1642); nazwa kraju pochodzi od holenderskiej prowincji Zelandia. W latach 1769-1770 James Cook opłynął i dokładnie opisał obie główne wyspy. 6 lutego 1840 r. przedstawiciele Korony Brytyjskiej i wodzowie maoryscy podpisali Traktat z Waitangi (the Treaty of Waitangi), od którego zaczęła się brytyjska kolonia. Rocznicę obchodzi się jako Waitangi Day - święto narodowe.

37.Nowa Zelandia jako pionier i słynni Nowozelandczycy

W 1893 r. Nowa Zelandia jako pierwszy samorządny kraj na świecie przyznała kobietom prawo głosu w wyborach parlamentarnych; walkę o to prowadziła Kate Sheppard. Nowozelandczyk Edmund Hillary razem z Szerpą Tenzingiem Norgayem jako pierwsi stanęli w 1953 r. na szczycie Mount Everestu. Z Nowej Zelandii pochodził też fizyk Ernest Rutherford, badacz budowy atomu.

38.Miasta Nowej Zelandii

Auckland na Wyspie Północnej - największe miasto, zwane miastem żagli (the City of Sails), z wieżą Sky Tower, zbudowane na polu dawnych wulkanów. Wellington - stolica na południowym krańcu Wyspy Północnej, z parlamentem i muzeum Te Papa. Christchurch - największe miasto Wyspy Południowej, zwane miastem ogrodów. Queenstown - stolica sportów ekstremalnych, gdzie powstał pierwszy komercyjny skok na bungee. Dunedin ma szkockie korzenie, a Rotorua słynie z gejzerów i kultury maoryskiej.

39.Nowa Zelandia - kultura i zwyczaje

Najpopularniejszym sportem jest rugby, a reprezentacja All Blacks gra w czarnych strojach ze srebrną paprocią. W Nowej Zelandii nakręcono filmy Władca Pierścieni i Hobbit - wioska Hobbiton przyciąga turystów. Boże Narodzenie przypada latem, gdy na czerwono kwitnie drzewo pōhutukawa, zwane nowozelandzką choinką. Popularny deser to beza pavlova. Kiwi English: jandals (japonki), togs (strój kąpielowy), chilly bin (lodówka turystyczna), sweet as (super).

40.Australia i Nowa Zelandia - porównanie

Stolice: Canberra i Wellington; największe miasta: Sydney i Auckland. Rdzenni mieszkańcy: Aborygeni i mieszkańcy Wysp Cieśniny Torresa w Australii, Maorysi w Nowej Zelandii. Symbole: kangur i emu oraz kiwi i srebrna paproć. Oba kraje mają na fladze Union Jack i Krzyż Południa, mają ruch lewostronny, należą do Wspólnoty Narodów, leżą na półkuli południowej i wspólnie obchodzą Anzac Day (25 kwietnia). Dzieli je Morze Tasmana.