Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Informatyki (śląskie) - Python, HTML i arkusz

1.Zmienna i przypisanie w Pythonie

Zmienna to nazwana „szufladka” na wartość. Przypisanie zapisuje się znakiem =, np. wiek = 13 - od teraz nazwa wiek oznacza 13. Nowe przypisanie zastępuje starą wartość: po x = 5 i x = x + 1 zmienna x ma wartość 6. Nazwa może zawierać litery, cyfry i znak _, ale nie może zaczynać się od cyfry ani być słowem kluczowym (np. if, for). Python odróżnia wielkie i małe litery: Wiek i wiek to dwie różne zmienne.

2.Podstawowe typy danych w Pythonie

int - liczba całkowita, np. 7 albo -3. float - liczba zmiennoprzecinkowa, zapisywana z kropką, np. 2.5 albo 3.0. str - napis (tekst) w cudzysłowie, np. 'kot'. bool - wartość logiczna True albo False. Typ wartości pokazuje funkcja type(), np. type(2.5) wskazuje float. Uwaga: '7' w cudzysłowie to napis, a nie liczba.

3.Funkcja print()

print() wypisuje wartości na ekranie. Kilka wartości oddziela się przecinkami, a Python wstawia między nie spację: print('Wynik:', 5) wypisze Wynik: 5. Parametr sep zmienia separator: print(1, 2, 3, sep='-') wypisze 1-2-3. Parametr end mówi, co wypisać na końcu (domyślnie przejście do nowej linii): po print('A', end='') następny print pisze dalej w tej samej linii.

4.Funkcja input()

input() czeka, aż użytkownik wpisze tekst i naciśnie Enter, i zwraca ten tekst jako napis (str) - nawet gdy wpisano same cyfry. W nawiasie można podać komunikat: imie = input('Jak masz na imię? '). Żeby liczyć na wczytanej wartości, trzeba ją zamienić na liczbę: wiek = int(input('Podaj wiek: ')), a dla liczb z częścią ułamkową float(input()).

5.Zamiana typów (konwersja)

int('7') daje liczbę 7, float('2.5') daje 2.5, a str(7) daje napis '7'. Funkcja int() zastosowana do liczby z ułamkiem odcina część ułamkową bez zaokrąglania: int(3.9) daje 3. Typ ma znaczenie przy działaniach: '2' + '3' daje napis '23' (sklejenie), a 2 + 3 daje 5. Dodanie liczby do napisu, np. 'a' + 1, kończy się błędem TypeError.

6.Operatory arytmetyczne w Pythonie

+ dodawanie, - odejmowanie, * mnożenie, / dzielenie (zawsze daje float: 7 / 2 to 3.5, a 6 / 2 to 3.0), // dzielenie całkowite (7 // 2 to 3), % reszta z dzielenia (7 % 2 to 1), ** potęgowanie (2 ** 3 to 8). Kolejność: najpierw **, potem *, /, //, %, a na końcu + i -. Nawiasy zmieniają kolejność: 2 + 3 * 4 to 14, a (2 + 3) * 4 to 20. Skrót x += 2 znaczy x = x + 2.

7.Operatory porównania

== równe, != różne, < mniejsze, > większe, <= mniejsze lub równe, >= większe lub równe. Wynikiem porównania jest wartość logiczna True albo False, np. 5 != 3 daje True. Nie myl = (przypisanie wartości zmiennej) z == (sprawdzenie, czy dwie wartości są równe). Porównania można łączyć: 0 < x < 10 jest prawdziwe, gdy x leży między 0 a 10.

8.Instrukcja warunkowa if i else

Po słowie if piszemy warunek i dwukropek. Polecenia wykonywane, gdy warunek jest prawdziwy, piszemy w kolejnych liniach z wcięciem (zwykle 4 spacje). Po else z dwukropkiem, też z wcięciem, piszemy polecenia na wypadek, gdy warunek jest fałszywy. Przykład w dwóch liniach: if n % 2 == 0: print('parzysta'), a pod spodem else: print('nieparzysta'). Brak dwukropka albo złe wcięcie to błąd składni.

9.Instrukcja elif

elif (skrót od else if) pozwala sprawdzić kolejne warunki. Python sprawdza je od góry i wykonuje polecenia tylko przy PIERWSZYM prawdziwym warunku, a resztę pomija; else na końcu działa, gdy żaden warunek nie był prawdziwy. Przykład: if p >= 90: ocena = 6, elif p >= 75: ocena = 5, else: ocena = 4. Dla p = 95 ocena wynosi 6, bo pierwszy warunek jest prawdziwy i dalszych się nie sprawdza. Dlatego kolejność warunków ma znaczenie.

10.Warunki złożone: and, or, not

and - oba warunki muszą być prawdziwe: if wiek >= 13 and wiek <= 19. or - wystarczy jeden: if dzien == 'sobota' or dzien == 'niedziela'. not odwraca wartość warunku: not (x > 5) znaczy, że x nie jest większe od 5. Każda część musi być pełnym porównaniem: zapis x == 1 or 2 jest błędny i zawsze działa jak prawda - poprawnie piszemy x == 1 or x == 2.

11.Pętla for i funkcja range()

Pętla for powtarza polecenia dla kolejnych wartości: for i in range(5): print(i) wypisze 0, 1, 2, 3, 4. range(n) daje n liczb od 0 do n - 1. range(a, b) daje liczby od a do b - 1, np. range(2, 6) to 2, 3, 4, 5. range(a, b, krok) liczy co krok: range(1, 10, 2) to 1, 3, 5, 7, 9, a range(5, 0, -1) to 5, 4, 3, 2, 1. Górna granica nigdy nie należy do zakresu.

12.Pętla while

while powtarza polecenia, dopóki warunek jest prawdziwy; warunek sprawdza się przed każdym powtórzeniem. Przykład: n = 1, a potem while n < 100: n = n * 2 - pętla kończy się, gdy n osiągnie 128. Coś w pętli musi zmieniać warunek, inaczej powstanie pętla nieskończona. while stosuje się, gdy nie wiemy z góry, ile będzie powtórzeń, a for - gdy liczba powtórzeń jest znana.

13.Sumowanie i zliczanie w pętli

Sumę liczy się w zmiennej zwanej akumulatorem: przed pętlą s = 0, a w pętli s = s + liczba (krócej s += liczba). Przykład: s = 0, potem for i in range(1, 6): s += i - na końcu s = 15, bo 1 + 2 + 3 + 4 + 5 = 15. Licznik działa podobnie: przed pętlą licznik = 0, a w pętli licznik += 1 dla każdego elementu spełniającego warunek. Iloczyn zaczyna się od 1, nie od 0.

14.Definiowanie funkcji: def

Funkcja to nazwany fragment programu, który można wywoływać wiele razy. Definicja zaczyna się od słowa def, potem jest nazwa, nawiasy z parametrami i dwukropek, a ciało funkcji ma wcięcie. Przykład: def pole(a, b): return a * b. Wywołanie pole(3, 4) daje 12 - liczby 3 i 4 to argumenty, które trafiają do parametrów a i b. Funkcję trzeba zdefiniować, zanim się ją wywoła.

15.return a print w funkcji

return kończy działanie funkcji i ZWRACA wynik do miejsca wywołania, więc można go zapisać w zmiennej albo użyć dalej: x = pole(3, 4) + 1 daje 13. print tylko wypisuje na ekran - funkcja bez return zwraca specjalną wartość None. Zmienne utworzone wewnątrz funkcji są lokalne, czyli nie istnieją poza nią. Funkcja może mieć kilka instrukcji return, np. w różnych gałęziach if.

16.Lista w Pythonie

Lista przechowuje wiele wartości w jednej zmiennej: oceny = [5, 3, 6, 4]. Elementy mają numery (indeksy) liczone od 0: oceny[0] to 5, oceny[3] to 4, a oceny[-1] to ostatni element, czyli też 4. len(oceny) daje liczbę elementów, tu 4. Elementy można zmieniać: oceny[1] = 5. Odwołanie do nieistniejącego indeksu, np. oceny[4], kończy się błędem IndexError.

17.Operacje na listach

lista.append(x) dodaje element x na końcu listy. sum(lista), min(lista) i max(lista) dają sumę, najmniejszy i największy element. lista.sort() sortuje listę rosnąco w miejscu, a sorted(lista) zwraca nową, posortowaną listę. x in lista daje True, gdy x jest w liście. Przykład: dla t = [4, 1, 3] po t.append(2) mamy [4, 1, 3, 2], a sum(t) daje 10. Pustą listę tworzy zapis [].

18.Przechodzenie po liście w pętli

Pętla for x in lista przyjmuje po kolei każdy element listy, np. for x in [2, 5, 8]: print(x * 10) wypisze 20, 50, 80. Gdy potrzebny jest numer elementu, używa się indeksów: for i in range(len(lista)) - wtedy lista[i] to element o indeksie i. Tak programuje się poznane algorytmy, np. wyszukiwanie liniowe, szukanie największego elementu i sortowanie przez wybieranie.

19.Napisy - indeksy i wycinki

Napis to ciąg znaków ponumerowanych od 0: dla s = 'Python' s[0] to 'P', a s[-1] to 'n'. len(s) daje 6. Wycinek s[a:b] zawiera znaki od indeksu a do b - 1: s[0:2] to 'Py', a s[2:] to 'thon'. Zapis s[::-1] odwraca napis: 'nohtyP'. Po napisie można przejść pętlą for znak in s. Napisu nie da się zmienić w miejscu - s[0] = 'J' kończy się błędem.

20.Działania i metody napisów

+ skleja napisy: 'Ala' + ' ma' daje 'Ala ma', a * powtarza: 'ab' * 3 daje 'ababab'. s.upper() zamienia litery na wielkie, s.lower() na małe, s.replace('a', 'o') zamienia każde a na o, a s.count('a') liczy wystąpienia litery a. 'kot' in s sprawdza, czy s zawiera słowo kot. Wygodne wypisywanie daje f-napis: print(f'Masz {wiek} lat') wstawia wartość zmiennej wiek w miejsce nawiasów klamrowych.

21.HTML i znaczniki

HTML to język znaczników, w którym opisuje się budowę strony internetowej. Znacznik (tag) zapisuje się w nawiasach ostrych: otwierający <p> i zamykający </p> z ukośnikiem; razem z treścią tworzą element. Atrybuty dopisuje się w znaczniku otwierającym, np. <p title="opis">. Niektóre znaczniki są puste i nie mają zamykającego, np. <br> i <img>. Plik strony ma rozszerzenie .html, a wyświetla go przeglądarka.

22.Struktura dokumentu HTML

Dokument zaczyna się od <!DOCTYPE html>, a całą treść obejmuje element <html>. W części <head> są informacje o stronie, np. <title>Moja strona</title> - tytuł widoczny na karcie przeglądarki - oraz <meta charset="UTF-8">, dzięki któremu poprawnie wyświetlają się polskie litery. W części <body> jest wszystko, co widać na stronie: nagłówki, akapity, obrazy, tabele i odnośniki. Znaczniki zamyka się w odwrotnej kolejności niż otwiera: <p><b>tekst</b></p>.

23.Nagłówki, akapity i wyróżnienia w HTML

<h1> to nagłówek najważniejszy (największy), a <h6> - najmniej ważny. <p> tworzy akapit, <br> przenosi tekst do nowej linii, a <hr> rysuje poziomą linię. <strong> (lub <b>) pogrubia tekst, a <em> (lub <i>) pisze go kursywą; <strong> i <em> dodatkowo oznaczają ważność i akcent, co odczytuje czytnik ekranu. Przeglądarka ignoruje dodatkowe spacje i entery w kodzie - nową linię daje dopiero <br> albo nowy akapit.

24.Odnośniki (linki) w HTML

Odnośnik tworzy znacznik <a> z atrybutem href, który wskazuje adres: <a href="https://www.example.com">Przejdź</a>; klikalny jest tekst między znacznikami. Adres może być bezwzględny (pełny, z https://) albo względny, np. plik obok: href="kontakt.html". Atrybut target="_blank" otwiera link w nowej karcie, a href="mailto:adres@example.com" otwiera pisanie e-maila. href="#kontakt" prowadzi do miejsca na tej samej stronie z id="kontakt".

25.Obrazy na stronie: <img>

Obraz wstawia pusty znacznik <img> (bez zamykającego): <img src="kot.jpg" alt="Rudy kot śpi na kanapie" width="300">. Atrybut src podaje plik lub adres obrazu, alt - tekst alternatywny, który czyta czytnik ekranu i który widać, gdy obraz się nie wczyta, a width i height - wymiary w pikselach. Obraz staje się odnośnikiem, gdy włożymy <img> między znaczniki <a> i </a>.

26.Listy w HTML

<ul> tworzy listę punktowaną (nieuporządkowaną), a <ol> - numerowaną (uporządkowaną). Każdy punkt listy to element <li>. Przykład: <ul><li>mleko</li><li>chleb</li></ul> wyświetli dwa punkty z kropkami. W liście <ol> przeglądarka sama dopisuje numery 1, 2, 3… Listy można zagnieżdżać, wkładając nową listę do elementu <li>.

27.Tabele w HTML

<table> obejmuje całą tabelę, <tr> (table row) to wiersz, <td> (table data) to zwykła komórka, a <th> - komórka nagłówka (domyślnie pogrubiona i wyśrodkowana). Komórki zapisuje się wewnątrz wierszy, więc tabela o 2 wierszach i 3 kolumnach to dwa elementy <tr>, a w każdym trzy <td>. Atrybut colspan="2" rozciąga komórkę na dwie kolumny, a rowspan="2" - na dwa wiersze.

28.Dostępność cyfrowa

Dostępność cyfrowa oznacza, że ze stron, dokumentów i aplikacji mogą korzystać wszyscy, także osoby z niepełnosprawnościami: niewidome (używają czytnika ekranu, który czyta treść na głos), słabowidzące, niesłyszące czy mające trudność z obsługą myszy. Międzynarodowe wytyczne WCAG opisują cztery zasady: treść ma być postrzegalna, funkcjonalna (możliwa do obsługi), zrozumiała i solidna, czyli działać z różnymi urządzeniami i programami.

29.Zasady dostępnej strony i dokumentu

Każdy obraz niosący treść ma opis w atrybucie alt. Tekst wyraźnie kontrastuje z tłem. Nagłówki h1-h6 tworzą logiczny porządek, bez przeskakiwania poziomów. Linki mają opisowy tekst, np. „Plan lekcji klasy 7”, a nie „kliknij tutaj”. Filmy mają napisy, a nagrania - transkrypcję. Wszystko da się obsłużyć samą klawiaturą (klawisz Tab). Informacji nie przekazuje się samym kolorem, np. „pola na czerwono są obowiązkowe”.

30.Arkusz: komórka, adres, zakres i formuła

Arkusz kalkulacyjny ma kolumny oznaczone literami (A, B, C…) i wiersze oznaczone liczbami (1, 2, 3…). Adres komórki to litera kolumny i numer wiersza, np. B3. Zakres to prostokąt komórek zapisany z dwukropkiem, np. A1:A10 albo A1:C5. Formuła zaczyna się znakiem =, np. =A1+B1*2 albo =(A1+A2)/2; działania to + - * / oraz ^ (potęga), a kolejność jest taka jak w matematyce. Po zmianie danych formuła sama przelicza wynik.

31.Funkcje SUMA, ŚREDNIA, MIN, MAX

Funkcja ma nazwę i argumenty w nawiasie. =SUMA(A1:A10) (ang. SUM) dodaje liczby z zakresu, =ŚREDNIA(B2:B8) (AVERAGE) liczy średnią arytmetyczną, a =MIN(C1:C20) i =MAX(C1:C20) (MIN, MAX) dają najmniejszą i największą wartość. W polskiej wersji arkusza argumenty oddziela się średnikiem: =SUMA(A1:A5;C1) dodaje zakres A1:A5 i komórkę C1. =ZAOKR(A1;2) (ROUND) zaokrągla liczbę do 2 miejsc po przecinku.

32.Funkcje ILE.LICZB, ILE.NIEPUSTYCH, LICZ.JEŻELI

=ILE.LICZB(A1:A20) (ang. COUNT) liczy komórki z liczbami, a =ILE.NIEPUSTYCH(A1:A20) (COUNTA) - wszystkie niepuste, także z tekstem. =LICZ.JEŻELI(zakres;kryterium) (COUNTIF) liczy komórki spełniające warunek: =LICZ.JEŻELI(B2:B30;">=50") liczy wyniki co najmniej równe 50, a =LICZ.JEŻELI(C2:C30;"tak") - komórki z tekstem tak. Podobnie =SUMA.JEŻELI(zakres;kryterium) (SUMIF) dodaje tylko wartości spełniające warunek.

33.Funkcja JEŻELI (IF)

=JEŻELI(warunek;wartość_gdy_prawda;wartość_gdy_fałsz), ang. IF. Przykład: =JEŻELI(B2>=50;"zdał";"nie zdał") wpisze zdał, gdy w B2 jest co najmniej 50, a w przeciwnym razie nie zdał. Tekst w formule ujmuje się w cudzysłów. W warunkach używa się znaków =, <>, <, >, <=, >=, przy czym <> znaczy „różne”. JEŻELI można zagnieżdżać: =JEŻELI(A1>0;"dodatnia";JEŻELI(A1=0;"zero";"ujemna")).

34.Funkcje ORAZ i LUB (AND, OR)

=ORAZ(warunek1;warunek2) (ang. AND) daje PRAWDA tylko wtedy, gdy wszystkie warunki są spełnione, a =LUB(warunek1;warunek2) (OR) - gdy spełniony jest choć jeden. Zwykle łączy się je z JEŻELI: =JEŻELI(ORAZ(B2>=50;C2>=50);"awans";"brak") wpisze awans tylko wtedy, gdy oba wyniki są co najmniej równe 50. Wartości logiczne w polskim arkuszu to PRAWDA (TRUE) i FAŁSZ (FALSE).

35.Adresowanie względne

Zwykły adres, np. A1, jest względny: przy kopiowaniu formuły zmienia się o tyle, o ile przesunęliśmy formułę. Jeśli w C1 jest =A1+B1, to po skopiowaniu do C2 powstanie =A2+B2, a po skopiowaniu do D1 - =B1+C1. Dzięki temu jedną formułę można przeciągnąć w dół i od razu policzyć wynik dla każdego wiersza tabeli.

36.Adresowanie bezwzględne

Adres bezwzględny ma znak dolara przed literą kolumny i przed numerem wiersza: $\text{\textdollar A\textdollar 1}$. Przy kopiowaniu formuły taki adres się nie zmienia. Używa się go, gdy wszystkie formuły korzystają z jednej stałej komórki, np. z ceny lub kursu waluty w E1: $\text{=B2*\textdollar E\textdollar 1}$ skopiowane w dół daje $\text{=B3*\textdollar E\textdollar 1}$, $\text{=B4*\textdollar E\textdollar 1}$ itd.

37.Adresowanie mieszane

Adres mieszany blokuje tylko jedną część: w $\text{\textdollar A1}$ stała jest kolumna A, a wiersz się zmienia; w $\text{A\textdollar 1}$ stały jest wiersz 1, a kolumna się zmienia. Przykład to tabliczka mnożenia z liczbami w kolumnie A i w wierszu 1: w B2 wpisujemy $\text{=\textdollar A2*B\textdollar 1}$ i kopiujemy na całą tabelę - każda komórka mnoży liczbę z kolumny A przez liczbę z wiersza 1. Dolar blokuje to, co stoi zaraz za nim.

38.Rodzaje wykresów w arkuszu

Wykres kolumnowy (lub słupkowy) porównuje wartości kilku kategorii, np. liczbę uczniów w klasach. Liniowy pokazuje zmiany w czasie, np. temperaturę w kolejnych dniach. Kołowy pokazuje udział części w całości, np. procent głosów, i ma tylko jedną serię danych. Punktowy (XY) pokazuje zależność między dwiema wielkościami liczbowymi i nadaje się do rysowania wykresu funkcji. Dobry wykres ma tytuł, opisane osie i legendę, gdy serii jest kilka.

39.Sortowanie danych w arkuszu

Sortowanie ustawia wiersze tabeli według wybranej kolumny: rosnąco (od A do Z, od najmniejszej liczby) albo malejąco. Sortuje się całą tabelę, żeby dane z jednego wiersza zostały razem - inaczej np. nazwiska przemieszają się z ocenami innych uczniów. Można sortować według kilku kolumn, np. najpierw według klasy, a w obrębie klasy według nazwiska.

40.Filtrowanie danych w arkuszu

Filtr (autofiltr) pokazuje tylko wiersze spełniające warunek, np. uczniów z klasy 7b albo wyniki większe niż 80. Pozostałe wiersze są ukryte, a nie usunięte - po wyczyszczeniu filtra wracają. Filtry można ustawić na kilku kolumnach naraz, a przyciski ze strzałkami pojawiają się w wierszu nagłówków tabeli.