Olimpiada Literatury i Języka Polskiego dla SP - młodzieńcze uczucia i dylematy

1.William Szekspir

Angielski dramatopisarz, poeta i aktor (1564-1616) ze Stratford-upon-Avon. Pisał sztuki dla londyńskiego teatru Globe i sam w nich grywał. Stworzył tragedie (np. „Romeo i Julia”, „Hamlet”), komedie (np. „Sen nocy letniej”) i dramaty historyczne. Uchodzi za najwybitniejszego dramaturga literatury angielskiej.

2.„Romeo i Julia” - rodzaj i gatunek

Utwór należy do dramatu, czyli rodzaju literackiego przeznaczonego do wystawienia na scenie, i jest tragedią. Szekspir napisał go około 1595 r. Składa się z prologu i pięciu aktów podzielonych na sceny. Nie ma narratora: tekst tworzą dialogi i monologi postaci oraz krótkie didaskalia.

3.Miejsce i czas akcji „Romea i Julii”

Akcja dzieje się we włoskiej Weronie, a część scen w Mantui, dokąd zostaje wygnany Romeo. Wydarzenia trwają zaledwie kilka dni - od bójki na ulicy i balu do śmierci kochanków. Szybkie tempo podkreśla pośpiech bohaterów: zakochują się, biorą ślub i giną w ciągu niespełna tygodnia.

4.Montekowie i Kapuletowie

Dwa szlacheckie rody Werony, które łączy dawna, odziedziczona nienawiść - utwór nie podaje jej przyczyny. Romeo należy do rodu Montekich, Julia - do rodu Kapuletów. Waśń przenosi się na krewnych i służbę, wywołując bójki na ulicach. Książę Werony zapowiada, że kolejne zakłócenie spokoju zostanie ukarane śmiercią.

5.Prolog w „Romeo i Julii”

Prolog wygłasza Chór przed pierwszym aktem. Streszcza całą historię: w Weronie żyją dwa zwaśnione rody, a z nich wywodzi się para nieszczęśliwych kochanków, których śmierć pogodzi rodziny. Widz od początku zna więc zakończenie - napięcie nie dotyczy tego, co się stanie, lecz tego, jak do tego dojdzie.

6.Romeo

Syn Montekich, młody i bardzo uczuciowy. Na początku cierpi z powodu nieodwzajemnionej miłości do Rozaliny, ale na balu zakochuje się w Julii od pierwszego wejrzenia. Działa pod wpływem emocji: błyskawicznie się zakochuje, w gniewie zabija Tybalta, a w rozpaczy - na wieść o śmierci Julii - postanawia umrzeć.

7.Julia

Jedyna córka Kapuletów, nie ma jeszcze czternastu lat. Na początku jest posłuszną córką, która nie myśli o małżeństwie. Pod wpływem miłości szybko dojrzewa: sama decyduje o ślubie z Romeem, przeciwstawia się ojcu, który chce wydać ją za Parysa, i odważnie przyjmuje ryzykowny plan ojca Laurentego.

8.Merkucjo

Przyjaciel Romea i krewny księcia. Dowcipny kpiarz, mistrz gry słów; wygłasza słynny monolog o królowej Mab - wróżce, która zsyła ludziom sny. Staje do pojedynku z Tybaltem w obronie honoru Romea i ginie. Umierając, przeklina oba zwaśnione rody - od jego śmierci akcja zmierza już ku tragedii.

9.Tybalt

Kuzyn Julii (siostrzeniec pani Kapulet), porywczy i dumny, szuka zwady z Montekimi. Rozpoznaje Romea na balu i chce go wyzwać, ale gospodarz mu zabrania. Następnego dnia zabija w pojedynku Merkucja, a sam ginie z ręki Romea, który mści się za przyjaciela.

10.Benwolio

Kuzyn i przyjaciel Romea z rodu Montekich. W przeciwieństwie do Tybalta i Merkucja stara się rozdzielać walczących i łagodzić spory. Namawia Romea, by na balu u Kapuletów porównał Rozalinę z innymi pannami. Po bójce opowiada księciu, jak zginęli Merkucjo i Tybalt.

11.Ojciec Laurenty

Zakonnik (franciszkanin), spowiednik i doradca Romea, znawca ziół. Udziela kochankom potajemnego ślubu, bo liczy, że to małżeństwo pogodzi zwaśnione rody. Gdy Julia ma poślubić Parysa, daje jej napój wywołujący pozorną śmierć. Chce dobrze, ale jego plan zawodzi; w finale wyjaśnia księciu, co się stało.

12.Niania (mamka) Julii

Opiekunka, która wykarmiła Julię i zna ją od niemowlęctwa. Gadatliwa i rubaszna, wnosi do tragedii humor. Jest powierniczką Julii i pośredniczką między kochankami, ale gdy Romeo zostaje wygnany, radzi Julii poślubić Parysa. Od tej chwili Julia przestaje jej ufać i zostaje ze swoimi decyzjami sama.

13.Hrabia Parys

Młody szlachcic, krewny księcia, który prosi Kapuleta o rękę Julii. Rodzice uważają go za idealnego kandydata na męża, ale Julia go nie kocha. Przychodzi z kwiatami do grobowca Julii, spotyka tam Romea i ginie z jego ręki w walce.

14.Książę Eskalus

Władca Werony, strażnik prawa i porządku. Zakazuje bójek pod karą śmierci, a po zabójstwie Tybalta skazuje Romea na wygnanie. W finale, nad ciałami zmarłych, oskarża rody o skutki ich nienawiści i stwierdza, że ukarani zostali wszyscy - także on sam, bo pobłażał waśni i stracił krewnych.

15.Bal u Kapuletów

Uczta w domu Kapuletów, na którą Romeo przychodzi w masce, bo ma tam być Rozalina. Po raz pierwszy widzi Julię i zakochuje się od pierwszego wejrzenia, a ona odwzajemnia uczucie. Dopiero po rozmowie i pocałunku oboje dowiadują się, że należą do zwaśnionych rodów.

16.Scena balkonowa

Nocna scena w ogrodzie Kapuletów, pod oknem Julii, tuż po balu. Julia, nie wiedząc, że Romeo słucha, mówi, że nazwisko nie decyduje o człowieku - róża pod inną nazwą pachniałaby tak samo. Kochankowie wyznają sobie miłość i postanawiają się pobrać. To jedna z najsłynniejszych scen miłosnych w literaturze.

17.Potajemny ślub

Dzień po balu ojciec Laurenty udziela Romeowi i Julii ślubu w swojej celi. Pośredniczką jest Niania, a rodziny o niczym nie wiedzą. Zakonnik ma nadzieję, że to małżeństwo zamieni nienawiść rodów w zgodę, ale tajemnica sprawia, że później nikt nie może pomóc kochankom otwarcie.

18.Śmierć Merkucja i Tybalta - punkt zwrotny

Tybalt wyzywa Romea, ale ten - już jako mąż Julii - odmawia walki z jej krewnym. Za Romea staje więc Merkucjo. Romeo próbuje rozdzielić walczących, a wtedy Tybalt śmiertelnie rani Merkucja. Romeo w gniewie zabija Tybalta i zostaje wygnany z Werony. Od tej sceny (akt III) historia miłosna zmienia się w tragedię.

19.Skowronek i słowik

Scena rozstania o świcie po nocy poślubnej. Julia przekonuje, że śpiewa słowik - ptak nocy, bo chce zatrzymać Romea. Romeo wie, że to skowronek, który zwiastuje świt, a więc czas ucieczki przed karą. Spór o ptaki pokazuje, jak kochankowie bronią się przed rozłąką.

20.Zaręczyny z Parysem i bunt Julii

Po śmierci Tybalta Kapulet postanawia szybko wydać Julię za Parysa - rodzice sądzą, że córka płacze po kuzynie, i chcą ją pocieszyć. Julia odmawia. Ojciec wpada w gniew i grozi, że wyrzuci ją z domu, matka się od niej odwraca, a Niania radzi poślubić Parysa. Julia szuka pomocy u ojca Laurentego.

21.Napój ojca Laurentego

Zakonnik daje Julii płyn, po którego wypiciu zapadnie ona w sen podobny do śmierci (na około 42 godziny). Rodzina ma uznać ją za zmarłą i złożyć w grobowcu Kapuletów. W tym czasie Romeo, zawiadomiony listem, ma przybyć, zabrać Julię po przebudzeniu i uciec z nią do Mantui.

22.Niedostarczony list

List ojca Laurentego do Romea niesie brat Jan, ale zostaje on zatrzymany w domu zamkniętym z powodu zarazy (kwarantanna) i nie dociera do Mantui. Tymczasem sługa Romea, Baltazar, widzi pogrzeb Julii i donosi panu o jej śmierci. Romeo nie zna planu - kupuje truciznę od ubogiego aptekarza i wraca do Werony.

23.Finał w grobowcu Kapuletów

Przy grobowcu Romeo spotyka Parysa i zabija go w walce. Przy ciele Julii wypija truciznę i umiera. Chwilę później Julia budzi się, widzi martwego męża i odmawia ucieczki z ojcem Laurentym. Zostaje sama i przebija się sztyletem Romea. Kochankowie giną, bo dzieli ich zaledwie kilka chwil.

24.Pojednanie rodów

Nad ciałami dzieci Montekowie i Kapuletowie podają sobie ręce i kończą waśń; ojcowie zapowiadają wzniesienie złotych posągów kochanków. Zgoda przychodzi jednak za późno - pokój zostaje okupiony śmiercią młodych. Matka Romea umiera z żalu po wygnaniu syna, a Werona traci też Merkucja, Tybalta i Parysa.

25.Konflikt pokoleń w „Romeo i Julii”

Spór dorosłych i młodych o prawo do decydowania o własnym życiu. Rodzice Julii, zgodnie z obyczajem, sami wybierają jej męża i oczekują posłuszeństwa. Młodzi kierują się uczuciem i działają w tajemnicy. Dorośli przekazują dzieciom swoją nienawiść, a dzieci płacą za nią życiem.

26.Dylemat i konflikt wewnętrzny

Dylemat to wybór między dwiema ważnymi wartościami, gdy każda decyzja coś niszczy. Rodzi konflikt wewnętrzny - rozdarcie w samym bohaterze (w odróżnieniu od konfliktu zewnętrznego między ludźmi, np. rodami). Julia wybiera między posłuszeństwem rodzicom a wiernością mężowi, Romeo - między zgodą z rodziną żony a zemstą za przyjaciela.

27.Przypadek i los w „Romeo i Julii”

O tragedii decyduje splot przypadków: Romeo trafia na bal wroga, list nie dociera, Romeo przybywa do grobowca chwilę przed przebudzeniem Julii, a zakonnik przychodzi za późno. Bohaterowie czują, że ciąży nad nimi zły los (fatum). Do nieszczęścia prowadzą jednak też ich decyzje: pośpiech, gwałtowność i nienawiść rodów.

28.Pierwsza miłość jako temat lektur

Pierwsza miłość to uczucie intensywne, pełne zachwytu i lęku, często zderzające się z oczekiwaniami dorosłych. W „Romeo i Julii” okazuje się silniejsza niż nienawiść rodów, ale kończy się śmiercią. W powieściach obyczajowych dla młodzieży pierwsze uczucie jest zwykle ważnym etapem dorastania: bohater uczy się rozumieć siebie i innych oraz ponosić skutki swoich wyborów.

29.Tragedia

Gatunek dramatu, w którym bohater uwikłany jest w konflikt bez dobrego wyjścia - każdy wybór prowadzi do klęski. Akcja zmierza do nieszczęśliwego zakończenia, najczęściej śmierci bohaterów. „Romeo i Julia” to tragedia miłosna: uczucie młodych zderza się z nienawiścią rodów i niekorzystnym zbiegiem okoliczności.

30.Akt, scena, didaskalia, monolog, dialog

Akt to większa część dramatu (w „Romeo i Julii” jest ich pięć), dzieli się na sceny. Tekst główny to wypowiedzi postaci: dialog (rozmowa co najmniej dwóch osób) i monolog (dłuższa wypowiedź jednej postaci). Didaskalia to tekst poboczny - wskazówki autora: kto wchodzi, gdzie toczy się scena, co robi postać.

31.Komizm w tragedii Szekspira

Szekspir łączy sceny poważne i zabawne. Śmieszą gadatliwa Niania, kpiący Merkucjo i przekomarzająca się służba. Komizm rozładowuje napięcie i pokazuje życie w pełni - radość i smutek obok siebie. Dzięki kontrastowi tragiczny finał robi jeszcze większe wrażenie.

32.Bohater dynamiczny i statyczny

Bohater dynamiczny zmienia się w toku akcji: dojrzewa, zmienia poglądy lub postępowanie (np. Julia - od posłusznej dziewczynki do kobiety podejmującej własne decyzje). Bohater statyczny pozostaje taki sam od początku do końca (np. porywczy Tybalt). Opisując bohatera, warto pokazać, co go zmieniło i dlaczego.

33.Powieść obyczajowa dla młodzieży

Odmiana powieści, która przedstawia codzienne życie w realistycznym świecie: dom, szkołę, przyjaźń, pierwsze uczucia, konflikty z dorosłymi. Bohaterami są zwykle nastolatki, a akcja skupia się na ich przeżyciach i dojrzewaniu. Gdy najważniejsze są myśli i uczucia bohaterów, mówimy o powieści psychologicznej.

34.Krystyna Siesicka

Polska pisarka (1928-2015), autorka powieści dla młodzieży, m.in. „Jezioro osobliwości” i „Zapałka na zakręcie”. Pisała głównie o dorastaniu dziewcząt: pierwszych uczuciach, przyjaźni, relacjach z rodzicami i trudnych wyborach. Jej powieści mają charakter psychologiczny - ważniejsze od przygód są przeżycia wewnętrzne bohaterów.

35.„Zapałka na zakręcie” - gatunek

Powieść Krystyny Siesickiej dla młodzieży. Jak inne jej książki, zaliczana jest do prozy obyczajowo-psychologicznej: takie utwory pokazują realistyczny, codzienny świat, a ważniejsze od przygód są w nich przeżycia wewnętrzne bohaterów.

36.Tytuł „Zapałka na zakręcie” - znaczenie przenośne

Tytuł można odczytać przenośnie. Zapałka płonie krótko i jasno, a łatwo ją zgasić - może oznaczać gwałtowne, kruche uczucie. Zakręt to w języku potocznym przełom, zmiana kierunku w życiu (por. „życiowy zakręt”). Tak odczytany tytuł zapowiada opowieść o ważnym, ale ulotnym momencie dorastania.

37.Edmund Niziurski

Polski pisarz (1925-2013), autor humorystycznych powieści o uczniach i ich przygodach, m.in. „Sposób na Alcybiadesa”, „Niewiarygodne przygody Marka Piegusa” i „Księga urwisów”. Jego bohaterowie to pomysłowi nastolatkowie, a styl wyróżnia się humorem, żywą akcją i zabawnym językiem.

38.„Adelo, zrozum mnie!” - tytuł

Powieść Edmunda Niziurskiego dla młodzieży. Tytuł jest bezpośrednim zwrotem do adresatki: imię Adela stoi w wołaczu (Adelo), a wykrzyknik wzmacnia prośbę. Taki zwrot do osoby to apostrofa. Słowa „zrozum mnie” można odczytać jako prośbę o porozumienie z kimś, na kim mówiącemu zależy.

39.Aleksander Minkowski, „Dolina Światła”

Aleksander Minkowski to polski pisarz, autor powieści dla młodzieży, w których ważne są dorastanie, przyjaźń, pierwsze uczucia i trudne wybory młodych ludzi. Jedną z nich jest „Dolina Światła”. W tytułach utworów światło często symbolizuje nadzieję, dobro i poznanie prawdy.

40.Ewa Nowak, „Wszystko, tylko nie mięta”

Ewa Nowak to współczesna polska autorka popularnych powieści dla nastolatków. Pisze o codziennym życiu młodych: szkole, przyjaźni, pierwszych miłościach, relacjach z rodzicami i trudnych emocjach, językiem bliskim mowie młodzieży. „Wszystko, tylko nie mięta” to jedna z jej powieści obyczajowych dla młodzieży.